سرویس تجسمی هنرآنلاین : فرید امینالاسلام در گفتوگویی با علیرضا سمیعآذر موضوعاتی چون نقش موزه هنرهای معاصر در صحنه هنر، رویکرد گالریها و مخاطبین به آثار هنری و مارکت هنر را واکاوی کرده که بازنشر آن را در ادامه میخوانید.
از مدیریت شما در موزه آغاز کنیم. اکثر هنرمندان نسبت به دوران مدیریت شما نوستالژی دارند. حتی آنهایی که الان مخالف شما هستند. غیر از برگزاری چندین نمایشگاه مهم و تاریخ ساز هنری حتی مجلات هنری تازه انتشار یافته آن دوران را حمایت میکردید. ولی هیچ نقد تحلیلی مکتوب از آن دوران وجود ندارد اولا به نظر شما چرا چنین تحلیلی وجود ندارد و ثانیا به نظر شما مدیریت هنری در جمهوری اسلامی چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟
من ترجیح میدهم که سؤال اول شما را پاسخ دهم و از تعریف ویژگیهای مدیر هنری فرار کنم. چون من خودم سالها مدیر هنری بودم وفکر میدهم کس دیگری بهتر است در موضوعی نظر دهد که ممکن است من هم شاملش شوم!
سابقه نقد در ایران خیلی کمتر از تجربه هنر مدرنیستی است. نقد مکتوب و بطور کلی کار نظری در هنر در گذشته صرفاً به افرادی که در حوزه ادبیات بودند در زمینه هنرهای تجسمی هم مینوشتند مانند جواد مجابی و یا کریم امامی و پیش از همه جلال آل احمد مربوط میشد. خود هنرمندان کمتر مینوشتند و کمتر گزارش و نقدی از هنرمندان باقی مانده است. ما اصولاً بیانیههای قدرتمندی که دارای بنیادهای تحلیلی مستحکمی باشد نداریم! در چنین خلاً گزارشهای نوشتاری، متاسفانه نه از آن دوران و نه دوران پیش و بعد آن روایتی برجای نمانده که بر مبنای آن تحلیلی صورت گیرد. مجله تندیس و حرفه هنرمند شاید مستدامترین تلاش یک رسانه تخصصی هنر بودهاند که خوشبختانه تا زمان حال هم انتشارشان ادامه دارد. البته این روزها صفحات تخصصی هنرهای تجسمی در برخی روزنامهها وجود دارد کهگاه نقدهای بسیار خواندنی درآن دیده میشود. الان اگر به کتابفروشیها مراجعه کنید تالیفها و ترجمههای مفیدی در زمینه هنر میبینید که ۱۵ سال پیش هیچ کدام از اینها وجود نداشت. برای همین هم ازآن دوران چیزی جز خاطرات شفاهی باقی نمانده است.
در دوره مدیریت شما نمایشگاههایی برگزار شد که خیلی ناگهانی بودند زیرا قبل از آن هیچگونه سابقه آموزشی ویا گفتگو در جامعه هنری ایران وجود نداشت مانند نمایشگاهای هنر مفهومی، باغ ایرانی و یا مجسمه سازان انگلستان. چه اتفاقی در موزه افتاد که ناگهانی دارای چنین رویکردی شد؟
پس از انقلاب برای دو دهه بود که موزه هنرهای معاصر نه تنها نقش پویایی در صحنه هنر داخل نداشت، بلکه نسبت به هرگونه فعالیت بین المللی بیمیل بود. بغیر از چند فعالیت کوچک، بیتاثیر و با انگیزههای سیاسی، هیچ نمایشگاهی از ایران به خارج نمیرفت و یا از خارج به ایران نمیآمد. این انسداد درست در زمانی بود که غرب دستخوش تحولات بسیار عظیمی شد که در کل تاریخ هنر بیسابقه بود. هنرمندان ما از ماهیت جریانات هنری پیشرو و گفتمانهای جدید بیخبر یا کم اطلاع بودند. از نظر من ضروریترین کار این میتوانست باشد که درها باز شود و هنرمندان خودشان را در ارتباط با جهان ببینند و دیگر در یک جزیره منزوی به کارشان ادامه ندهند.
برای نیل به این همراهی با امواج هنر دنیا لازم بود که رویدادهایی با سازوکارهای امروزی مشابه نمایشگاه هنر مفهومی و باغ ایرانی و یا نمایشگاههایی مثل مجسمه سازان انگلستان و نقاشیهای گرهارد ریشتر، برگزار شوند تا هنرمندان ما با جلوههای نوینی از هنر جهانی آشنا شوند. در اثر باز شدن فضا بعد از دو دهه انسداد، بسیاری از هنرمندان ما توانستند در صحنه بین اللملی حضور پیدا کنند ودر پایان یک دهه، هنر ایران به معاصرترین هنر در سطح کل منطقه تبدیل شد. در صحنههای بین المللی که هنر معاصر منطقه خاورمیانه مطرح میشود، ایرانیها غالباً از معاصرترینها هستند. روزآمدتر از ترکیه، لبنان و بقیه کشورهایی که همیشه ارتباط مستمرو رفت و آمدهای بیشتری با دنیای غرب داشتهاند. چنین دستاوردی نتیجه این تفکر است که هنر نمیتواند در یک جزیره مستقل توسعه پیدا کند. هنوز هم فکر میکنم برای نفوذ هرانرژی تازه به درون این کالبد بایستی درها به سوی جهان باز شود.
