سرویس موسیقی هنرآنلاین: سید فوالدین توحیدی موسیقی دان و از پژوهشگران صاحب نام حوزه موسیقی نواحی است. او که در محضر اساتیدی چون داریوش برهانی، محمد صدیق، محمود خیامی، داوود آزاد، بیژن کامکار، علیرضا فیض بشی پور، محمدرضا درویشی و علی اکبر مردای به تحصیل موسیقی پرداخت. او آثار متعددی پژوهشی را در قالب کتابهای "ترنم کویر"، "دایره المعارف موسیقی نواحی کرمان"، "کرمان سرزمین سورناها"و... را منتشر کرده است. فواد توحیدی همچنین آلبومهای صدا، صدای کویر، کویرانه، ذکرهای کرمان و مولتیمدیای ترنم کرمان را نیز به عرضه کرده است. خبرنگار هنرآنلاین درباره موسیقی کرمان و فعالیتهای تازه این پژوهشگر به گفت و گو نشسته که در ادامه میخوانید:
سالهاست که شما در خصوص موسیقی استان کرمان پژوهش میکنید؛ این منطقه چه ویژگیهای موسیقیایی دارد؟
موسیقی کرمان یکی از بینظیرترین و بکرترین موسیقیهای نواحی کشور است. وسعت بسیار زیاد استان کرمان باعث تنوع بالای موسیقی منطقه شده است و ما گونههای مختلفی از موسیقی مذهبی، موسیقی کار، شادیانه، سوگ آوا، موسیقی صوفیانه، لالایی، موسیقی روایی حماسی و موسیقی زورخانهای را در این استان داریم. در کرمان بیش از 35 نوع ساز نواحی رایج است که این تعداد ساز در سراسر ایران بینظیر است.
برخی از این سازها را که دارای ویژگیهای خاص و منحصربفرد هستند را معرفی میکنید؟
بسیاری از این سازها برای مردم و بخصوص پژوهشگران موسیقی ،عجیب و شگفت آورند. انتخاب از بین آنها دشوار است اما چند مورد که جالب تر هستند را معرفی میکنم.
چوغرو: سازی کوبهای و دوطرفهست که در داخل بدنه آن زنگوله و حلقههای فلزی ای آن آویزان است . چوغرو در واقع تنها ساز کوبه ای چهارگوش دوطرفه در دنیاست که با دست نواخته می شود.دوطرفه بودن ساز به این معنی ست که بر دوطرف آن که با پوست پوشیده شده ضربه وارد می شود. این ساز در بیدخون مرغک بم نواخته می شود.
دورک: ساز کوبه ای دوطرفه ای است شبیه دو دایره به هم چسپیده. دورک را با تسمه ای به گردن می آویزند و با دست می نوازند. زنگوله ای نیز از آن آویزان است. نحوه گرفتن ساز طوری است که پوست های آن با زمین موازی می شوند و پوست پایینی آن بم تراز پوست بالایی ست. تکنیک های نوازندگی این ساز به علت آزادی دو دست بسیارمتنوع است.این ساز توسط کولیهای سیرجان نواخته می شود.
سرنای گلی: این ساز نیز در نوع خود منحصر بفرد است چرا که از جنس گل ساخته می شود. قمیش یا پیک آن نیز از پوست ترکه های شاخه درخت بید و یا شنک تهیه می شود.صدای سرنای گلی از سرنای چوبی بم تر است.این ساز در سبلوییه ی زرند نواخته می شود.
سوتاکو(کفکو) : یکی از عجیب ترین سازهای دنیاست. کفکو در واقع یک انار خشک شده است که داخل آن را خالی می کنند و چند سوراخ در آن ایجاد می کنند و آن را شبیه به نی می نوازند.این ساز در جبالبارز نواخته می شود.
یروتی: ساز زهی کمانی ست که در شهرستان منوجان رایج است.جعبه صوتی آن به شکل دایره است که روی آن پوست می کشند. چهارسیم هم دارد که روی آنها مانند کمانچه آرشه می کشند.یکی از سیمها به عنوان سیم رزنانس استفاده می شود.یعنی سیمی ست که نواخته نمی شود واز لرزش سیمهای دیگر و نتهای همصدا مرتعش و تولید صوت می کند.سرپنجه ی یروتی شبیه به دم عقرب است که یکی از نمادهای باستانی جنوب کرمان است. نکته جالب اینکه نوازندگان این ساز به جای کلیفون از قند استفاده می کنند و نوازنده برای ایجاد اصطکاک بیشتر، آرشه یا همان کمان را روی قند می کشد و سپس به نوازندگی می پردازد.
چنگ قوطی: چنگ قوطی نیز از سازهای منحصر به فرد استان کرمان است. این ساز آرشه ای را با قوطی حلبی و چوب می سازند و شبیه به یروتی روی آن آرشه می کشند. پیش تر ها جعبه صوتی ساز را با چوب و پوست می ساختند اما از حدود چهل سال پیش ،از قوطی های حلبی برای ساخت جعبه تشدید استفاده می کنند. صدای این ساز بسیار محزون تر از کمانچه است.
