سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: چه رویدادهایی به لحاظ ادبی در سال 93 اهمیت داشتند؟ رویدادهایی که خاصیتی برای برشمردن داشته باشند، موضوع گزارشی ست که هم اکنون خواهید خواند. از تعطیلی یکی از مهمترین جوایز ادبی گرفته تا انتشار آثاری که از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. این آثار بیشترین حجم این گزارش را به خود اختصاص داده است.

بگذریم... شرح ماوقع ذیلا از نظرتان می‌گذرد.

1- اولین و آخرین کتاب سیروس رادمنش

استثنائا این کتاب را که در اسفند ماه 92 منتشر شد، ما با کمی ارفاق و به دلیل اهمیت آن، جزو اتفاق‌های 93 برشمردیم. سیروس رادمنش (متولد 1334 و متوفی به سال 1387) با اینکه سالیان زیادی را وقف شعر کرد و اتفاقا شاعر تراز اولی هم به حساب می‌آمد اما از او تنها یک کتاب شعر موجود است؛ کتابی که سال گذشته منتشر شد و در نمایشگاه کتاب امسال برای اولین بار عرضه شد. مژده طاهرنوکنده، ناشر این کتاب به ما می‌گوید که این کتاب در اسفند ماه سال 92 منتشر شد و در عرض 2 ماه تقریبا به اتمام رسید و تنها قریب به 50 نسخه از آن به نمایشگاه کتاب رسید.

سیروس رادمنش تنها یک کتاب شعر دارد: ˝به نامی که دیگر نیست˝ که آن هم وقتی منتشر شد که خودش دیگر نیست. منوچهر آتشی که در پررنگ شدن نام شاعران "موج ناب" بی‌تاثیر نبود، سال‌ها پیش در هفته‌نامه‌ی "تماشا" (سال هشتم،شماره 373، شنبه 31 تیرماه 1357) درباره "موج ناب" و خصوصا سیروس رادمنش می‌نویسد:"شعر جوان ما- موج ناب - دارد پا می‌گیرد؛ و شاعران جوان، از تاییدی که می‌بینند و احساس صمیمیتی که از این تایید از سوی "تماشا" دارند، خود پشتوانه تلاشی صادقانه‌تر، گرم‌تر و راهجویانه‌تری خواهد بود.این شعر پا خواهد گرفت و پیش خواهد تاخت. سیروس رادمنش، در ردیف چند شاعر زنده دل و کوشنده‌ی این راه است؛ مدت‌ها پیش می‌بایست معرفی می‌شد (شده بود اما نه چنان که حق‌اش بود) تنها، اندکی گنگی و لنگی زبان و بیان، مرا بر آن داشت که تامل کنم و ضمن توجه دادن او به بعضی نکات بگذارم خودش متوجه آن ابهام- نه ایهام- کارش شود. این نُه شعر [این شعرها را می‌توانید در قسمت اول کتاب "به نامی که دیگر نیست" منتشر شده در نشر آوا نوشت(1392) بخوانید] مرا خوشحال کرد؛ زیرا که دیدم جوانه‌ها و شکوفه‌ها در کارها گل کردند. ما حتما شعرهای درخشان‌تری از رادمنش خواهیم خواند."

این کتاب را "آوا نوشت" در پی سلسله کتاب‌هایش در حوزه پیشتازان شعر مدرن امروز ایران و جهان منتشر کرد.

2- آقا بیژن

بیژن الهی که یک 30-40 سالی می‌شد هیچ کس حواسش به‌ش نبود، حالا چند سالی ست که درست عینهو ساعت طلا مد شده. اما خب... از آنجایی که همچنان می‌توان چاپ آثارش را پراهمیت دانست، باید به او و آثارش اشاره کرد. در این مجال به 2 کتاب این شاعر اشاره می‌شود: ˝حلاجُ اسرار˝ و ˝دیدن˝ به دیده بیژن الهی.

امسال "دیدن" الهی را دیدیم، شامل شعرهایی از او و "حلاجُ الاسرار" اخبار و اشعاری از حلاج.

الهی درباره نام این کتاب می‌گوید:"حلاجُ الاسرار نامی‌ست که از دو حیث بر این کتاب می‌افتد. اول این که خود لقب جناب شیخ حسین بن منصور بیضائی، عارف سده سوم هجری‌ست قدس سره. دوم این که خود موافق سنتی‌ست از سنن نامگذاری‌ی ما. محبوب الاولیا مثلا، که نام دفتری از سعدالدین حمویه ست، یعنی متنی که دلپذیر اولیاست، و "مونس العشاق" که نام رساله‌یی از سهروردی‌ست، یعنی کتابی که مونس و همراه عاشقان باشد. به همین روال، حلاجُ الاسرار یعنی کتابی که کاونده‌ی دل‌هاست(سر=دل)، یا دفتری که در آن حلاجی‌ی راز‌هاست مثلا."