در مورد نمایشگاههای آن دوران دو نظر وجود دارد. یک رویکرد عقیده دارد که به دلیل نبود زمینههای لازم بعد از جنبش سقاخانه و دوران جنگ، برگزاری ناگهانی این نمایشگاهها بدون دانش اولیه و شناخت عمیق باعث انحراف شده است و رویکرد دیگر معتقد است که این نمایشگاهها و آشنایی با هنر جدید خیلی هم دیر اتفاق افتاده است. آیا شما که از خارج آمده بودید خواستید هنر جدید را به جامعه هنری تزریق کنید و یا اینکه واقعا زمینهای از آن در میان هنرمندان و جامعه هنری وجود داشت؟
من با آن گروهی که معتقدند رویدادهایی همانند نمایشگاه هنر مفهومی حتی دیر برگزار شد موافقم و خیلی تعجب میکنم از کسانی که معتقدند این نمایشگاه زودهنگام برگزار شد! در غرب هنر مفهومی در سال ۱۹۶۷ مطرح شد و دو سال بعد در ۱۹۶۹ یک سری کارهای هنری برای اولین بار به نمایش درآمد و در ۱۹۷۰ یعنی تنها سه سال پس از طرح اولیه ایده هنر مفهومی، موزه هنرهای مدرن نیویورک که مهمترین پایگاه هنر مدرن است، در نمایشگاهی به نام «Information» شانس حضور در موزه را به این هنر تازه داد. دیگر کسی فکر نکرد که هنر مفهومی باید مثلاً پس از سه دهه به موزه راه پیدا کند! حالا چرا موزه هنرهای معاصر نباید چنین کاری کند؟ اگر موزه به این جریان فرصت و رسمیت نمیداد، شاید همه همچنان به شیوههای گذشته کار میکردند. به نظر من کسانی که معتقدند که این نمایشگاهها زود برگزار شد، شاید ترجیح میدادند که این رویداد هرگز برگزار نمیشد. چون سامان فکری بسیاری را به هم زد و موج جدیدی مطرح کرد که با استقبال عموم مواجه شد. اگر منظور این دوستان آن است که برخی کارهای ارائه شده خام بودند من این را میپذیرم، ولی مگر در دیگر رویکردهای هنری به نهایت پختگی رسیدیم؟!
مسلماً برخی از هنرمندانی که آثارشان در نمایشگاه هنر مفهومی ارائه شد برداشتهای گنگی از هنر مفهومی داشتند. اما میدانید که نخستین چیدمانها و رسانههای جدید که در هنر ایران دیده شده به قبل از انقلاب برمی گردد. چیدمانهای مارکو گریگوریان، هانیبال الخاص، مرتضی ممیز و دیگران در دهه پنجاه شمسی نشان میداد که شکل جدیدی از هنر، اگر چه با درک نه چندان دقیقی از هنر مفهومی، در آن سالها وجود داشته است. با این سابقه موزه هنرهای معاصر لازم بود فرصتی را بوجود آورد که هنرمندان بتوانند ایدههای خود را با اشکالی غیرسنتی مطرح کنند.
در دوره مدیریت شما به این اندازه گالری وجود نداشت و تعدادشان در حد انگشتان دست بود که با هنر معاصرهم بیگانه بودند. بعد از نمایشگاههای دوران شما، تعداد گالریها رو به افزایش نهاد و شروع به نمایش آثاری کردند که به لحاظ نشانهشناسی معرف هنر معاصر بود مانند زنان تفنگ بدست، بیحجاب یا با حجاب. تحلیل شما از روندی که در این پانزده سال طی شد و از نمایشگاههای هنر جدید شروع و به وضعیت فعلی رسیده چیست؟
در دهه ۶۰ و۷۰ شمسی تهران ۵ گالری بیشتر نداشت و از یک نمایشگاه حداکثر ۱۰۰ نفر بازدید میکردند. فروش آثار بسیار اندک بود و اینکه نمایشگاهی برگزار شود و هیچ اثری فروش نرود امری رایج بود. هنر مخاطب وسیعی نداشت و اکثریت کسانی که از این گالریهای کوچک بازدید میکردند خود هنرمندان بودند. میشود گفت نقاشان آثاری خلق میکردند تا دیگر نقاشان بیایند و ببینند. تعداد انگشت شماری از مجموعه داران که به این گالریها میآمدند اثری را به قیمت خیلی نازل میخریدند. هیچ نقاشی نمیتوانست با فروش نقاشی زندگی متوسطی را اداره کند. ازمعدود هنرمندانی که وضعیتشان اندکی بهتر بود، نقاشان آکادمیک و ادامه دهنده شیوه کمال الملک بودند. نقاشان مدرنیست مخاطب چندانی نداشتند. با رشد هنر و فعالیتهای هنری، آرام آرام گالریهای تهران بیشتر شدند و کیفیت ارائه آثار بهتر شد، بطوری که الان دهها گالری خوب داریم که بدترین آنها در قیاس با بهترینهای دهه ۶۰ و ۷۰ استاندارد بالاتری در نمایش آثار دارند. این یک معنی دارد؛ اینکه گالریها توانستند مخاطبین بسیار بیشتر و جدیدتری برای هنر جذب کنند و چیزی جدید به نام اقتصاد هنر شکل گرفته است که قبلاً مطلقاً وجود نداشت.