ظاهرا در بخشی از نواحی کرمان موسیقیهای پنتاتنیک (موسیقی با فواصل نامتعارف) وجود دارد که با موسیقی حال حاضر دنیا متفاوت است و به گوش بسیاری بیگانه میآید. در مورد این نوع موسیقی توضیح دهید؟
درست است. در مناطقی از استان کرمان از جمله شهرستان قلعه گنج از گام های پنتاتونیک (پنج پرده ای) استفاده می شود که شباهت بسیار زیادی به موسیقی هند و چین و سایر کشورهای مشرق زمین دارد. حتی لباس ها و آداب و رسوم این مردم شبیه مردم هند است. چنین شکل از موسیقی هایی کاملا وابسته به فرهنگ مردم آن منطقه است و با اینکه از نظر فواصل با سایر نواحی متفاوت است ولی کاملا همگون با فرهنگ این نواحی ست.
نزدیک ایام نوروز هستیم و در هر منطقهای از ایران موسیقیهایی برای گرامیداشت این ایام نوروز وجود دارد. لطفا در خصوص چنین موسیقیهایی در کرمان توضیح دهید؟
مشهورترین مراسم، نقاره نوازی در بارگاه امامزاده زید شهداد است که به هنگامه سال تحویل انجام می شود.علاوه بر این مراسم، گروههای سوری یعنی گروههای مجری موسیقی شادیانه به اجرای موسیقی و خواندن ترانه هایی با موضوع نوروز میپردازند.مخاطبین هم به انجام رقص های بومی و آیینی میپردازند.از جمله این رقص ها میتوان به چوچاپ،دست چاپ،دو چاپ، سه چاپ،چوبازی،ترکه بازی و دستمال بازی اشاره کرد. این مراسم بیشتر در سیزده به در انجام میگیرد
نقارهخانهها در عصر امروز عموما از بین رفتهاند. آیا نقارهخانههای کرمان هنوز هم فعالیت دارند؟
یکی از این نقاره خانه ها همانطور که گفتم در شهداد است. در واقع شهداد قدیم ترین نقاره خانه در ایران است و برخی از نقاره های آن مربوط به دوره صفویه است. با اینکه امروزه بسیاری از نقاره خانه ها از بین رفته اند اما نقاره نوازی در امیرآباد شول سیرجان، شهر بابک و ارزوییه همچنان رایج است.
شما در خصوص رقصهای کرمان نیز اطلاعاتی جمعآوری کردهاید؟
بله درست است. چند سال پیش با گروهی که در حال جمع آوری و مستندسازی رقص های ایران بودند، به عنوان راهنما در کرمان همراه شدم. مسوولین این گروه مسعود سخاوت دوست و الهام اسدی بودند و عباس کیارستمی هم مشاور گروه بود.در این پژوهش 38 نوع رقص خاص محلی مانند رقص قالی ،رقص چراغ تور، رقص خروس و انواع چاپ و ناچ در استان کرمان شناخته شد که این تعداد رقص نیز در تمام ایران بی نظیر است. مثلا در استان کردستان با پیشینه و شهرتی که در موسیقی و رقص محلی دارد، تنها 12 نوع رقص شناخته شده است.البته تنوع و تعدد رقص ، دلیلی بر غنای بیشتر آن نیست.
یکی از کارهای پژوهشی ارزنده شما مجموعه کویرانهها است. از این مجموعه چه خبر؟
کویرانه ها شامل 15 سی دی درباره موسیقی نواحی کرمان است که نتیجه 20 سال پژوهش و بیش از 250 مسافرت در روستاها و مناطق مختلف کرمان می باشد. هر سی دی از این مجموعه مربوط به یک منطقه خاص از کرمان است و بعضی از سی دی ها هم به یک موضوع خاص می پردازد. مثلا یکی از سی دی ها به لیکوها که در اصطلاع محلی به دهو مشهورند پرداخته شده. لیکوها کوتاهترین شعرهای جهان هستند. شعر های چهار کلمه ای که تنها پنج هجا دارند و آقای منصور علیمرادی نیز کتابی درباره آنها منتشر کرده اند. لیکوها را مردم کرمان در شب نشینی ها می خوانند و همراه با آن سازهای چنگ(قیچک محلی کرمان)، چنگ قوطی، یروتی و نی محلی را که خود مردم منطقه به آن زال می گویند را می نوازند. قبلا 10 سی دی از این مجموعه بصورت مرحله مرحله و توسط حوزه هنری کرمان منتشر شد ،که استقبال بسیار خوبی هم از آن به عمل آمد وسه آلبوم آن در جشنواره تولیدات حوزه هنری کشور رتبه نخست را کسب کرد. مجموعه کامل 15 تایی کویرانه اردیبهشت ماه 94 با حمایت های حوزه هنری استان و شرکت مس کرمان به بازار عرضه خواهد شد.