سرویس موسیقی هنرآنلاین: هنر آنلاین برای بررسی حضور نوازنده‌های موسیقی ایرانی در بخش نسلی دیگر و به بحث درباره مفهوم بداهه‌نوازی و بداهه‌پردازی در موسیقی ایرانی از ۴ تن از هنرمندان نسل دیگر جشنواره امسال دعوت کرد تا در یک میزگرد مشترک شرکت کنند. آنچه پیش روی شماست حاصل گفت‌وگو با سعید نائب محمدی، احسان ذبیحی فر، سپیده مشکی و پیام جهانمانی است.

برای خیلی‌ها مهم‌ترین بخش جشنواره همین بخش نسلی دیگر است که همه شما در آن به اجرای برنامه پرداخته‌اید. سوال اول من این است که برای هر کدام از شما این بخش چه جذابیت‌هایی داشت که باعث شد در این بخش حضور داشته باشید؟

سعید نائب محمدی:‌‌ همان احساسی که شما در مورد این بخش دارید برای من هم وجود دارد. به نظر می‌‌رسد افرادی که برگزارکننده این بخش از جشنواره هستند، به مقوله موسیقی نگاه جدی‌تری دارند. این بحث را از آن جهت که خود ما در این بخش حضور داریم مطرح نمی‌کنم. شخصا سال گذشته هم این بخش را به صورت جدی پیگیری کردم و برای دیدن چندین کنسرت هم به سالن‌ها رفتم. در آنجا دیدم آدم‌هایی که در این بخش حضور دارند جدی‌تر از بقیه بخش‌ها هستند. همه چیز مهیا بود. این نگاه برای امثال من ارزشمند است.

احسان ذبیحی‌فر: من هم با نظرات آقای نائب محمدی موافقم. از سوی دیگر باید بگویم "نسلی دیگر" مخاطب خودش را دارد و از آن جهت که به بخشی از موسیقی می‌پردازد که قبلا به صورت متمرکز مورد توجه قرار نگرفته بود، با بخش‌های دیگر جشنواره تفاوت فاحشی دارد. در ضمن هدف این بخش بیشتر حضور موزیسین‌های جوانی است که نگاه تازه‌تری در عرصه موسیقی دارند.

پیام جهانمانی: واقعیت را بخواهید من پیش از اعلام آمادگی برای حضور در بخش نسلی دیگر هیچ‌شناختی درباره این بخش از جشنواره نداشتم. از بقیه دوستان نکته‌هایی را شنیدم و می‌توانم بگویم دقیقا همین حرف‌ها قضیه را جدی‌تر می‌کند. جایی که مخاطب جدی‌تر می‌شود و می‌بینی همه به دنبال انجام کاری هستند و می‌خواهند به موسیقی چیزی بیافزایند طبیعی است که من هم جذب شوم. همین حس که سلیقه‌ها را می‌شناسم ماجرا را برای من جذاب کرده ‌است.

سپیده مشکی: من هم بر اساس تعریفی که از این بخش شنیده‌ام اولین بار است که دارم در بخش "نسلی دیگر" جشنواره موسیقی فجر شرکت می‌کنم. سال گذشته شنیدم اجراهای خوبی در این بخش به روی صحنه رفت. همین شنیده‌ها باعث شد بین این بخش با دیگر بخش‌های جشنواره تفاوت قائل شوم.

سعید نائب محمدی: حضور یا عدم حضور افراد پیشکسوت به شخصه برای من فرق چندانی ندارد. من برنامه مستقل خودم را اجرا کردم. البته که می‌پذیرم حضور افراد معتبر و پیشکسوت به جشنواره اعتبار می‌دهد. ممکن‌ است حضور چهره‌های نامدار باعث شود مخاطبی که می‌خواسته به سالن ما بیاید و بدون هیچ ذهنیت قبلی اجرای ما را ببیند، سراغ اجرای آدم‌های مشهور برود. به هر حال پر شدن سالن‌های موسیقی امروز روی گرده چند خواننده مطرح است نه چیزی غیر از آن.