وقتی مخاطب جدید و دارای قدرت خرید پدیدار میشود، هنرمند هم ترجیح میدهد که به ذائقه او تا حدی توجه کند. مثل همه جای دنیا در اینجا هم بازی دوسویه شده است و هنرمند در یک چرخه قرار گرفته که یک سویش ارائه کننده اثر هنری یعنی گالری دار است و سوی دیگر خریدار آن. به این ترتیب نظر و سلیقه مخاطب در هنر معاصر تاثیر میگذارد و به تعبیر شما اشارهها و نشانههای جدیدی در هنر ورود پیدا میکند. این فرآیند به زعم عدهای هنر را به سمت تجاری شدن میبرد ولی به تعبیر من هنر را بیشتر به سوی گفتمانهای اجتماعی سوق میدهد. هنر ایران هیچوقت به اندازه امروز متاثر از تحولات اجتماعی و نوعی بازتاب گفتمان رایج در جامعه نبوده است!
منظور از مخاطب همان بازار است؟
این دو درواقع دو روی یک سکه هستند. مخاطب بازار را شکل میدهد و بازار هم بر مخاطب تاثیر میگذارد. به این دلیل که مخاطبهای وسیع مجموعه داران را تا حدی ترغیب میکنند که کدام کار را بخرند. در عین حال بازار هم به مخاطب پیام میدهد. وقتی هنر خریداری میشود، خودبخود توجه وسیع رسانهها، منتقدین و گالریها را هم جلب میکند. این تاثیر متقابل مخاطب و بازار است، درحالیکه پیش از این بازی یک جانبه بود! حالا حجم پول مورد مبادله در هنر خیلی بالاتر رفته و اثر هنری از بقیه محصولات زندگی گرانتر شده؛ گرانتر از مبلمان، فرش و حتی اتومبیل. طبیعی است که در چنین موقعیتی یک بازی چند جانبه شکل میگیرد که جهت گیری تجاری هم خواهد داشت. سلیقهها در این کارزار مثل امواجی هستند که میآیند و میروند. یک روز به چادر آرت رغبت نشان میدهند و یک روز خسته شده و سراغ دخترهای بدحجاب میروند! این توجه متقابل هنرمند به مخاطب و مخاطب به هنر است. هنرمند از مخاطب تأثیر میگیرد و هنر هم روی سلیقه بازار تأثیر میگذارد.
البته عوامل دیگر مانند رسانهها و مؤسسات آموزشی که نقش مهمی دارند را نیز نباید فراموش کرد. همه اینها اجزاء ماتریسی هستند که صحنه هنری ما را شکل میدهند. بعضی عوامل تأثیری آشکار دارند و بعضی تأثیری پنهان. صحنه هنر بسیار پیچیدهتر از سابق شده است. دیگر نمیشود مجموعه دار را با نشان دادن یک منظره زیبا، ترکیبی دکوراتیو یا دختری با چادر یا بیچادر فریب داد. وقتی مثلاً حراجی برگزار میشود، بیشترین قیمت برای تصاویری خوشایند و دلفریب پرداخت نمیشود. قیمتهای بزرگ نه برای مناظر و تصاویر دلچسب بلکه بیشتر متعلق به تصاویر تکان دهنده هستند. به عنوان مثال کارهای بهمن محصص که از نظر بصری سنگین یا حتی آزار دهنده و متضمن فشار روانی بر مخاطب هستند، الان بالاترین رکوردها را کسب میکنند. این نظر که یک زمانی خارجیها با نگاه اگزوتیک خود به هنر ایران جهت میدادند، امروز کاملاً منتفی است. اکنون این بازار داخلی است که راهنمای خرید آثار هنری برای خارجیها است و آنها نگاهشان به این است که کدام آثار در بازار داخلی موفقتر هستند.
