سرویس معماری هنرآنلاین : مسجد کبود یکی از شاهکارهای دوره اسلامی است که همچون نگین فیروزه در مرکز شهر تبریز می‌درخشیده است. اما این مسجد نه تنها از طبیعت خیری ندید بلکه جوامع و انسان‌ها نیز گویا قصد ندارند قدر آن را بدانند. دیوارهای این مسجد زیبا این روزها سوارخ سوراخ می‌شوند تا لوله گاز از آن بگذرد. مسجدی که پنج قرن نمازگزارانش را در گرمای خود جای داده این روزها برای لوله‌کشی گاز آسیب می‌بیند.

این مسجد برعکس نامش، به فیروزه اسلام شهرت دارد. گوی مسجد، مسجد کبود و یا مسجد جهان شاه نام‌های دیگر آنند. به استناد کتیبه‌ای که سردر مسجد نصب شده است، ساخت این مسجد به سال ۸۷۰ قمری و در زمان سلطان جهان شاه، مقتدر‌ترین حکمران سلسله قره قویونولو و به دستور دختر او صالحه خانم بنا شده است.

بانی اصلی بنا میرزا جهان شاه قرایوسف ترکمن و به عبارت دیگر همسرش جان بیگم خاتون یا دخترش صالحه خاتون سومین پادشاه از سلاطین طایفه قراقویونلو است که در سال ۸۳۹ هجری قمری در آذربایجان و نواحی شمال غرب ایران حکومت می‌کرده‌اند.

عمارت مظفریه منحصر به مسجد کبود نبوده است بلکه عمارت و ساختمان‌های زیادی از خانقاه و ملحقات و زوایا و صحن و رواق و حوض‌خانه داشته که همگی از بین رفته است. این مسجد در زلزله سال ۱۱۹۳ هجری قمری همچون مسجد صاحب الامر در شهر تبریز، آسیب فراوانی دید و گنبد‌های مسجد فرو ریخت. مرمت مسجد برای حفظ بخش‌های باقیمانده مثل طاق‌ها و پایه‌ها از سال ۱۳۱۸ تاکنون آغاز شده است. در سال ۱۳۵۵ تقریبا کارهای ساختمانی آن به پایان رسید. بازسازی گنبد اصلی توسط مرحوم استاد رضا معماران انجام شد و بازسازی کاشی‌کاری داخلی و خارجی هنوز ادامه دارد.

سبک اعجاب‌انگیز مسجد کبود شیوه آذری را به یاد می‌آورد. شهرت این مسجد به خاطر کاشی‌کاری‌های معرق و تلفیق آجر و کاشی و اجرای نقوش پر کار در حد اعجاز است که زینت بخش سطوح داخلی و خارجی بنا بوده است. در متن کتیبه سردر مسجد "عمارت مظفریه" و نیز نام "نعمت الله بن محمد الیواب" خطاط و احتمالا طراح نقوش که از هنرمندان برجسته خوشنویسی آذربایجان بوده درج شده است.

به نظر می‌رسد ساختمان مظفریه به عنوان یادمان پیروزی‌های جهان شاه برپا گشته است. سوره فتح به صورت برجسته زینت بخش دور تا دور بالای شبستان بزرگ حکاکی شده است. نام جهان شاه هم در کتیبه‌ای بالای درب ورودی نقش شده که سابقا روکش طلایی داشته است.

مسجد کبود دارای دو مناره باریک و بلند در شرق و غرب ضلع شمالی مسجد است. درگاه مسجد بلند‌تر از طاق کسری است که با کاشی کاری‌های زیبا آراسته شده است. این مسجد گنبدهای بلندی دارد.

در کتاب‌های تاریخی، این بنای باشکوه را "عمارت مظفریه" خوانده‌اند که مورد توجه ابو المظفر یعقوب بهادرخان قرار گرفت. در این روزگار تبریز در ‌‌نهایت آبادانی و رونق بود. در نیمه اول قرن یازدهم هجری، کاتب چلبی و اولیا چلبی جهانگردان ترک عثمانی و در نیمه دوم همین قرن، تاورنیه و شاردون جهانگردان فرانسوی از این مسجد دیدن کرده بودند.

کاتب چلبی در تاریخ جهان نما می‌نویسد: "درگاه مسجد جهانشاه بلند‌تر از طاق کسری است. بنایی عالی است که با کاشی‌های زیبا آراسته شده، گنبدهای بلندی دارد.... جامع دل‌انگیزی است که هرکس داخل شود دلش اجازه بیرون شدن را نمی‌دهد. ...این بنا با کاشی‌های زیبا آراسته شده، گنبدهای بلندی دارد و همه در و دیوار آن با کاشی‌های رنگارنگ زینت یافته است."