به نظر شما جشنواره موسیقی فجر در قیاس با تجربه‌های غیر ایرانی شما چطور جشنواره‌ای است؟

احسان ذبیحی فرد: در ایران درباره جشنواره موسیقی حرف زدن مسئله بغرنجی است. اگر بحث فیلم فجر را جدی‌تر بدانیم باید دلایل متعدد را در مورد این جدی تلقی شدن مورد توجه قرار دهیم. یکی از دلایلش مربوط به نگاه خود موزیسین‌ها به جشنواره موسیقی است. سوال اینجاست که آیا همه موزیسین‌های ما این جشنواره را قبول دارند؟ چرا در مواجهه با جدی‌ترین و شاید تنها‌ترین فستیوال معتبر ایرانی ما موزیسین‌ها اجرای سایر همکارانمان را نمی‌بینیم؟ از سوی دیگر باید به این سوال هم پاسخ داد که دولت تا چه حد برای این جشنواره ارزش قائل است؟ کافیست همین موضوع را به بخش بین الملل و برنامه ریزی جشنواره بسط دهید. عملا باید از خودمان بپرسیم هدف این جشنواره چیست؟ بسیاری از جشنواره‌هایی که در کشورهای دیگر برگزار می‌شود اهداف روشن‌تر و معین‌تری دارند. حتما شنیده‌اید که در کشور فرانسه سالیانه چند فستیوال موسیقی با موضوعات مشخص برگزار می‌شود. به نظر من جشنواره موسیقی فجر در هیچ یک از این ماجرا‌ها نمی‌گنجد. من شخصا از هیچ جهتی نمی‌توانم این جشنواره را با هیچ فستیوال دیگری در دنیا مقایسه کنم. به نظر من بهتر است موضوع را به این صورت مطرح کنیم که آیا اساسا قرار هست جشنواره موسیقی در ایران برگزار شود که به اهداف تعیین شده‌ای دست پیدا کند؟ آیا کسی می‌خواهد این اتفاق بیافتد؟ آیا دولت و موزیسین‌ها می‌خواهند شاهد این اتفاق باشند؟

پیام جهانمانی: در سال‌هایی که به هنرستان موسیقی می‌رفتم دوره‌ای را به یاد می‌آورم که جشنواره رونق خاصی داشت. ۱۴ سال پیش خیلی از موزیسین‌ها در جشنواره شرکت می‌کردند. خود به خود موزیسین‌ها میل به حضور داشتند. مابین این سال‌ها اما سال‌هایی را هم به یاد می‌آورم که وقتی برنامه جشنواره را می‌دیدم اصلا نمی‌دانستم چه اتفاقی قرار است بیافتد. بر اساس سلیقه‌ای خاص جشنواره را برگزار می‌کردند. اما امروز موضوع اساسی آن است که جشنواره به سمت خوب شدن است. همین به سمت خوب بودن برای من جذاب است اما موضوع این است که واقعا این اتفاق بیافتد. این کافی نیست که چند نفر با سلیقه به روز‌تر بیایند و بعد بخش نسلی دیگر راه بیافتد و همه چیز به همین ماجرا خلاصه شود. این اتفاق باید در کل جشنواره شروع شود. در جشنواره موسیقی انگیزه‌ها شخصی است و تعداد افراد کم هستند. باید انگیزه‌ای ایجاد شود تا موزیسین‌ها حضور داشته باشند. من می‌خواهم سهم خودم را ایفا کنم و منتظر این خوب شدن‌ها بمانم.

سپیده مشکی: من با نظر دوستان موافقم اما می‌خواهم به این نکته هم اشاره کنم که خود ما می‌توانیم در اینکه جشنواره سال‌های بعد بهتر و بهتر برگزار شود تاثیرگذار باشیم. همین که ما قبول کرده‌ایم در این جشنواره حضور داشته باشیم، یعنی می‌خواهیم اتفاق‌های خوبی بیافتد. اینکه در جشنواره شرکت نکنیم و کنار کود بنشینیم و انتقاد کنیم باعث روی دادن هیچ اتفاق خاصی نیست. اینکه باشیم تاثیر بهتری دارد و باعث می‌شود در سال‌های بعد بقیه موزیسین‌ها هم حضور پیدا کنند.