در زمینهای که شما توضیح دادید اختلاف نظر عمدهای وجود دارد. عدهای از طرفداران هنر از نفوذ بازار بر روی هنر و تغییر شکل آن ناراضی هستند. هنرمندانی که مطابق میل و پسند بازار کار هنری میکنند، بخصوص هنرمندان جوان، نمیتوانند استیتمنتهای قوی درباره کارشان بنویسند و راجع به هنرشان صحبت کنند و چون هنرشان پشتوانه نظری و فلسفی ندارد، خود را در برابر بازار هنرمغبون میدانند. به نظر این تقابل واقعی است؟
اتفاقاً هنر عمیق با پشتوانه نظری بیشتر در مارکت مشغول ترک تازی است. اکنون مارکت هنر به دنبال شاخصترین سبک هنری ایران در یکصد سال گذشته یعنی مکتب سقاخانه است. اساتید دهه ۴۰ الان گرانترین رقمها را به خود اختصاص میدهند. هنرمندان تثبیت شده که پشتوانه نظری قوی تری دارند مانند پرویز تناولی، حسین زنده رودی یا زنده یاد سهراب سپهری بیشترین قیمت را دارند. مارکت خیلی به این هنرمندان توجه دارد. حتی هنرمندان مهم ولی گمنام مانند حسین کاظمی، ناصر عصار و بهمن محصص که در دانشگاهها هم آنها را نمیشناختند هم اکنون در مارکت هنر جولان میدهند. چه کسی منوچهر یکتایی و ناصر ویشکایی را میشناخت؟ ولی الان آثارش قیمت بسیار بالایی دارد و این نشان میدهد که مارکت داخلی هنر بلوغ خوبی پیدا کرده و اتفاقاً این را به مارکت بین المللی هم سرایت داده است. البته میتوان این پرسش را مطرح کرد که مارکت چقدر معاصر است و چقدر مدرن؟
در حال حاضر رابطه موزه با گالریها قطع است. هنری که در موزه ارائه میشود از هنر ارائه شده در گالریها عقبتر است. آیا این طبیعی است؟ اصولا رابطه موزه با گالریها چگونه باید باشد؟
در استاندارد جهانی گالریها باید رهیافتهایی که در موزههای هنر مدرن و هنر معاصر مطرح میشود را دنبال کنند. جرقهها در گالریها زده میشوند ولی در موزهها رسمیت یافته و تثبیت میشوند. در واقع جهت گیری آینده را موزههای پیشرو همانند موزه هنرهای مدرن نیویورک یا تیت مدرن لندن یا موزه ژرژ پمپیدو پاریس یا گالری نو برلین معرفی میکنند و گالریها از آن به نفع مارکت هنر بهره میگیرند. اگر هنرمندی در ۱۰ گالری هم نمایشگاه برگزار کند تثبیت شده نیست تا به یکی از این موزهها راه پیدا کند. مسیر تاریخ هنر توسط موزههای جدید رقم میخورد و هر هنرمندی که در آنها مطرح شود، وارد تاریخ هنر خواهد شد اما در ایران این وضع کاملا برعکس است. جریانات پیشرو الان در گالریها پیدا و تثبیت میشوند تا در موزه هنرهای معاصر و موزه دیگر سرمشق گالریها یا قلب تپنده آنها نیست. فکر میکنم برای آنکه موزه جایگاه هدایت و رهبری خود را احیا کند باید تلاش نماید تا اول شخصیتش را در مقام یک مکان پیشرو تثبیت کند و مورد پذیرش و ستایش جامعه هنری شود و بعد در گام بعدی این احساس را تداعی کند که مامن و حامی هر ابتکار جدید و موثری در راه توسعه هنر است.
نظر شما درباره کیوریتوری درهنر ایران چیست؟ بخصوص اینکه موزه هنرهای معاصر هم برخلاف موزههای مدرن و معاصر دنیا کیوریتور ندارد که نتیجهاش را در نمایشگاه نوسنت گرایی دیدیم.
کیوریتوری در ایران تخصصی تازه وتاحدی ناشناخته است. ولی خیلی خوشحالم که بعد از یک دهه از رایج شدن این واژه همه متوجه شدند یک نمایشگاه خوب احتیاج به یک مغز شکل دهنده دارد که ما از آن به عنوان کیوریتور با ترجمه بد نمایشگاه گردان یاد میکنیم. نگرش کسی که نمایشگاه را طراحی میکند به اندازه ایده هنرمندان شرکت کننده در آن مهم است. بنابراین نفس اینکه فکر کنیم احتیاج به کیوریتور داریم نشان از جدی گرفتن یک رویداد هنری است و اینکه دیگر فکر نمیکنیم ارائه آثار هنری تنها آویزان کردن یک سری تابلو بر دیوار است. کیوریتوری از پژوهش درباره ایده یک نمایشگاه تا روش نصب و چیدمان نمایشگاه و انتشار کاتالوگ را شامل میشود تا نمایشگاه به یک رویداد تاریخی و با پشتوانه تئوریک قوی تبدیل شود. این باور مبتنی بر این فرض است که ارائه آثار هنری برای ما به اندازه خود آفرینش هنری در خلق یک معنا موثر است و بنابراین دریافتهای ما از آثار هنری از رویکردها در ارائه آنها تاثیر میگیرد. حالا در بعضی از نمایشگاهها ممکن است کار کیوریتوری در سطح پایینی انجام شود، توسط کسی که نمیدانند وظیفه یک کیوریتور دقیقا چیست، ولی نفس حضور یک کیوریتور در بسیاری از نمایشگاههای معاصر حرکتی به سمت جلو است.
به نظر شما وقت آن نرسیده که این رشته در دانشگاهها و موسسات خصوصی تدریس شود؟
به نظرم در سطح کارشناسی ارشد میتوان چنین رشتهای را تاسیس کرد که مهمترین مفاد آن تاریخ هنر است و مسائل فنی فرع بر مباحث نظری است. کیوریتورها مسیر هنر را تحت تاثیر قرار میدهند. تاریخ هنر معاصر مرهون چند کیوریتور خاص است که با برگزاری نمایشگاههایی مهم تاریخ ساز شدند؛ از جمله هارلد زیمن که در سال ۱۹۶۹ نمایشگاه «وقتی تلقیها فرم میشوند» When Ahitudes BecomeForm را در برن و لندن کوریتوری کرد که اکنون آغاز شکل گیری هنر مفهومی شناخته میشود و یا سرنورمن روزنتال Sir NormanRosenthal و سر نیکلاس سِروتا Sir Nicholas Serota که نمایشگاه تاریخی «روحی جدید در کالبد نقاشی» A New Spirit in Painting را در سال ۱۹۸۱ در لندن مشترکاً کیوریتوری کردند و اکنون از آن به عنوان نقطه آغاز بازگشت نقاشی به صحنه پیشتاز هنر یا سرآغاز ظهور نقاشی پست مدرن یاد میشود. آرزو میکنم در ایران هم چنین شخصیتهایی داشته باشیم.
