سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: شعر از انسانی ترین پدیدههای تاریخ است؛ شاعر انگار میخواهد با شعر، انسان بودن خودش را اثبات کند. هستی مغشوشی که در زبان لانه کرده، با شعر شکل قابل درکی پیدا میکند.
"اوکتاویو پاز" در کتاب رنگینکمان تغزل میگوید:"سرگذشت انسان را میتوان به تاریخ رابطهى میان واژه و شىء تعبیر کرد." هستی یا شیء توأم با واژه میبالد و شاعر را در خود درگیر میکند و در این کشمکش شاعر و شیء در قلمرو زبان، زیبایی هم آغاز میشود. شاعر بودن یک شاعر را هم میتوان با میزان تجربههای زبانیاش سنجید؛ با اینکه چگونه به توأمانیِ واژه و شیء دست یافته است؟ آیا در شعرش بین این دو دیواری کشیده و زبان را به فساد کشانده یا در گرهخوردگی این دو به کشف تازه و در نتیجه سرگذشت تازهای از دست، یازیده است؟ بدون واژه نه هستی وجود دارد و نه زیبایی و بدون این هر دو، انسان هم وجود نخواهد داشت. در گفت و گویی با "عنایت چرزیانی" به تجربهی شعری سوژهای سرمیزنیم که جوان است اما در شاعربودن، معنای انسانی خود را بازیافته است.
آیا مکاتب فلسفی به مثابهی طرز اندیشگی بشر در ادوار زمانی با مکاتب هنری بشر در همان ادوار، الزاما و کاملا قابل تطبیق است؟
نه تنها مکاتب فلسفی که میتوان علومی همچون ریاضیات و نجومشناسی را نیز نام برد. (آنچه در رباعیات خیام از فلسفه و نجوم و ریاضیات میبینیم) بله! کاملا قابل تطبیق است، چرا که هنر چیزی جز شیرهی اندیشگی بشر نیست. حالآنکه در حالت ناخودآگاه حتی آنچه نوشته میشود، یا دانستگیهای سرکوبشدهی خودآگاهیست که بنابر خط قرمزهای اجتماعی و یا هنری جرأت بروز نیافتهاند یا القاهای هنری و علمی هستند که در عالم فیزیک از راه شهود به بشریت القا شده است .
چه تناسبی بین مقولاتی که نام بردیم وجود دارد؟ رشتههای ربطدهندهی آنها به هم و نظام نسبتی آنها چیدمانی دارد؟
امروزه رشتههای علوم انسانی و نظری در همتنیدگی بسیاری پیدا کردهاند؛ جامعهشناسی و ادبیات، هنر و فلسفه (فلسفهی هنر)، روانشناسی و هنر و... چرا که جهان به آن تعبیر مک لوهانی به دهکدهای بدل شده و به آن تعبیر فیزیکی، بال زدن پروانهای در آفریقا عامل و باعث توفان در آسیای شرقیست. ما میتوانیم تطبیقی مطالعه کنیم؛ نظریات فلاسفهی رمانتیسیسم و آثار هنرمندان رمانتیک را، نظریهی سوژهی استعلایی کانت و بیانیههای برادران شلگل را، نیهیلیسم و آنچه تئاتر معناباخته یا ابزورد مینامند، آراء فلاسفهی پساساختارگرا و معماری پیتر آیزنمن را، تطبیقی مطالعه کردن آثار رنهماگریت و نظریات میشل فوکو را، همچنین نظریات مارکسیستها را با ادبیات پرولتاریا و مثالهای فراوانی که خود نشاندهندهی ارتباط تنگاتنگ علوم دیگر و هنر است. در جایی از بیانیههای رمانتیکها آمده است: "باید تمامی علم به هنر تبدیل گردد و تمامی هنر به علم، و ادبیات و فلسفه با هم وحدت یابند."