سعید نایب محمدی: در بین حرف‌های آقای ذبیحی‌فر نکته‌ای مستتر بود که دوست داشتم درباره آن صحبت کنم. به نظر من مسئولین فرهنگی در رده‌های بالا دستی تا امروز به مقوله موسیقی موسمی نگاه کرده‌اند. ایام بهمن که می‌شود جشنواره‌ای برگزار می‌شود و بودجه‌ای هزینه می‌شود. یکی از دلایلی که باعث شده بسیاری از موزیسین‌ها نگاه خوش‌بینانه دولتی به چنین اجراهایی نداشته باشند، آن است که دولت در طول سال ۱۱ ماه با موسیقی قهر است و تنها ۱۰ روز می‌خواهد آشتی کند. ممکن است بپرسید منظورم از آشتی واقعی چیست؟ ما بودجه نمی‌خواهیم. تنها توقع داریم همین کاری که در طول ایام جشنواره انجام می‌دهید را در طول سال هم انجام دهید. سالن‌هایی که در اختیارتان هست را برای نگاه نسل دیگری که خودتان ایجاد کرده‌اید صف کنید. معلوم است که سالن ۲۰۰ نفره نیاوران برای اجرای فلان خواننده معروف نیست. می‌شود تخفیف‌هایی از درآمدهای دیگر موسیقی به این بخش تزریق کنید تا موسیقی جدی‌تر حداقل حیاتش را حفظ کند. امروز این موسیقی کمترین حیات را هم ندارد. امیدوارم با تغییر نگاه دولت که در این دوره اتفاق افتاده بعد از جشنواره هم این توجه‌ها وجود داشته باشد.

احسان ذبیحی‌فرد: به نظر من حتما لازم نیست خودمان را با اروپا مقایسه کنیم. همین سال گذشته با جمعی از موزیسین‌ها به جشنواره موسیقی مغان در آذربایجان رفتیم. در سال‌های قبلی هم که به این فستیوال نمی‌رفتم بیشتر برنامه‌ها را به صورت مستقیم می‌دیدم. فستیوال مرتب، با برنامه و با هدفی را شاهد بودم که در کشوری نزدیک ما برگزار می‌شد. وقتی مسئولین فرهنگی کشور آذربایجان با بضاعتی که دارند چنین برنامه‌ای را برگزار می‌کنند، قطعا ما هم می‌توانیم این کار را انجام دهیم. مسئله در اینجا‌‌ همان حس خواستن است.

پیام جهانمانی: به گمانم حول و حوش سال ۷۵-۷۶ این اتفاق در یک دوره زمانی کوتاه افتاد. این فصلی بودن باعث می‌شد تب و تاب موسیقی جدی در سرتاسر سال وجود داشته باشد. همین جاست که می‌گویم موضوعیت جشنواره امروز یعنی پشت یک اسم خاص، نوع خاصی از موسیقی ارائه شود که نسلی دیگر نام دارد. اما می‌شود قضیه را گسترش داد. اگر این جشنواره به صورت فصلی برگزار شود به صورت خود به خود آدم‌هایی هم که می‌توانند شرکت کنند بیشتر می‌شوند و شرایط خیلی تغییر می‌کند. از سوی دیگر در مورد توضیح آقای ذبیحی فر هم نظری دارم. فرق مردم آذربایجان با ایران آن است که موسیقی در زندگی آن‌ها جریان دارد. اما در ایران ما اگر در یک خانواده غیر موسیقایی به دنیا آمده باشیم فضا فراهم نیست، تلویزیون هم ساز را به ما معرفی نمی‌کند و اصلا نمی‌دانیم ساز‌هایمان چه شکلی هستند. در آذربایجان بچه‌های کوچک آواز می‌خوانند و به زیبایی ساز می‌زنند چون در زندگی آن‌ها موسیقی جریان دارد. با این وجود ما به دنبال راهکار نیامده‌ایم.