شما در مصاحبهای گفته بودید که نقاشی ما در دوره مدرنیسم مانده است که چندان خوشایند نیست؟ هنوز هم معتقد هستید که نقاشی یا بطور کلی هنر ما در دوره مدرنیسم مانده است؟
من هیچوقت نگفتم که نقاشی ما در دوره مدرن مانده بلکه گفتم عدهای از نقاشان ما در دوره مدرن ماندهاند! گواینکه بسیاری از نقاشان، بخصوص از نسل جوانترها، در نقاشی و یا رسانههای دیگر بسیار معاصر هستند. بسیاری از کارها که در گالریها میبینیم معاصر هستند و نه مدرن ولی در دانشکدههای هنری هنوز رویکرد مدرنیستی تدریس میشود. غالب اساتید دانشگاههای ما هنوز نگاهی مدرنیستی دارند که از غرب گرفته شده و حداکثر کمی چاشنی ایرانی پیدا کرده است. اگر صرفاً یک مدرنیسم ایرانی برای خودمان درست کنیم، انتظار هیچ تحسین جهانی را در قرن بیست و یکم نباید داشته باشیم. دنیا به بازتولید هنر قرن پیش توجه چندانی نخواهد کرد. اگر قرار است به گذشته برگردیم واقعا بهتراست به گذشته خودمان یعنی نگارگری برگردیم. ماندن در یک پدیده غربی به نظر من اصرار بر عدم پیشرفت است و کسانی که بر این مصرند، سدی در راه پیشرفت هنر هستند. البته من مصرانه معتقدم بخش مهمی از آنچه که در گالریها میبینیم فوق العاده معاصر هستند.
جایی هم گفته بودید طراحی رسانه معاصری نیست و هنر معاصر ایران را نمیتوانیم با طراحی به جهان معرفی کنیم؟ چرا چنین اعتقادی دارید؟
در مورد اهمیت و ضرورت طراحی بحثی نیست. بخصوص در زمینه تقویت تواناییهای فردی یک هنرمند حتما باید مورد نظر قرار گیرد. اما زمانی که نگاه مدرنیستی، آنهم از نوع اروپایی اول قرن بیستم، بر هنر حاکم بود طراحی حرف اول را میزد. شکی نیست که در هنر آکادمیک و هنر مدرن، طراحی یک زیر ساخت مهم است. ولی در بخش وسیعی از هنر معاصر اینگونه نیست. در هنر معاصر شما میتوانید یک طراح متوسط ولی نقاش بزرگی باشید، همانگونه که جاسپر جانز و رابرت راشنبرگ یا هنرمندان پاپ به اعتراف خودشان اینچنین بودند. بسیاری از نقاشان بزرگ و معاصر دنیا طراحان خیلی بزرگی نیستند و بسیاری از طراحان بزرگ نقاشان مهم امروز نیستند. پافشاری بر طراحی در عصر انبوه تصاویری که بطور مکانیکی تولید میشوند، یک تمایل معطوف به گذشته است. البته بعضیها پا را فراتر گذاشته و صحبت از پایان طراحی هم به میان میآورند و مثلاً میگویند طراحی با جکسون پولاک و ویلم دکونینگ که بلاواسطه و ابتدا به ساکن نقاشی میکردند، تمام شد. آنها میگویند طراحی به مفهوم پیش زمینه ذهنی یا تکنیکی برای خلق اثر هنری در دنیایی که رسانههای مختلف تصویر تولید میکنند و دستگاهها میتوانند این تصاویر عکاسانه را به اشکال بینهایت متنوعی فرآورده کنند، بغیر از یک دل مشغولی چه کارایی دارد؟ در حالی که نیروی بصری تصاویر عکاسانه، دیجیتال یا رسانهای با آنچه در طراحی خلق میشود قابل مقایسه نیست.
شما قبلا استاد دانشگاه بودید و الان هم در ماه مهر هنر معاصر تدریس میکنید و در جایی گفته بودید ترجمه راه گشای آموزش هنر معاصر نیست. این خلاء آموزشی را چگونه میتوان برطرف کرد. چرا با ترجمه نمیشود این خلاء را پر کرد؟
ترجمه فقط جبران ندانستن زبان را میکند و نه فهم یک متن و درک نکات و مصادیق آن. مگر نزد کسانی که زبان خارجی را خوب میدانند، رویکردهای معاصر در هنر بخوبی درک میشود؟ در کشورهای همسایه ما مانند پاکستان و هند که آشنایی نسبتاً زیادی با زبان انگلیسی وجود دارد، آیا کارهای هنرمندان معاصرتر است؟ یا معاصرتر از هنر ما است؟ ترجمه البته میتواند به کمک محقفین داخلی ما بیاید، اما کار ارزشمندتر پژوهش و تالیف است که میتواند گزارشها و بررسیهای تحلیلیتر و مفیدتری را ارائه نماید به روایتی که برای قاطبه علاقمندان هنر قابل هضم و موثر باشد.