مگر نه اینکه تقسیمبندی کنونی مکاتب -چه فلسفی و چه هنری- محصول نامگذاری نسلهاییست که پس از رویداد آن مکاتب انجام یافته؟ بطور مثال: آنچه امروز امپرسیونیزم مینامیم درواقع بسامدگیری از المنتهای فرکانسیافته در آثار هنرمندانیست که هارمونیهای متشابهی را -البته از حیث ساختار و بهتبع آن فرم- دارا بوده و نامگذاری روی این گرایشهاست. و این المانها نیز بطور ناخوداگاه و تحتتاثیر جهانبینی ایشان در اثرشان ظهوریافته و خود ایشان برای اینکه در آینده مثلن امپرسیونیست نامیده شوند آن شیوه را اتخاذ نکردهاند. آیا این مساله به مثابهی مردود بودن هنرمندانی که امروز مکتب و مانیفست اثر خود را حتا گاهی پیش از خلق اثر اعلام میکنند، هست یا با آن منافاتی ندارد؟
منافات دارد و باید جزئیتر به این مسئله پرداخت؛ خب وقتی مانیفست قبل از خلق اثر ارائه شود در هنگام خلق، یک سری قرادادها و چارچوبها برای حرکت سیال متن مزاحمت ایجاد میکنند . در دو سوال و جواب قبلی، ما به این موضوع پرداختیم که هنر و مکاتب فلسفی و علوم انسانی با هم در ارتباط و متاثر از یکدیگرند ولی نه به این معنا که قبل از خلق اثر هنری ما قلم و کاغذ خود را آماده کنیم و بنشینیم شعری فوتوریستی بنویسیم، بلکه هنرمند با اندوختههای پیشین خود در حرکت سیال آفرینش همراه میشود، یا بهتر است بگوییم حرکت سیال آفرینش است که مولف را با خود همراه میکند .
فروغ گفته: "چیزی به عنوان شعر نو و کهنه معنا ندارد" این جمله را چگونه تعبیر میکنید؟ این در کدامیک از مواردِ فرم، فرمت، زبان، بوطیقای گرامریک، دایرهی واژگان و... مصداق پیدا میکند؟
فروغ به نظر من سادگی زبانش را از رهگذار سختیهایی که در چم و خم طبعآزمایی شعر کلاسیک کشیده است به دست آورده، و زبان برایش آنقدر مسئلهی مهمی بوده که حتی بیساختاری شعرش (که البته دال بر پراکندگی نیست) در زبان شکل میگیرد؛ به این معنا که اگر شعر اتفاقی زبانیست، ساختارش نیز در زبان شکل میگیرد و زبان هم به همان اندازه که در معیارهای خود تناهیست، یک بستر لایتناهی دارد. از اینرو من فکر میکنم مسئلهی زبان و نو بودن آن برای فروغ اهمیت فراوان داشته است، اگرچه نو بودن زبان لزومن به معنای این نیست که از کلمات نو و امروزه استفاده کنیم، بلکه برخوردهای زبانی، از ابتداییترین قواعد که محورهای همنشینی و جانشینی میباشد تا شیوههای لحنی و پتانسیلهای دیگر. فروغ زبانی دارد کاملن مناسب با احوالات زندگی امروزی: "سلام ای شب معصوم، سلام ای شب معصوم!" تا قبل از فروغ چنین لحنی در رگ و پی زبان دیکتاتورانهی اهل ادب نداشتیم، و گفتمان مرکزی، لحنی حماسی و پرطمطراق و مردسالارانه بود که زبانهای فروغها در حاشیهی این زبان خشک و دُگم خفه میشدند .
آخرین شعر نیما که تجربهای در دو وزن و ایدهی ناپختهای بود -در همان کار البته- در شعر فروغ به نمود میرسد، وزنها به طبیعت کلام و زندگی نزدیک میشوند، همچنان که فرمها. به نظر من این حرف فروغ ناشی از نسبیت و عدم قطعیت هنریست؛ یعنی به همان اندازه که یک واژهی کهنه میتواند (اگر درست و بهجا بهکار گرفته شود) به شعر قابلیت ببخشد، یک واژهی نو و امروزی در صورتیکه درست در چفت و بست متن ننشسته باشد میتواند باعث افت کار شود .
