سرویس تجسمی هنرآنلاین : آنچه در سطرهای بعدی خواهید خواند، علیرغم اینکه ممکن است بیش از هرچیز در شکل و شمایل جمع بندی فعالیت‌های تجسمی یک ساله ایران به نظر آید، با این حال اگر بتواند دریافت‌هایی مفیدفایده ارائه دهد، شاید بیشتر به کار روز‌ها و ماه‌های آینده هنرهای تجسمی ایران بیاید. چه، سالی که گذشت فارغ از فراز و فرود‌ها و نقاط قوت و ضعف، در بهترین حالت می‌تواند تجربه‌ای از سرگذشته و چراغ راه پیش رو باشد. ناگفته هم پیداست؛ گزارشی این چنین مختصر به هیچ وجه بازتاب دهنده جزء جزء فعالیت‌های تجسمی نخواهد بود و تنها شمایی عمومی از کارنامه یک ساله هنرهای تجسمی ایران را شامل می‌شود. شاید هم این گزارش، به سادگی تنها دعوتی باشد از شما تا یک بار دیگر در مرور رویدادهای تجسمی سالی که گذشت با ما همراه شوید با ذکر این نکته که؛ اگر در این مرور به آگاهی از جزئیات رویداد‌ها علاقمند شدید، برای سهولت کار با کلیلک روی واژه‌ها و اسامی به لینک اصلی اخبار ذسترسی خواهید داشت.

ورودیه نتیجه یک بررسی میدانی و البته سرانگشتی حاصل از رصد فعالیت‌های یک ساله گالری‌های تهران، حکایت از برگزاری نزدیک به ۸۵۰ نمایشگاه و رخداد تجسمی در سال ۹۳ دارد. ناگفته پیداست که بیشترین سهم عددی این نمایش‌ها از آن گالری‌های خصوصی است و بخشی از این رویداد‌ها نیز به مراکز هنری فعال در هنرهای تجسمی و در صدر آن‌ها موزه هنرهای معاصر تهران، خانه هنرمندان، موسسه صبا و فرهنگسرای نیاوران اختصاص دارند.

قطع به یقین این رقم را باید کف عددی نمایشگاه‌های سال ۹۳ تهران به حساب آورد و بوده اند-هرچند معدود- نمایش‌ها و رخدادهایی که بدون اطلاع رسانی رسمی و در سکوت خبری برگزار شدند و ناگزیر از این سیاهه جا مانده‌اند.

در هرحال داده‌های حاصل از اطلاع رسانی مراکز هنری و خبرجویی هنرآنلاین از هنرمندان، مبنای این گزارش قرار گرفته و علیرغم اینکه از دقت عمل‌مان در تهیه این گزارش اطمینانتان می‌دهیم، منکر نواقص و کاستی های آن هم نیستیم اگرچه ظاهرا تا آن هنگام که چاره‌ای برای تجمیع اطلاعات فعالیت‌های تجسمی به صورت دقیق و مستند اندیشیده نشده ناچاریم به همین میزان بسنده کنیم.

نمایش‌هایی که رخدادهای سال را رقم زدند

نمایشگاه‌های تجسمی برگزار شده در سال ۱۳۹۳، مجموعا حضور بیشتر از چهار هزار هنرمند را نشان می‌دهد که قاعدتا بیشترین حضور این هنرمندان در نمایشگاه‌های گروهی رقم خورده؛ یعنی امری که می‌تواند مشارکت بیشتر آنان را در عرصه‌های عمومی رویداد‌ها محقق کند. در این خصوص؛ از میان نزدیک به ۸۵۰ نمایشگاه برگزار شده در سال گذشته، ۱۵۴ نمایش گروهی یعنی معادل کمی بیشتر از یک پنجم نمایشگاه‌های برگزار شده به وقوع پیوسته که در عین حال مجموع هنرمندان حاضر در این نمایش‌ها نزدیک به سه چهارم تعداد نهایی هنرمندان در نمایشگاه‌های سال باید در نظر گرفته شود.