ذیل عنوان "حلاجُ الاسرار" داخل کمانه نوشته شده است "اخبار و اشعار". " اخبار" روایت‌های مختلفی است درباره حلاج از ابراهیم حلوانی، ابراهیم بن فاتک، ابوقاسم قشیری، ابونصربن قاسم بیضاوی، حسین بن حمدان، ابو محمد جریری، خره زاد بن فیروز بیضاوی، ابوالقاسم بن رنجی، خفی اصطرلابی و دیگرانی که باز بنام هستند و گمنام.

اما شعرها، شعرهایی است که پیشتر هم چاپ شده بود؛ اولین بار در انتشارات 51 که منتشر نشد و دیگری به سرمایه انجمن فلسفه در سال 1354 که به گفته الهی به دلیل غیبتش در وقت چاپ اثر "خالی از اغلاط نماند". اما "دیدن" شعرهای الهی است حاوی شعرهای چاپ نشده و چاپ شده او. اغلب این شعرها به گواه تاریخی که در فصول مختلف این کتاب امضا شده در اواخر دهه چهل سروده شده است. بخش پایانی کتاب هم دربرگیرنده شعرهای "علف ایام" است با این پیش درآمد از مولانا که "گر نگردم تلفِ تو، علف ایامم".

هر دو این کتاب‌ها در نشر بیگدل و در نوبت چاپ اول (1393) منتشر شده‌اند.

3- چاپ آثاری از رضا براهنی

در سال 93 توانستیم آثاری از رضا براهنی را که پیشتر به دلایلی مجوز انتشار نداشتند، بخوانیم.

"آواز کشتگان" و "چاه به چاه" نوشته رضا براهنی در چاپ اول خود از سوی نشر نگاه، روانه ی بازار کتاب شدند. براهنی از دهه ی 1340 کار ادبی خود را ابتدا با ترجمه آغاز کرد، بعد به نقدنویسی در مجله ی فردوسی در حوزه شعر و داستان پرداخت. حاصل نقدهای ادبی او بعدا دو کتاب "طلا در مس" و "قصه نویسی" شد.

در سال 1341 نخستین مجموعه اشعار وی "آهوان باغ" انتشار یافت. پس از آن تا امروز او همچنان در زمینه های نقد، سرایش شعر و قصه پرکار مانده است.

از مهمترین آثار او در زمینه ی قصه می توان به "بعد از عروسی چه گذشت"، "آواز کشتگان"، "رازهای سرزمین من"، "روزگار دوزخی آقای ایاز" و "آزاده خانم و نویسنده اش" اشاره کرد. براهنی هم اکنون مقیم کاناداست. انتشارات نگاه تمام آثار او را در دست چاپ دارد.

"آواز کشتگان" با 520 صفحه و قیمت 22500 تومان و "چاه به چاه" با 110 صفحه و قیمت 6000 تومان از سوی نشر نگاه در اختیار علاقمندان قرار گرفته است.

همچنین "تاریخ مذکر"، رساله ای پیرامون تشتت فرهنگ در ایران نیز بعد از سال ها منتشر شد. ای کتاب، با 374 صفحه ، به قیمت 19000 تومان در چاپ چهارم (اول نگاه) منتشر شد.

4- درگذشت سیمینِ غزل

در آخرین روزهای مرداد ماه سال 93 سیمین بهبهانی درگذشت.

از بهبهانی می‌توان به عنوان یکی از مهمترین غزلسرایان شعر معاصر یاد کرد. بی‌شک بهبهانی یکی از بزرگترین و به نام‌ترین شاعران معاصر ایران است. بانوی شاعری که تنها تمرکزش را روی سرودن شعر نگذاشت، رمان و داستان کوتاه نوشت و در نقد ادبی نیز فعال بود.او در کنار فعالیت‌های ادبی همواره در عرصه اجتماعی نیز حضور جدی و مستمر داشت و با مرور کوتاه خاطرات او و تاریخ چند دهه اخیر ایران می‌توان همواره همراهی او را با مردم شاهد بود.