فرم اگر به مثابهی دستکاری شکل بیرونی متن باشد، مثل این است که در بازی شطرنج به جای مهرهی سرباز یک فندک بگذاریم یا به جای اینکه خانهها سیاه و سفید باشند، سبز و سرخ بشوند؛ بیفایده است چرا که قواعد پیشین بازی در زیرساخت بیهیچ دخل و تصرفی محکم سر جای خود ایستادهاند و ما در شمایل و نمای بیرونی یکسری تغییرات ناچیز بهوجود آوردهایم .
با وجود اینها که گفتیم آیا به نظر شما شعر در فرمتهای کلاسه هنوز قابلیت پرداخت دارد؟ و آیا این قابلیت نهایتا روزی ناکارامد خواهد شد یا خیر؟
وقتی به نقد شعر کلاسیک میپردازیم مطمئنن در ذهن بسیاری از ما جایگزینی به نام شعر سپید دست و پا میگیرد که به نظر من این یک موضعگیری افراطیست. من فکر میکنم نقد شعر کلاسیک هنگامی کارساز است که بیغرض فرمی، به نبود شکل رهاییبخش هنری بپردازیم. خب شاعرانی بودند و هستند که در عین کلاسیک بودن، نمای بیرونی شعرشان در زیرساخت و بافت درونی کاملن پیشرو و نو است؛ و عکس این موضوع نیز صدق میکند برای شاعرانی که نمای بیرونی شعرشان سپید است ولی ذهنیتی کاملن کلاسیک و عقبافتاده دارند. به این بیت حافظ توجه کنید :
مهر تو عکسی بر ما نیفکند / آئینه رویا آه از دلت آه
دو الف در آه، و آه دو نفر هستند که روبهروی هم ایستادهاند و درواقع سه نفرند: یکی راوی، دومی شخص مورد خطاب که رویی چون آینه دارد و سومی تصویر راویست که در آینهی روی آینهرو افتاده است .
ه و ه، دو میان تهی که دو دهان گرد شده هستند که آه از آنها بیرون میزند؛ همچنانکه این آینه آه میکشد، آن آینه هم... . آنکه جلوی آینه آه میکند همان است که توی آینه است و او هم آه میکشد چرا که همانیست که بیرون آینه است؛ یعنی به آه، آه میکند و در این دو آهکشیدن، آنچه در دو آینه رخ میدهد کدر شدن آینه از ادامهی آهکشیدن است؛ و آنکه از این آینه به آن آینه آه میکند، همان خود نخستین بیرون و درون آینه است و هیچ معنایی درنهایت از این آینه به آن آینه رد و بدل میشود .
علیرغم این که بیت حافظ دارای چارچوب وزنی و عروضی در بیرون شعر است، در زیرساخت میبینیم که کاملن فضایی بکر و ناب وجود دارد. من نمیخواهم بگویم که شعر کلاسیک هنوز قابلیت دارد یا ندارد و مادامِ این، حتا شعر سپید هم. آنچه به نظر من میتواند در فرمتهای شعری باعث ارتقای سطح کیفی کار شود، توانایی خود شاعر است .