چه راه حل واقعی وجود دارد؟
به نهادهای مستقل نقد تحلیل و آموزش هنر فرصت بیشتری داده شود! مشکل بزرگ آموزش عالی در هنر همان مشکلی است که در عرصههای دیگر علوم انسانی در کشور ما وجود دارد و آن سنترالیزم یا مرکزگرا بودن نظام آموزشی است. به این معنا که یک عدهای نشستند و صرف نظر از اینکه صلاحیتش را داشتهاند یا نه، برای همه دانشگاهها و موسسات آموزش عالی یک برنامه آموزشی واحد و یکسان نوشتهاند و در نتیجه هر گونه خلاقیت از آموزش دانشگاهی ما سلب شده است. سیستم آموزشی مرکزگرا همیشه برنامه و محتوای آموزشی را از پیش مشخص و استادانیمتناسب با آن انتخاب میکند که همگی مجبورند خودشان را با آن سیستم وفق دهند. در این چارچوب بسته، طبعا شاگردانی که استادهای آینده هستند نیز مطابق با آن برنامه تربیت میشوند. مشکل بزرگ آموزش هنر همین چرخه یکسان سازی و تولید کلیشهای و نگاه گذشته نگر و ارزشیابی سنت گراست. چنین نظامی ذاتاً دشمن خلاقیت و نوآوریست. اگر چند تا مدرسه هنری بتوانند برنامه آموزشی متفاوتی را ارائه کنند، جامعه میتواند قضاوت کند که کدام یک را بیشتر میپسندد؛ فارغ التحصیلان مدارس آزاد یا موسسات دولتی. تحت این شرایط حاکمیت سنترالیزه، واقعا باید هنرمندان جوانی را که از هر سو درهای نوگرایی بر رویشان بسته شده، ولی همچنان سعی میکند معاصر و روزآمد باشند، تحسین کرد. آنها خلاف جریان آب شنا میکنند و بسیار موجب خرسندیست که در مارکت هنر همگاه مورد استقبال قرار میگیرند. واقعیت این است که امروز مارکت هنر در کشور ما پیشروتر از آکادمیهای هنر است.
در مورد حراج کریستیز و در پاسخ به گزارش یکی از خبرگزاریها در سال ۹۱ گفته بودید که آنها خودشان رأساً به گالریها مراجعه میکنند و اینکه شما نماینده کریستیز در ایران نیستید. آیا شمابه عنوان مشاور و هدایت گر کریستیز در ایران عمل نمیکنید؟
به عنوان مشاور عمل میکنم ولی در مقام تصمیم گیرنده یا نماینده آنها یا انتخاب کننده آثار نیستم. بیشتر مواقع خودم هم نمیدانم چه آثاری انتخاب شده است. من هم مثل بقیه با انتشار کاتالوگ متوجه میشوم که چه آثاری به حراج آمده است. بیشتر اوقات هم با برخی آثاری که ارائه میشود مخالف هستم. هر زمان مشورت بخواهند من نظر میدهم ولی اینطور نیست که برای هر تصمیمی با من مشورت کنند. خیلی کارها هم از ایران به کریستیز نمیرود و به عنوان مثال از دبی یا لندن و پاریس به کریستیز میآیند. من مشاور کریستیز هستم ولی نمایندهشان یا انتخاب کننده آثار نیستم و همه آثاری هم که به آنجا میرود مورد تایید من نیست و میدانم که در مواردی کاری را خود مسئولین کریستیز هم نمیپسندیدند و صرفاً بخاطر اصرار یک مجموعه دار یا گالری دار مهم آن را در حراج ارائه کردند.
آنها چه جور مشاورهای از شما میگیرند؟
آنها در مورد جریانهای هنری، مارکت هنرمندان و یا گالریها و مجموعه دارها از من میپرسند. من هم گهگاه ممکن است بعضیها را معرفی بکنم. اما خودم نخواستم هیچوقت در جایگاه تصمیم گیرنده قرار بگیرم، چون نمیخواهم پاسخگوی همه باشم و ترجیح میدهم به عنوان یک مشاور ساده بمانم و خیلی وقتها کارهای انتخابی را مناسب نمیدانم. من هم مثل شما وقتی کاتالوگ حراجی به دستم میرسد متوجه میشوم چه کارهایی وارد حراجی شده است.
هنرمندان داخل ایران برای ورود به کریستیز از شما مشاوره میگیرند؟
گهگاه این کار را میکنند اما برای اخذ نظر کلی من و نه برای شرکت در حراج. بنظر من معرفی اثر به حراج نباید توسط خود هنرمند بلکه توسط گالری صورت گیرد.