نمایشگاه‌های " تاریخ معاصر چاپ‌های دستی از امپرسیونیسم تا امروز " بیان و انتزاع "، سالانه‌های ˝ ورسوس ˝،" " صداثر، صد هنرمند "، " از گذشته تا فردا "، تابستانه گالری ماه، " هفت نگاه "، نمایشگاه بزرگ سومین جشنواره پرتره سازی ، نمایشگاه " نوسنت گرایی در هنر معاصر ایران "، نهمین دوسالانه نگارگری و سیزدهمین دوسالانه عکس ، نمایشگاه سالانه انجمن هنرمندان نقاش ایران ، نمایشگاه سالانه منتخب نسل نو ، هفتمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر ، نمایشگاه " فصلی از هنر "، "فروش سالانه تابلوهای کوچک " و نمایشگاه " جهان پهلوان تختی " از پرتعداد‌ترین نمایشگاه تجسمی سال ۹۳ به حساب می‌آیند که توانستند مشارکت تعداد قابل توجهی از هنرمندان تجسمی را به دنبال داشته باشند.

همینجا لازم به یادآوری است که رویدادهایی چون نمایشگاه " تیتر یک، تولد نقاش "، و نمایشگاه گروهی ˝ چند پرده از بهشت "از حیث میزان حضور هنرمندان بلافاصله در ادامه رویدادهای یادشده قرار می‌گیرند و نقششان در پرتعداد بودن رویدادهای تجسمی سال ۹۳ را نمی‌شود نادیده گرفت.

نقاشان در صف اول / مجسمه‌ها کجا هستند؟ / کاریکاتور تنها به جشنواره‌ها محدود شده است؟

داده دیگری که از تفکیک فعالیت‌های گالری‌ها و مراکز هنری تهران در سال گذشته به دست می‌آید، جایگاه شاخه‌های مختلف تجسمی در نمایشگاه‌های برگزار شده سال ۹۳ است و‌‌ همان طور که از پیش می‌شود انتظار داشت، نمایشگاه‌های نقاشی در راس این رتبه بندی قرار می‌گیرند و رتبه بعدی فعالیت‌های تجسمی گالری‌های تهران در فصل زمستان هم البته با فاصله‌ای زیاد به عکاسی می‌رسد.

مجسمه سازی که در کنار نقاشی پیکره اصلی هنرهای تجسمی را تشکیل می‌دهد، اگرچه در این فهرست رتبه سوم را به خود اختصاص می‌دهد، اما در جایگاه اصلی خود نمی‌نشیند و اختصاص یافتن تنها نزدیک به یک ششم نمایشگاه‌های برگزارشده در سال ۹۳ به این هنر می‌تواند تا اندازه‌ای پرسش برانگیز باشد. کم توجهی دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی رسمی کشور به رشته مجسمه‌سازی و در آستانه تعطیلی قرار گرفتن آن در بعضی مراکز آموزش عالی، اقبال کمتر مجموعه داران و خریداران آثار هنری، همچنین پرهزینه بودن ادوات و متریال خلق آثار حجمی اگرچه به معضلاتی دائمی برای هنرمندان این رشته بدل شده‌اند و مختص امروز و دیروز نیستند؛ اما به نظر می‌رسد به تدریج شاهد بروز و ظهور عواقب این معضلات به شکل مشهود در فضای تجسمی کشور هستیم. این در حالی است که برای مثال در سال گذشته شاهد رشد کم سابقه رویدادهای مرتبط با مجسمه سازی چون سمپوزیوم‌های مجسمه‌سازی تهران ، معاصر پدیده ، کیش ، تبریز و آبادان ، همچنین دوسالانه مجسمه‌های شهری بودیم که در محدودیت خلق هنری مجسمه سازان در آتلیه‌های شخصی، راه را برای کشیده شدن هنرمندان این رشته برای تولید مجسمه‌های شهری در قالب سمپوزیوم‌ها فراخ‌تر می‌کنند که در صورت تداوم می‌تواند به سفارش زدگی این رشته بااهمیت هنری و محدود شدن تجربه‌های ناب هنرمندانه منجر شود.