عنایت چرزیانی چرا شعرش را در فرمت کلاسه ارائه میکند؟
من پیشتر از اینکه خودم را یک غزلسرا بدانم، شاعر میدانم و بیشتر از اینکه به ژانر و شکل پایبند باشم و در ساختارهای گرفتار آمدهی ژانرها گرفتار شوم، خود را در وضعیت عابری مرزی در اقلیمهای نوشتاری و هنری میبینم و اگر نباشم، تمام سعیام رسیدن به چنین موقعیتیست که به جای خانه کردن در مرکز یک ژانر و یا فرمت، چادر کوچروی و کوچندگیام را روی مرزی میان همهی ژانرها و فرمتها به پا کنم، به آنها نگاه کنم، درونیشان کنم، چم و خمشان را بدانم و ماشین نوشتاریام را از قطعهقطعههای پراکندهی همین اقلیمهایی که در مرز آنها خانه کردهام، فراهم آورم. سوژهی کوچ-رو پایبند به هیچ شکل و ژانری نیست، بلکه مدام در حال رفتن است، آن هم نه به سرمنزل بلکه به رفتن در رفتن. به همان اندازه که شاعری در مرکز یک فرمت خانه میکند و نمیخواهد از آنجا تکان بخورد، غزل را بیت بیت مینویسد، به حسن مطلع، شاهبیت و دیگر کلیشههای کلاسه پایبند است، من به عنوان شاعر مرزی پایبند نیستم. مشکلی که امروز میان ما وجود دارد همین وضعیت حاشیه و مرکز است نه کلیت یک اقلیم .در جهانی که با درهمتنیدگی فرهنگها، انسان جمع اضداد و کلکسیونی از چیزهای متفاوت شده است و بهعینه میبینیم چرخ خیاطی افتاده روی تخت بیمارستان و جهان ریزومی در افق تقلا میکند، برای جهانیشدن و مجمعالجزایری شدن، عین عقبافتادگی هنریست انحصارطلبی فرمتها -چه کلاسیک و چه غیرکلاسیک-
تحلیل شما از آنچه در شعر کلاسیک بخصوص سهدههی گذشته رویداده چیست و چه چشماندازی را برای شعر سالهای آتی تصور میکنید؟
مسالهی حائز اهمیت برای من باتوجه به مطالعهی شعر کلاسیک این یکی دو دهه، چندرگهای شدن آن است -اگرچه ایدههای شاعرانش کمابیش ناقص ارایه شده و آنچنان که میباید درونی نشدهاند.- شاعرانی هم بودند که غزل را با همان فرمت از پیش مشخص شده مینوشتند و مینویسند، که بهنظر من بیوجود آنها همچنان میشد و میشود از حافظ و سعدی لذت برد و ادبیات نیاز به آنها نداشته و ندارد. اما شاعران چندرگهای که سعی بر ایجاد افقها و دریچههای تازهای داشتهاند -که مجال بررسی عمدهی کارکردشان در این مقال نیست- همین که شعر کلاسیک را از آن ژست تکساحتی بیرون آوردند و این مادر پیر بیوهی ایرانی را به عقد پدر جوان اندیشههای غربی مثل مدرنیسم و پستمدرنیسم درآوردند، ماحصلاش تولد فرزندی دورگه بوده که نهتنها در این دو ساحت در تبعید نبوده، بلکه مدام در رفت و آمد و خلق فضایی تازهتر بوده است.
در جواب قسمت دوم سوال: نمیتوانم جوابی سرراست و روراستی بدهم، تنها اینکه شعر آینده چیزی جدا از دنبالهی شعر امروز و حرکت زنجیرهای و حلقههای متصلی که از گذشته به حال آمده و به آینده کشیده میشود، نیست.
من فکر میکنم آیندگان ما باتوجه به شرایط فعلی دچار یک بحران زیباشناسی میشوند، همچنانکه امروز هم هستیم. در این جهان متکثر، واقعن شناختشناسی و زیباییشناسی دچار بحران شده است؛ سیل انبوه تفکرات و نظریات بهعلاوهی بسترهای اجتماعی گوناگون، چنانکه گفتیم جهان را به مجمعالجزایری تبدیل کرده که درعین ارتباط با هم از درون در تضاد با یکدیگرند. برخورد تمدنها به هم، سایشها و شکافهای عمیقی در هر یک از تمدنها به وجود آورده، دیگر هیچ هویتی یکپارچه نیست حتا در جوامع بنیادگرا که سعی بر حفظ یکپارچگی سنت خود دارند. اما آنچه بهنظر من از این شکلهای هنری فعلی در آینده جوابگوی نیازهای بشریست، تلفیقی از همهی ژانرهای هنریست؛ مولتیمدیاهایی که در هیچ ساختار ژانری نیستند اما نمایی از هرکدام را بنابر نیاز متن و موقعیت آن در خود جای میدهند و تجربه میکنند و درنهایت یا در حدود تجربههای متفاوت میمانند یا اینکه به شکلهای تازهی هنری میرسند .
انتهای پیام/
آرزو رضایی مجاز