محمد علی بهمنی در گفت و گویی با هنرآنلاین درباره این شاعر می‌گوید:" شکل کاری که ایشان انجام داده شاید خالقش خودش نباشد چون در اصل وزن دوری همین دو بیتی های پیوسته یا چهارپاره‌ای است که از قدیم داشته‌ایم... فروغ، نادرپور، حسن هنرمندی و ... نیز از این چهارپاره ها داشته اند، اما ارج خانم بهبهانی آنجاست که تا قبل از ایشان در هر پاره‌ای قافیه را فقط با بیت اول و مصراع چهارم قافیه می گرفتند. هوشمندی سیمین این است که توانست تمام این چهارپاره را هم قافیه کند. دیگر کارستانی که سیمین کرد چهارپاره‌هایی بود که به جای آنکه صرفا از عشق و تن و ... حرف بزند، توانست تفکر را در آنها متفاوت کند. کارستان دیگر او این بود که هوشمندانه نشان داد چهارپاره هایی که همه در یک وزن هستند می توانند وزن کوتاه تر یا بلندتری هم داشته باشند.

نمونه‌هایی که او ارائه داد باعث شد تفکر خود را به دلیل طولانی تر بودن مصاریع یا ابیات، بهتر و بیشتر بروز دهد و از طرفی به دیگران یاد بدهد که اگر حرفی برای گفتن دارید چرا در یک شکل فشرده کار می‌کنید. او تمام این کارستان‌ها را انجام داد و بهره هایی برد تا آنجا که اگر امروز ترانه به روزتری می‌شنویم به واسطه کار اوست. سیمین توانست فرصت گسترده تری برای غزل فراهم کند چرا که از شکل چهارپاره‌های گذشته بهره برد و پیوند عمودی آنها را به ما نشان داد. بعدا هم نشان داد می شود آنها را در مصاریع کوتاه و بلندتر ارائه داد. بنابراین او از نظر من یک خالق است. به اعتقاد من اینجور آدم ها در کما هم شاعری می کنند، چون هوشمندی‌های شگرفی از این انسان دیدم. به شعرهای پیش از انقلاب این شاعر به واسطه قدرتی که در بیان شعر داشت ارادت داشتم اما سیمینی که بعد از انقلاب شناختم به آن خاطر که کشف نادیده ها را موجب شد می‌ستایم."

5- در چند و چون جایزه گلشیری

رویداد مهم دیگری که به لحاظ ژورنالیستی نمی‌توان به سادگی از کنارش گذشت تعطیلی جایزه گلشیری بود. این جایزه زمانی به فهرست جایزه‌های تعطیل شده اضافه شد که کسی فکرش را نمی‌کرد.

اسدالله امرایی، مترجم و منتقد ادبی درباره تعطیلی جایزه گلشیری به هنرآنلاین، می‌گوید: جایزه گلشیری، جایزه مستقلی بود که در عین حال که یادی بود از هوشنگ گلشیری که البته یکی از پایه‌های داستان‌نویسی این مملکت بود، اعتباری نیز بود برای جوانترها و کسانی که پا به این عرصه ادبیات گذاشته بودند. داورهای این جایزه تقریبا همه داستان‌نویس‌ بودند و به واسطه شناختشان بر داستان، انتخاب‌های مناسبی در ادوار مختلف جایزه گلشیری می‌کردند.

محمد حسینی، داستان نویس معاصر و یکی از داورانی که در سه دوره این جایزه حضور داشت نیز در این باره به ما گفت: به یاد می‌آورم حدود 15 سال پیش و قبل از راه اندازی یکسری از جوایز ادبی بسیاری از ناشران تمایلی برای چاپ آثار داستانی نداشتند. در این میان شاید تنها یکی دو ناشر بود که تن به چاپ آثار داستانی می‌زد و آن در میزان بسیار محدود.

او به هنرآنلاین گفت: به گمانم تعداد کتاب‌های داستان‌ جدی و همین طور پرفروش در این زمینه، چیزی کمتر از 5 عنوان بود که با تساهل و گشاده‌دستی نهایت بتوان این میزان را 10 تا افزایش داد، اما با راه‌اندازی جوایزی همچون مهرگان، جایزه منتقدان و نویسندگان مطبوعات، جایزه اصفهان و همین طور جایزه گلشیری بسیاری از ناشران برای انتشار آثار داستانی اعلام آمادگی کردند و حتی در این میان ناشرانی نیز بودند که برای چاپ این دست از آثار به رقابت پرداختند.

محمد حسینی معتقد است که وقتی ناشری برای یک آگهی کوچک باید مبلغ هنگفتی را پرداخت می‌کرد، ترجیحا به سمت چاپ آثار داستانی می‌کرد تا بارها به این واسطه نامش در تریبون‌های مختلف رسانه‌ای شود.

6- تجدید آثار غلامحسین ساعدی در ایران

نویسنده دیگری که بعد از سال‌ها چشم مان به حضور آثارشان منور شد، غلامحسین ساعدی بود.