نمایش آثار دیگر شاخه‌های هنرهای تجسمی نیز به ترتیب به هنرهای جدید و رسانه‌هایی چون ویدئوآرت، چیدمان و پرفورمنس تعلق می‌گیرد؛ نمایش‌هایی که از حیث گونه گونی و تجربه گرایی هنرمندان تعدادی از شاخص‌ترین نمایشگاه‌های سال را رقم زده و به سهم خود پویایی و نشاط بیشتری به فعالیت‌های تجسمی افزوده‌اند؛ رخدادهایی چون فستیوال" سی پرفورمنس، سی روز، سی هنرمند "، سالانه هنر دیجیتال تهران ، و " دسترسی محدود " که این آخری یکی از مصداق‌های بهره‌وری از امکانات پراکنده فضاهای هنری را رقم زد و با چیدمانی حساب شده در ۶ گالری پایتخت تشخص مطلوبی را برای این رویداد و گالری‌های میزبان‌اش تدارک دید.

نمایشگاه‌های خوشنویسی و نقاشیخط و نمایشگاه‌هایی که اختصاصا آثار طراحی را به نمایش گذاشتند و پس از آن نمایشگاه‌های هنرهای سنتی هم در این فهرست در رتبه بعدی قرار می‌گیرد و در پایان هم به نظر می‌رسد نمایشگاه‌هایی که به زیورآلات هنری اختصاص داشتند، در کنار نمایش‌هایی در شاخه‌های زیرمجموعه گرافیک چون تصویرسازی و کاریکاتور از کمترین تعداد نمایشگاه‌های برگزار شده در کارنامه هنرهای تجسمی در سال گذشته سهم برده‌اند.

مورد آخر اما نیازمند اندکی مکث و تامل به نظر می‌آید و حقیقتا تا اندازه‌ای غافلگیر کننده هم هست، نمایش تنها ۶ مجموعه کاریکاتور در فعالیت یک ساله گالری‌های تهران نشان می‌دهد که نمایش آثار این رشته در سال ۹۳ رونق چندانی نداشته است. این درحالی است که طی بیشتر از یک دهه گذشته و با کمرنگ شدن حضور کاریکاتور‌ها در عرصه مطبوعات، اغلب هنرمندان این رشته به نمایش آثارشان در گالری‌ها اقبال می‌کردند و اکنون در صورت تداوم خلاء نمایشگاهی در این شاخه ضرورت دارد به چرایی این پدیده پرداخته شود. پدیده‌ای که تنها با یک پرسش نشانه گذاری می‌شود: "آیا کاریکاتور ایران تنها به جشنواره‌ها محدود شده است؟"

نمایش‌های ویژه و لژیونرهای هنر ایران / رنگین کمان هنرهای تجسمی در سال ۹۳

آمد وشد هنرمندان تجسمی دیگر کشور‌ها، همینطور لژیونرهای هنرهای تجسمی ایران به عنوان زمینه‌ای برای مبادلات هنری در سال ۹۳ اگرچه‌‌ همان ضرباهنگ یکنواخت سال‌های پیشین را دنبال می‌کرد اما در مواردی به شاخصه‌های قابل توجهی دست پیدا کرد. در شرایطی که حضور هنرمندان بین المللی در این سال انگشت شمار بوده، نمایش‌هایی درخور اعتنا و آموزنده از جمله نمایش توماس جپی استرالیایی تبار با عنوان " بازهم مشکل قطب نما " و ویدئوی مته ژول فرانسوی با عنوان " فراخواندن " چشم اندازهای تازه‌ای پیش روی علاقمندان و مخاطبین هنرهای تجسمی ایجاد کرد.

مارکوس وایزبک معاون دانشگاه هنر باهاوس و از هنرمندان شناخته شده حوزه گرافیک اروپا، همچنین نیکولاس بوآدلر عکاس لیتوانیایی، بنیامین بال عکاس استرالیایی، سیمون سلبر نقاش سویسی، میشل ستبون عکاس فرانسوی، کریستف اسلازینسکی ویدئو آرتیست لهستانی، گابریل پاچکو تصویرگر مکزیکی، فیلیپه مانوئل ریویرا نقاش پرتقالی، خورشید عالم سلیم هنرمند آمریکایی شرق تبار، زیبله برگمان عکاس فرانسوی و بالاخره ریکاردو مارتینز عکاس برزیلی تعدادی دیگر از هنرمندان خارجی حاضر در رویدادهای سال ۹۳ بودند که به سهم خود در غنای فعالیت‌های تجسمی تاثیرگذار شدند. همینجا بدنیست از اتوپینه بنیانگذار جریان هنری "زیرو" در آلمان یاد کنیم که قرار بود سال گذشته میهمان موزه هنرهای معاصر تهران باشد که متاسفانه با درگذشت ناگهانی او محقق نشد؛ اگرچه به همت دوستان‌اش نمایشگاه آثار این هنرمند از اسفند ماه ۹۳ با عنوان " رنگین کمان " در موزه به نمایش درآمده است.