شما در جایی گفته بودید که مارکت بین المللی گسترش پیدا نمیکند مگر از سوی مارکت داخلی حمایت شود. منظور از «حمایت» چیست؟ حمایت دولتی منظور شما بود؟
حمایت همه، بخش خصوصی دولتی و حتی گالریها، همه آنهایی که در مارکت داخل نقش دارند. منظور این است که نمیشود یک مجموعه دار بین المللی به سراغ هنرمندی برود که در کشور خودش به او توجهی نمیشود و آثارش مشتری ندارد. البته استثناء همگاه وجود دارد. در نهایت همه دنبال هنرمندی میروند که احساس کنند در کشور خودش علاقمندان زیادی دارد تا سرمایه گذاری روی او با نوعی تضمین همراه باشد. در یک مقطعی مارکت داخل ما ضعیف شده بود ولی مارکت بین المللی در حال رشد بود. در خارج کارها فروش میرفت ولی در داخل متقاضی چندانی نداشت. من شاهد بودم برخی مجموعه داران در سطح منطقه فکر میکردند کاری را که خود ایرانیها نمیخواهند و یا به قیمت خیلی پایینی میخرند چرا باید با قیمت بالا خریداری کنند؟ این نشان دهنده مارکت ضعیف داخل بود که مارکت خارجی را با رکود مواجه میکرد. همه عوامل خصوصی و دولتی مانند گالریها، حراج تهران و حراجهای خیریه مارکت داخلی را قوی میکنند. مجموعه دار خارجی وقتی اثری را میخرد باید تا حدی مطمئن باشد که میتواند آن را در داخل ایران حتی بیشتر به فروش برساند. این اتفاقی بود که در چین افتاد. مجموعه داران متوجه شدند که اثر هنرمند چینی را که در نیویورک میخرند میتوانند در شانگهای دست کم به همان قیمت بفروشند. بنابراین هنرچین نه تنها در خود چین بلکه در پاریس و لندن با استقبال مواجه شد.
باید اضافه کنم که سقوط ارزش ریال در برابر ارزهای خارجی به نفع مارکت داخل شد و موجی از خریداران را به سمت منابع فروش آثار در داخل کشاند. اما اکنون آن حالت دبل استاندارد اولیه تا حدی از بین رفته و قیمتها در داخل تغریبا مساوی و در مواردی حتی بیشتر از قیمتهای دلاری در خارج شده است. این نوید خوبی برای مارکت بین الملل هست که نتیجه خوب آن را در حراج پیشین کریستیز دیدیم.
پس شما الگوی چینی را مناسب میدانید؟
بله، در هنر معاصر برخلاف خیلی عرصههای دیگر، الگوی چینی نمونه خوبی است. آنها نه تنها از هنر مدرن و هنر سنتی خود حمایت میکنند، بلکه هنر آوانگاردشان را نیز بسیار پشتیبانی کردند تا به یکی از مطرحترین آوانگاردهای جهان تبدیل شود. آستانه بالای تحمل و مدارای دولت چین نسبت به هنر و هنرمندانشان میتواند درسی بزرگ برای ما باشد. چینیها بطور استثنایی در عرصه هنر تحمل پذیری فوق العادهای دارند، چون نیک میدانند در مقام یک ابرقدرت در جهان لازم است نفوذ فرهنگی وسیعی داشته باشند. برای نیل بدین مهم زبان چینی چندان پرطرفدار نیست و بهتر است در حوزههای دیگری مثل هنر معاصر شخصیت بین المللی خودشان را تقویت کنند. برای ما هم افزایش تحمل و حس دلگرمی و حمایت میتواند باعث رشد هنر و اعتبار بین اللملی آن شود. برخلاف روش رایج در ایران که سایت کریستیز و بسیاری از سایتهای هنری فیلتر میشود و به نماینده کریستیز ویزای ورود داده نمیشود، چینیها برای هر کسی که هنر چین را در دنیا مطرح کند فرش قرمز پهن میکنند و بالاترین امتیازها را قائل میشوند تا هنر چین در دنیا مطرح گردد.
شرایط ورود به حراج تهران چیست؟ انتخابها چگونه صورت میگیرد؟ چون نسبت به انتخابهای حراجی نقدهای جدی وجود دارد.
بهترین راه ورود به حراج تهران و دیگر حراجها گالریها هستند. اصولاً حراجها نقطه پایانی معرفی آثار هنرمند هستند و نه نقطه آغاز آن. یک هنرمند موفقیتهایی را که در گالریها بدست آورده در حراج به فرجام میرساند. در گالریها علاقه مندانی را جذب و مارکتی را ایجاد میکند و بعد ثمرهاش را در حراج میبیند. اگر این روند طی نشود حراج باعث شکست هنرمند خواهد شد. حراج بازی سخت و بیرحمی است. اینطور نیست که هر کسی وارد حراجی شود، حتما موفق خارج خواهد شد. کسانی را میشناسم که اگر وارد حراج نمیشدند، الان وضعیت بهتری میداشتند. روش صحیح و حرفهای این است که هنرمند در گالریها موفقیت خود را تثبیت و بعد از همان طریق به حراج راه پیدا کنند. برخی شتابان دنبال میان بُر هستند و در ظاهر کارشان را در یک حراج با قیمت بالایی میفروشند، بعداً در گالریها نمیتوانند با آن قیمت یا حتی کمتر بفروشند و این پایان مارکتشان است. به نظر من هنرمندان زمانی باید وارد حراج شوند که مقدمات لازم را سپری کرده تا خریداران متعددی برای خرید اثرشان با هم رقابت کنند.