نمایشنامه "وای بر مغلوب" برای نخستین بار از سوی نشر نگاه منتشر شد. همچنین سه اثر دیگر از غلامحسین ساعدی با عناوین "عزاداران بیل"، "آشفته حالان بیدار بخت" و "غریبه در شهر" تجدید چاپ شدند.

"وای بر مغلوب" در 112 صفحه‌ای با بهای 6000 تومان در اختیار علاقمندان قرار گرفته است."عزاداران بیل" مجموعه‌ای از هشت داستان پیوسته درباره فلاکت‌های مدام مردمان روستایی به نام بَیَل است. این کتاب با 208 صفحه در چاپ سیزدهم (سوم نگاه) با بهای 10000 تومان راهی کتابفروشی ها شد."آشفته حالان بیدار بخت" که دربرگیرنده 10 داستان کوتاه است، با 272 صفحه و قیمت 14000 تومان و "غریبه در شهر" رمانی شامل سه بخش با 286 صفحه در دومین چاپ خود از سوی انتشارات نگاه با قیمت 15000 تومان منتشر شد.

همچنین فیلمنامه گاو نیز آخرین کتابی است که از ساعدی در این سال - باز هم توسط انتشارات نگاه- منتشر شد.

7- جلد دوازدهم "کتاب کوچه"

خبر این بود: جلد دوازدهم "کتاب کوچه" منتشر شد.

ایسنا در این خبر نوشت که : جلد دوازدهم این کتاب تیرماه سال 91 برای گرفتن مجوز نشر به اداره‌ کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی رفته بود، اما مسؤولان وقت اداره کتاب وزارت ارشاد از ناشر خواستند بخش‌هایی از این کتاب جرح و تعدیل شود تا مجوزش صادر شود، که ناشر و آیدا سرکیسیان نپذیرفتند و انتشار این کتاب تا امروز طول کشید.

شهریورماه سال گذشته غلامعلی حداد عادل - رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی - درباره انتشار آخرین جلد "کتاب کوچه" شامل حرف "چ" و ارجاع این کتاب از سوی وزارت ارشاد به فرهنگستان به ایسنا گفته بود: فرهنگستان وظیفه ممیزی کتاب را برعهده ندارد. ما ممکن است کلیاتی درباره هر فرهنگی بگوییم، اما این را که چه کلماتی بیاید یا نه، وزارت ارشاد باید بگوید و وظیفه فرهنگستان نیست. البته اگر وزارت ارشاد از ما همکاری بخواهد، در این‌باره نظر می‌دهیم. در گذشته هم این مشورت‌ها بوده، اما مسؤولیت ممیزی با وزارت ارشاد است.

جلد دوازدهم کتاب کوچه در 592 صفحه، شمارگان 3300 نسخه به قیمت 45000 تومان از سوی انتشارات مازیار به چاپ رسیده است.

8- شاهکاری که ایرانیان نمی شناختند

رمان "دشمنان" اثر تحسین برانگیز آیزاک باشویس سینگر از آثار پراهمیتی بود که در این سال منتشر شد. کتابی که قریب به نیم قرن پیش منتشر شده بود. این کتاب را احمد پوری ترجمه کرده است. او در گفت و گویی با هنرآنلاین گفت که پیش از این به صورت مستقل تنها یک مجموعه داستان کوتاه به ترجمه مژده دقیقی چاپ شده بوده.

" این کتاب هم ["دشمنان؛ یک داستان عاشقانه"] یکی از کارهای مهم سینگر است ... این کتاب فروش بسیار زیادی در آن سوی دنیا داشته و بعدتر هم فیلمی بر این اساس آن ساخته شد؛ فیلمی پربیینده که استقبال خوبی هم از آن شد... هرچند به نظر من فیلم ضعیفی بود."

او به ما گفت: "نویسندگان زیادی هستند که در ایران شناخته شده نیستند. شاید اگر باشویس به تازگی برنده نوبل شده بود اینچنین نبود و کتاب‌های زیادی از او تا به حال برگردانده شده بود. یک زمانی این طوری نبود که به مجرد اینکه نویسنده‌ای نوبل برد با عجله و سریع آثار او از طرف چند مترجم برگردانده شود..."