اگر بخواهیم یک مقداری درباره موسیقی شما در جشنواره حرف بزنیم، فکر می‌کنم بداهه نوازی جایگاه مهمی در اجراهای شما دارد. تعریف شما از بداهه‌نوازی چیست؟

سپیده مشکی: به صورت کلی اگر بنا باشد بداهه واقعی را تعریف کنیم در واقع یعنی اینکه بدون هیچ برنامه ریزی قبلی به روی سن بروید و کاری که جلیل شهناز یا آقای لطفی انجام می‌دادند را انجام دهید. در ضمن وقتی قرار می‌شود وابسته به اصالت موسیقی ایرانی بنوازید باید این موضوع را هم در نظر داشته باشید که موسیقی ایرانی دارای چهارچوب مشخصی است. من نوعی وقتی می‌خواهم بداهه نوازی کنم یک سری مایه‌گردی در ذهن دارم که می‌خواهم آن‌ها را روی صحنه اجرا کنم. بداهه واقعی آن است که هیچ چیزی از آن به جز در چهارچوب موسیقی اصیل ایرانی قرار داشتنش مشخص نباشد.

با این تعبیر بداهه‌ای که در قطعات آوازی اجرا می‌کنید بداهه واقعی است؟

سپیده مشکی: به صورت کامل نه. در ضمن چنین ادعایی هم ندارم.

آقای جهانمانی تعریف شما از بداهه چیست؟

پیام جهانمانی: به شخصه ممکن است بداهه را تجربه کرده باشم اما ارائه بداهه را مقوله کاملا متفاوتی می‌دانم. تا پیش از این به قدری اساتید موسیقی ایرانی بداهه نوازی کرده‌اند که می‌شود گفت معنای بداهه با همان‌ها تمام شد و رفت. آنچه امروز شاهدش هستیم بداهه‌پردازی است و نه بداهه نوازی. چهارچوب و مشخصاتی در کار است که در لحظه تنها می‌شود پردازشش را تغییر داد. وقتی دست به ساز می‌بری گوشه‌ای که می‌خواهی اجرا کنی را می‌دانی و چهارچوب آن را آموخته‌ای. اما در اجرا ممکن است بسته به حس و حال و لحظه، جمله تغییر کند. اما این می‌شود بداهه‌پردازی نه بداهه نوازی در معنای مطلق. ریشه کار ما در اجرای جشنواره (چه در بخش سه نوازی و چه در بخش تک نوازی) هم بر اساس همین بداهه‌پردازی است. پازل کار را مشخص کرده‌ایم و ریشه‌ها هم معلوم است، منتها در لحظه اجرا هر کس بسته به شرایطی که دارد می‌تواند آن‌ها را کنار هم بچیند، حتی ممکن است ریتمی که از قبل تعیین کرده‌ایم هم تغییر کند، بنابراین بداهه نوازی صرف در کار نیست. چرا که در هر صورت شما به عنوان یک نوازنده سال‌ها تمرین کرده‌ای و ساز زدنی و می‌دانی چه می‌کنی، مگر اینکه به کسی نگویی این کار را از قبل بلد بودی!؟! همه ذهنیت خاص خود را دارند و صرفا چیدمان تغییر می‌کند.

یکی از فاکتورهای مهم بداهه‌نوازی یا بداهه‌پردازی آن است که در لحظه اجرا جملات توسط مخاطب قابل پیش بینی نباشند...

جهانمانی: به نظر من این صرفا سلیقه است. این موضوع که کارهای جدیدی انجام دهم و به عبارتی این جنس ساز زدن برای خود من نوعی چالش جذاب است. اما اینکه مخاطب نداند من چه چیزی قرار است بزنم به توانایی من مربوط می‌شود. این یعنی استفاده درست از ابزار اولیه. وقتی برای خود من فضایی جذاب شود و خودم را در یک چالش جدید قرار دهد طبیعتا مخاطب هم جذب می‌شود. این ماجرا ربط مستقیمی به خود موزیسین دارد.

در اینکه کار مطابق با ردیف موسیقی ایرانی است شکی وجود ندارد. قضیه این است که بین الگو و کپی تفاوت وجود دارد. اینکه یک نفر ردیف را از ابتدا تا انتها به روایت یک از قدما کاملا مو به مو اجرا کند را می‌شود بداهه نامید؟

جهانمانی: این نوعی چیدمان است. اگر قرار باشد بر اساس آن ردیف کار نکنیم هم اجرا میسر است اما دیگر اسمش را موسیقی ایرانی نمی‌گذاریم. بیشتر ماجرا به خلاقیت‌های فردی افراد بر می‌گردد. در بخش اولی که در جشنواره اجرا کردم طراحی انجام دادم و اسم آن را بیگاه گذاشتم. چرا که خودم هم نمی‌دانم دقیقا قرار است چه چیزی بزنم. با این وجود تمام کار به لحاظ ردیف، دانگ‌ها و... مطابق با موسیقی ایرانی است. این مقوله در موسیقی وجود دارد اما ما در ایران خیلی به آن نپرداخته‌ایم. در این کار باز هم ابزاری ما‌‌ همان موسیقی ایرانی است. بداهه در هیچ نوازنده‌ای با دیگری یکی نیست.