بسیاری از هنرمندان که وارد حراج میشوند مورد علاقه شخصی من یا دست اندرکاران حراج نیستند، ولی به توصیه گالریها و مجموعه داران پذیرفته شدهاند. یک حراج سلیقه من یا یک کوریتور نیست، بلکه سلیقه مارکت است. بطور طبیعی هر اثری مورد اقبال مارکت باشد به حراج راه پیدا میکند و حراج گذار هرگز خود را در جایگاه نقد سلیقهها در مارکت نمیبیند. هیچکس از این شرایط کاملاً خرسند نیست، ولی حراج در همه جای دنیا همین است. این یک فرصت حرفهای با جهت گیری اقتصادی است و ربطی به خوبی و بدی آثار هنری ندارد. دست اندرکاران حراج همیشه دنبال موفقیت کل حراج هستند و نه موفقیت یا تحمیل یک هنرمند خاص.
نحوه قیمت گذاری چگونه است؟ چه ملاک و معیاری برای قیمتهای پیشنهادی وجود دارد؟
این یک واقعیت است که قیمت اثر هنری را خریدار تعیین میکند و نه هنرمند. قیمت آن چیزی نیست که هنرمند فکر میکند باید باشد، بلکه آن چیزی است که خریدار حاضر است برای آن بپردازد. در غیر این صورت هر هنرمندی بطور طبیعی مایل است قیمت اثرش بالا و بالاتر برود، درحالیکه هیچ خریداری ممکن است حاضر به پرداخت آن نباشد. هر قیمتی که هنرمند برای آثارش تعیین میکند، فی نفسه نامعتبر است تا زمانی که خریدارانی حاضر به پرداخت آن شوند. حتی با یک خریدار هم نمیشود آن قیمت را پذیرفت، چون آن خریدار ممکن است از قیمت واقعی غافل باشد. اتفاقاً خیلی هم خوب است که هنرمند قیمت آثارش را تعیین نمیکند، چون تصور کنید چه دعوایی بین هنرمندان به هنگام مقایسه قیمت کارشان با یکدیگرشکل میگرفت! حتماهر هنرمندی میخواست از دیگری سبقت بگیرد، شاگرد از استاد، استاد از شاگرد!
قیمت یک کالای عادی خیلی واضح برمبنای بهای مواد بکار رفته و هزینه کار صورت گرفته روی آن بعلاوه یک سود منطقی تعیین میشود اما در مورد اثر هنری مواد و زمان بکار رفته اهمیت زیادی نداشته بلکه عامل خلاقیت بسیار مهم است که واقعاً غیر قابل ارزش گذاری مادی است. پس بهتر است که برای قیمت گذاری اثر هنری، مسیرطبیعی مارکت طی شود و مشابه رویه همه حراجها، قیمتهای رسمی کسب شده ملاک قرار گیرد. بر مبنای این رویه قیمت فروش خصوصی اثر غیرمعتبر است. حتیگاه قیمت گالریها هم صددرصد ملاک نیست، چون ممکن است نسبت به لیست قیمتها، تخفیفهای زیادی به خریداران داده شده باشد. بهرحال تنها معیار فروش رسمی و مکرر است، در حراج، اکسپو یا گالری.
پس در حراج قیمتهای پیشنهادی را یک کمیته تعیین میکند؟
بله، قیمت از سوی گالری دارها یا مجموعه دارها پیشنهاد میشود و یک کمیته کارشناسی مستندات قیمت پیشنهادی را بررسی میکند. البته حراجها سعی میکنند قیمت را کمی پایینتر پیشنهاد کنند تا برای خریدار جذابتر بنظر برسد. فرق حراج با گالری در این است کهگالری حداکثر قیمت را روی اثر میگذارد و بعد تخفیف میدهد، در صورتی که حراج حداقل قیمت را در نظر میگیرد تا در مزایده بالاتر برود. درواقع در گالری قیمتها پایین و در حراج بالا میروند. این افزایش قیمت در حراج ممکن است خیلی هیجانی و غافلگیر کننده باشد تا به سطحی بالاتر از گالری هم برسد.
آقای سمیع آذر جامعه هنری از شما که قبلا مدیر موزه بودهاید و حراج تهران را راه انداختهاید و دارای روابط بین الملل هستید توقع زیادی دارد. آنها معتقدند که شما با انتخابهایتان به هنر ایران جهت میدهید و شاید خواهان عدالت و دقت نظر بیشتری در حراج تهران هستند. در این باره چه پاسخی دارید؟
نمیدانم منظور از عدالت چیست اما من از هر فرصتی برای حمایت از هنر ایران در داخل و خارج از کشور استفاده کردهام. همیشه سعی من این بوده که بیطرف باشم و سلیقه شخصی خودم را معیار قرار ندهم. همه نفوذ و تجربهام را در خدمت هنر ایران قرار میدهم، بخصوص برای حمایت از هنرمندان جوان. ولی من رسماً کارهای نیستم جز یک معلم و پژوهشگر و فکر میکنم باید بیشتر از خیلی افراد دیگری که سمتهای مهم دولتی دارند یا بخش خصوصی دارند، توقع داشت.
گفتوگو: فرید امینالاسلام
این مصاحبه پیش از این با عنوان «بلوغ هنر ایران» در شماره ۲۹۲ تندیس در تاریخ ۷ بهمن ۹۳ منتشر شده است.