پوری درباره این کتاب گفت:" سینگر در این رمان به شرح مستقیم جنایات نازی ها نپرداخته او از زاویه دیگری به این جنگ نگاه کرده است. باشویس چهار -پنج شخصیت را انتخاب کرده بدون اینکه به صورت کلیشه‌ای صحبت از ظلم و گرسنگی و ... بکندواکنش آن ها را به جنگ بازگو کرده است.خواننده در لابه‌لای این واکنش ها متوجه می‌شود که این کاراکترها چه جهنمی را پشت سر گذاشتند... اینجاست که به عظمت فاجعه جنگ جهانی دوم ونازی‌ها پی می‌برد بدون که نویسنده مستقیم از نازیسم حرف زده باشد.تمام شخصیت‌های این داستان قربانیان زنده‌ای هستند که با خودشان بار سنگینی از فاجعه را به دوش می‌کشند... آن‌ها گاه تبدیل می‌شوند به یک آدم معمولی و گاه به درون خودشان برمی‌گردند و می‌بینند نمی‌توانند از این جهنم رهایی پیدا کنند."

9- باز هم خاکسار، باز هم نویسنده‌ای ناشناس

"شاگرد قصاب" باز هم رمانی ست به ترجمه پیمان خاکسار، بازهم تعجب برانگیز و خواندنی و باز هم اثر نویسنده‌ای که تا پیش از این اثر در ذهن مخاطب ایرانی ناشناخته بود: پاتریک مک کیب نویسنده ایرلندی. جز چارلز بوکوفسکی و فیلیپ راث تمامی آثاری که پیمان خاکسار ترجمه کرده اثر نویسنده‌هایی هستند که ما آن‌ها را پیش از آن نمی‌شناختیم و این در حالی ست که عمده این آثار آنچنان برجسته بوده‌اند که از ذهن ما پاک نخواهند شد.

این رمان را یک دیوانه برای‌مان تعریف می‌کند... دیوانه وار... به صورت اول شخص... شیرین و البته سرشار از توهم و تخیل.فرنسی یک نوجوان روانی است. "شاگرد قصاب" را او برای ما روایت می‌کند؛ روایتی مطلقا نو و جذاب. او با اشیا حرف می‌زند... "چیز"ها هم با او حرف می‌زنند. سنگ‌ها، توالت‌ها، عکس‌های روی دیوار، قرص‌ها، قطره‌های باران، همه و همه برای فرنسی جاندارند و با او حرف می‌زنند، به همین دلیل زبان داستان هم زبانی ست با سویه‌های استعاری.

این کتاب نیز از جمله آثاری است که انتشار آن اهمیت خاص خودش را داشت.

10- جوزپه اونگارتی به ترجمه فیروز ناجی

مجموعه شعر وجد، شامل پنجاه و چهار شعر از شاعر ایتالیایی-جوزپه اونگارتی- به ترجمه فیروز ناجی در سال جاری توسط نشر پیکره منتشر شد.

فیروز ناجی را به عنوان شاعر پیشتر با شعرهایش از جمله مجموعه شعر نام‌های بسیار و در مقام مترجم با "کرکره‌های کشیده چاک چاک"؛ شعرهایی از رنه شار می‌شناختیم.

ترجمه ناجی از رنه شار خاص بود. این شاید اولین چیزی بود که در این دفتر شعر به چشم می‌آمد. "خاص" بودن این اشعار از دو جنبه بیش از همه نمود پیدا کرده بود: زبان شعر و نگاه شاعر به پدیده‌های دور و برش.

در شعرهای "وجد" با زبانی ویژه روبه‌رو هستیم و البته نگاه عجیب جوزپه اونگارتی به معمولی‌ترین اتفاق‌هایی که به کرات روی داده است مثل ریزش برگ‌های پاییزی، اما اونگارتی و ناجی این تصویر را در شعر اینگونه سروده‌اند:

چنانند که بر درخت‌ها برگ‌های پاییزی

خود فیروز ناجی در مورد "وجد" و ترجمه‌هایش از جوزپه اونگارتی در آخرین صفحه کتاب با یادداشتی کوتاه که در پایش تاریخ پاییز 91 درج شده، اینگونه توضیح می‌دهد: "یادگاری از اوایل دهه پنجاه، که همان سال‌ها-بانام و بی نام- جسته گریخته در یک دو مجله درمی‌آید. بر اساس ترجمه فرانسوی ژان لکسور و مقابله با اصل ایتالیایی. یکی دیگر از دفترهای شعر که برای انتشارات پنجاه و یک آماده می‌شود، ولی به چاپ نمی‌رسد. عمر پنجاه و یک کوتاه است. به کمک فرانک هشترودی که چه زود ترک دنیا می‌گوید. و با نظارت بیژن الهی، که هنوز باور کردنی نیست دیگر در کنار دوستانش نیست. چاپ حاضر همان متن پنجاه و یک است، با مختصر دستکاری‌هایی ناگزیر."

انتهای پیام/

گردآوری: مجتبا هوشیار محبوب