نمایشگاه گالری‌داران جهان با حضور ۲۴ گالری از کشورهای مختلف چون اسپانیا، اتریش، کره و با نمایش تعدادی از نسخه‌های اصل هنرمندان بزرگ چون پیکاسو و خوان می‌رو در باغ موزه قصر هم یکی از رخدادهای جالب توجه سال ۹۳ در زمینه مبادلات هنری را رقم زد.

سال ۹۳ همچنین با نمایش‌هایی تعدادی از هنرمندان ایرانی مطرح در عرصه بین المللی؛ اغلب مقیم خارج از کشور که در حقیقت لژیونرهای تجسمی ایران محسوب می‌شوند در گالری‌های تهران همراه بود. بهمن بروجنی پس از ۲۴ سال اقامتش در فرانسه، اولین حضور خود را در افتتاح دو نمایشگاه آثارش در سال گذشته تجربه کرد. سیراک ملکنیان ، هنرمند پیشگام جنبش مدرنیسم ایران و پیشکسوت ۸۴ ساله هم که سالیان دراز مقیم کاناداست براى نمایش دو مجموعه از آثارش به تهران آمد. رضا آرامش و بابک گلکار که به ترتیب در انگلستان و کانادا اقامت دارند هم سال گذشته نمایش‌هایی جالب توجه را در تهران رقم زدند و بالاخره نمایش مجموعه‌ای از آثار کامران دیبا و ناصر اویسی هر دو از هنرمندان تراز اول، اگرچه بدون حضورشان رنگین کمان هنرهای تجسمی سال ۹۳ را رنگی‌تر کرد.

سال ۹۳ میراث دار دریغ‌های گذشته می‌ماند

فضای تجسمی کشور علیرغم این‌ها و همچون سال‌های پیش‌تر، لااقل از دو فقدان بزرگ رنج می‌برد. معدود مجموعه‌های نمایشگاه گردانی شده در سال ۹۳که به زحمت از عدد ۱۰ تجاوز می‌کند را باید خلائی بزرگ در عرصه هنرهای تجسمی به حساب آورد و از این میان نمایش‌های به مفهوم واقعی کیوریت شده و قابل اعتنا متاسفانه بسیار کم تعداد‌تر است که از میان آن‌ها تنها می‌شود به مجموعه ˝ مرثیه یک انقلاب رمانتیک برای جذابیت آشکار بورژوازی ˝، همچنین نمایشگاه‌های " نفت "، " باغ وحش "، " چی تو کله‌ات می‌گذرد " و " نارنج " اشاره کرد. فقدان دوم نیز از یاد بردن اهمیت نشست‌های تخصصی مرتبط با نمایشگاه‌ها و رخدادهای تجسمی است که کم کم دارد منسوخ می‌شود یا لااقل پویایی لازم را از دست می‌دهد. با اینحال منصفانه نخواهد بود اگر به برپایی تعدادی نشست‌های تخصصی در سال گذشته از جمله " تختی در قاب " و " چهار دهه طراحی‌های مهدی حسینی " در گالری‌های تهران و نشست‌های موضوعی در بعضی مراکز هنری-هرچند به صورت پراکنده- از جمله خانه هنرمندان، پژوهشکده هنر و فرهنگستان هنر اشاره نکنیم که توانستند چراغ کم سوی مباحث نظری و تحلیل هنری را روشن نگهدارند.

ختم کلام هم این که با تمام این‌ها ناچاریم پایان این گزارش اجمالی را با همین دو دریغ با اهمیت همراه کنیم؛ خلاء‌هایی که ضرورت نگرشی جدی‌تر و تحلیل گرایانه در ارتباط با ارزیابی رویدادهای عرصه تجسمی را باردیگر به ما گوشزد می‌کند.

انتهای پیام/

روزبه صدر