سرویس تئاتر هنرآنلاین: مائوزر از جمله آثار مهم هاینر مولر، نمایشنامهنویس آلمانی است که با دستمایه قرار دادن انقلابی داخلی، جوامع انسانی را مورد نقد قرار میدهد. گرچه این انقلاب یک انقلاب خیالی است اما نگرشهای انقلابی پیروانش، طرز تفکر و شیوه عمل آنها به انقلابهای کمونیستی میماند. گرچه به نظر نمی رسد که هدف مائوزر نقد جامعه کمونیستی به شکلی مستقیم بوده باشد بلکه آنچه او قصد بیانش را داشته، به شکلی جامع تر تمام تلاشهای نافرجامی را که در ظاهر برای اصلاح امور انجام شده است، شامل میشود. دلیل عمده به سرانجام نرسیدن این تلاش ها البته چیزی به جز زیادهخواهی و قدرتطلبی و سیریناپذیری امیال انسان نبوده است. درست همینهاست که سبب شده انقلابی که قرار بوده رفاه و آسایش بیاورد، به انحراف کشیده شود و چیزی جز مصیب و بدبختی نصیب جامعه اش و حتی پیروانش نکند.
مائوزر، به گفته لمان، تئاتر پژوه آلمانی از جمله آثاری است که میتوان اصطلاح پست دراماتیک را در مورد آنها به کاربرد. به عقیده لمان، تئاتر پست دراماتیک تئاتری است که بیش از آنچه به متن نمایشی متکی باشد، در صحنه و اجراست که حضور و ظهور پیدا میکند. گرچه این اصطلاح نخستین بار، پس از مرگ مولر به کار رفت و معلوم نیست که خود مولر با به کاربردن آن در مورد عمده آثارش موافق بوده است، اما به نظر میرسد که با توجه به آنچه لمان تشریح میکند، لااقل مائوزر را میتوان از جمله آثار پست دراماتیک درنظر گرفت.
"مائوزر" که این روزها در سالن چهارسو مجموعه تئاترشهر روی صحنه است، به هیچ روی به شیوهای کلاسیک داستان نمیگوید. البته خط داستانی که "مائوزر" دنبال میکند نیز هرگز قابلیت تبدیل شدن به نمایشنامهای روایتگر به شیوه معمول آن را ندارد؛ مگر با اضافه کردن داستانکها و شخصیتهای محوری. درست به همین دلیل است که کارگردانی آن تا حد زیادی دشوار مینماید. زیرا اصولا کارگردان نخستین ابزار برای سرگرم ساختن و جذب مخاطب را که همانا داستان نمایش است، در اختیار ندارد و ناگزیر است که با استفاده از ابزار دیگری که در اختیار دارد، این کمبود را جبران کند. فارغ از اینکه کارگردان تا چه اندازه به هدفش نزدیک میشود باید به این نکته اشاره کرد که عموما مائوزر و نمایشنامههایی از این دست به سختی با مخاطب عام تئاتر که معمولا پیش از هر چیز به دنبال دیدن و شنیدن قصه است، ارتباط برقرار میکنند.
با توجه به آنچه گفته شد، طراحی حرکات بازیگران در مائوزر اهمیت ویژه ای پیدا میکند. به رغم آنکه حرکت بر جنبه تصویری و نمایشی یک اثر دراماتیک میافزاید و آن را چشمگیرتر میکند با این وجود باید در نظر داشت که هر حرکتی قادر به انجام چنین امری نیست؛ و چه بسا چنانچه حرکتی نسنجیده و بی مناسبت به کار گرفته شود از اثر اولیه ی نمایش نیز تا حد زیادی بکاهد. از این رو حرکت را به اعتبار اهمیتی که در موثرتر کردن بار عاطفی و تفهیم محتوای مطرح شده در نمایشنامه دارد، به حرکات مهم و حرکات بی اهمیت تقسیم میکنند. اصولا حرکات بی اهمیت توجه کسی را جلب نمی کنند و اگر به صورتی آنی نیز جذبه ای داشته باشند خیلی زود اثر آن زایل میشود. حسینی مهر در این زمینه تا حد زیادی موفق نشان داده است. گرچه او به شکلی کلاسیک داستان نمی گوید اما روایتش را به نوعی بیان نمی کند که موجبات از هم گسیختگی نظم ذهنی تماشاگر را فراهم کند. هوشمندی حسینی مهر در این است که با وجود رویکرد فرمالیستی در اجرا، با به نمایش گذاشتن حرکات به ظاهر جذاب، موجب انحراف توجه تماشاگر از مسأله اصلی نشده است.
از آنجایی که صحنه در نمایش مائوزر سطحی شیبدار است، امکان خلق میزانسنهای عمودی را نیز در اختیار کارگردان قرار میدهد. حرکت به سوی بالا دربردارنده ی مفاهیمی چون قدرت و استیلاست و از آن جایی که مائوزر اصولا نمایشی است در نقد قدرت حاکم، این طراحی صحنه چه برای به نمایش درآوردن مفاهیمی که نمایشنامه قصد بیان آن را دارد و چه برای طراحی حرکات بازیگران کاربردی و مناسب مینماید.
زمانی که گروه اجرایی تصمیم میگیرند که نشانههای بصری را حذف کنند و خصوصا دکور و لوازم صحنه را به حداقل ممکن تقلیل دهند، مهم ترین عاملی که ضربان صحنه را تنظیم میکند و دینامیسم آن را تعیین میکند، بازیگر است. درواقع آنگونه که اشلمر و گروتوفسکی اعتقاد داشته اند، بازیگر عنصری زنده و متحرک در صحنه است که دینامیسم صدا و بدنش باعث تابش نوعی انرژی به سوی تماشاگر میشود. به نظر میرسد که حسینی مهر نیز، برمبنای چنین اعتقادی به ساخت مائوزر دست زده است. بابک قهرمانی، بازیگر اصلی مائوزر هم توانسته است انرژی لازم را به صحنه بیاورد و دینامیسم مطلوبی ایجاد کند و هم به خوبی از عهده اجرای نقش برآمده است. او نه تنها از پس دشواریهای فیزیکی ایفای شخصیتش برآمده بلکه با تحلیل صحیح و هدایت درست کارگردان، توانسته است واریاسیون هایی را خلق کند که سبب ایجاد جذابیت بیشتر کاراکتر شده است.
اصولا در تئاتر علاوه بر نشانههای معنادار مضاعف، تولید معنای مضاعف نیز امری بدیهی است که ایجاد آن عمدتا وظیفه گروه طراحان و به شکلی ویژه طراح لباس است. در واقع طراح لباس میبایست خوانشی دراماتورژیکال بر اساس ساختار متن اجرایی را در شکل لباس پیاده کند. گرچه لباسها در مائوزر این قابلیت را دارا هستند که معانی را بازتاب دهند که بازیگر نشانههای خود را با آن دارد و از این به تکامل شخصیتی آنها کمک میکنند، اما به عنوان یکی از ارکان کلیدی برای ایجاد جذابیت بصری، طراحی چندان نوآورانه و چشمگیری ندارند.
روی هم رفته، مائوزر نمایشی است که هرچند از اساس تولید آن برای مخاطب عام تئاتر چندان منطقی به نظر نمیرسد و نمیتوان استقبال گستردهای برای آن متصور بود، اما با توجه به خصوصیات متن نمایشی اش، اجرایی قابل قبول دارد.
انتهای پیام/
مهتاب صفدری