اگر بناست پرداخت‌های متفاوتی وجود داشته باشد، احتمالا به مقصدهای متفاوتی می‌رسیم؟

ذبیحی فر: من با نظر پیام موافقم و معتقدم در حال حاضر به تعداد موزیسین‌های ایرانی در مورد بداهه تعریف وجود دارد. اما اجازه دهید در مورد این موضوع به ویژه نامه ماهور ارجاع دهم.. به نظر من خواند این وی‍ژة نامه برای همه ما اهمیت دارد. در آنجا مسئله بداهه از دیدگاه‌های مختلف و در مورد ژانرهای مختلف مورد بررسی قرار گرفته بود. برای هر ژانری نوع بداهه نوازی و تعریف بداهه متفاوت است. به عنوان مثال در موسیقی جاز که اساسا بر بداهه است، حد و حدود و عیار بداهه با سایر ژانر‌ها متفاوت است. ما می‌گوییم در موسیقی ایرانی اساس کار بر بداهه نوازی است اما سوال اینجاست که چه کسی به چه کسی بداهه‌نوازی درس می‌دهد؟ جلیل شهناز در بداهه نوازی شاگرد چه کسی بوده است؟ استاد شهناز و استاد عبادی بر اساس کدام ردیف بداهه نوازی کرده‌اند؟ این سوالات خیلی ساده هستند اما ما را به سمت مقصد بحث راهنمایی می‌کنند. نباید درگیر پیچش‌های اضافی که به جای انطباق با واقعیت، به سمت تعاریف ایده‌آلیستی پیش می‌روند، بپردازیم. سوال دیگر اینجاست که چرا بداهه نوازی شهناز تا این حد زیباست و شما به عنوان شنونده می‌توانید هر بار آن را بشنوید. آیا بداهه نوازی‌های دیگر را می‌شود بار‌ها و بار‌ها گوش داد؟ ما همیشه از استادانمان می‌‌پرسیدیم بداهه نوازی چیست و آن‌ها در پاسخ می‌گفتند بداهه نوازی آن و لحظه است. آنی که الان اتفاق می‌‌افتد اما دیگر تکرار نمی‌شود. با این وجود من و احتمالا همه شما بی‌شمار مطلب در بداهه‌های شهناز شنیده‌ایم که دوباره تکرار شده‌اند. به نظر من موضوع بداهه‌نوازی آنقدر جذاب است که نباید تا این جد جدی در موردش بیاندیشیم. چرا که در موسیقی کلاسیک هر کشوری با بررسی آثار موجود و تدوین عیارهای موجود می‌شود کار‌ها را طبقه‌بندی، دسته‌بندی و حتی رده‌بندی کرد. ما در موسیقی ایرانی این کار را نکرده‌ایم. خیلی‌ها حتی می‌گویند موسیقی که جلیل شهناز ارائه می‌داد ایرانی هم نیست.

نائب محمدی: به نظر من هر موزیسینی در خلوت خود و در تمرین‌های شخص خود سیاه مشق‌هایی دارد که برخی از آن‌ها به الگوهای ناخودآگاه او تبدیل می‌شوند. منیر بشیر یکی از برجسته‌ترین استادان موسیقی عربی است. او ۱۸ آلبوم دارد که در ۱۶ تای آن‌ها با متر آزاد ساز زده است. خیلی از الگوهایی که در کار‌هایش می‌شنوی در آثارش تکرار می‌شوند. این در حالی است که بشیر از سنت موسیقایی با پایه مقام می‌آید نه بر پایه موسیقی ردیف که تمام گوشه‌ها در آن دارای چهارچوب استاندارد هستند. مقام بستر نغمگی کاملا آزاد است که در آن عیار موسیقیدانی به چالش کشیده می‌شود.

انتهای پیام/

رضا نامجو