مادام دیولافوا جهانگرد فرانسوی هم می‌نویسد: شهر تبریز ابنیه قدیمی زیادی ندارد اما آنچه باقی مانده شایان توجه است بهترین نمونه آن مسجد کبود است که در قرن ١۵ میلادی در زمان جهانشاه قره قویونلو‌ها ساخته شده است. متأسفانه گنبد این بنای بی‌نظیر به واسطه زلزله خراب شده و قسمتی از دیوار‌ها را نیز با خود فرو ریخته است. این مسجد حیاط بزرگی داشته که در اطراف آن طاق نماهای جالب توجهی بوده و در مرکز آن حوض بزرگی برای وضو گرفتن وجود داشته است."

وی انگیزه ایجاد این مسجد را به خاطر علاقه جهانشاه قراقویونلو به مذهب شیعه یاد کرده و می‌نویسد: "این شخص دوستدار خاندان نبوت و عصمت و طهارت بوده است. در تمام کاشی کاری‌های بی‌نظیرش، عبارت (علی ولی االله) و اسامی مقدس حسنین سلام االله علی‌ها به اشکال مختلف، زینت بخش دیوار‌ها بوده است. سنگ فرش کف این بنا بسیار باشکوه و خوش منظره بوده که هنوز هم آسیب ندیده است. درب ورودی مسجد به دهلیز یا کفشکن باز می‌شود. مسجد مرکزی بزرگ در جنوب دهلیز واقع شده است. این مسجد به شکل مربع و طول هر ضلع آن شانزده و نیم متر است. گنبد فیروزه گون بزرگ و بسیار معروف مسجد کبود در بالای این قسمت قرار داشت. این گنبد بود که مسجد را به فیروزه اسلام مشهور ساخته بود.

متاسفانه پس از زلزله وحشتناک تبریز به سال ١١٩٢ هجری، تمام سقف مسجد فرو ریخته و خس و خاشاک فراوانی چون پوشاکی ستبر روی آن‌ها را فرا گرفته و مرمر محراب بی‌نظیر آن از وسط شکسته و به روی خاک افتاده است. در صحن و محل عمارات ضمیمه مسجد کبود، دبستان جهانشاه و موزه آذربایجان بر پاست که در سال ١٣٣٧ ساخته شده و اکنون یکی از مراکز دیدنی و تاریخی تبریز است. موزه مشروطیت مهم‌ترین قسمت موزه آذربایجان است."

معماری مسجد

نمای روبروی مسجد با سردرب کاشی‌کاری شده، شکوه و جلال به خصوصی دارد. مصالح بنا آجری است. سنگ‌های ساختمانی نادری در آن به کاررفته است. از بقایای مسجد معلوم می‌شود که آجر‌ها با گچ بند کشی شده است. صحن مربع شکل، حوضی برای وضو، شبستان‌های اطراف برای درس و همچنین پناهگاه مستمندان، مسجد را تشکیل می‌دادند. در قسمت جلوی صحن و رو به قبله، بنای اصلی مسجد به پا شده که محوطه‌ای محصور، پوشیده و مربع شکل است.

فاصله پایه‌های سقف ضربی آن، ١٢ متر است که بر روی چهار پایه یک محوطه مربع شکل قرار دارد. بالای این بنا گنبدی قرار داشت که از آجر ساخته شده بود و ریخته است. تزیینات دل انگیز و زیبای متنوع به داخل مسجد اختصاص دارد. کف مسجد کاشیهای براق داشت. شبستان بزرگ محاط به رواق‌های به هم پیوسته است و از سه سو با طاق نماهایی به رواق‌های اطراف خود ارتباط دارد. این شبستان با سقفی ضربی پوشیده شده است که قطر دهانه آن ١٧ متر است. تنها خصوصیت جالب این گنبد ساخت آن برروی چهارپایه مربعی است که این مربع خود به خود به تقارن و تجانس در درون مسجد می‌انجامد لذا عظمت و زیبایی مسجد را که طی قرون مختلف به نام‌های مختلف خوانده شده است باید به لحاظ معماری خاص آن دانست.

درگاه عالی و طاق بی‌نظیر و بلند این مسجد گرچه آسیب زیادی دیده است، اما هنوز با آن عظمت خود برپا و بیانگر گوشه‌ای اززیبایی و شکوه گذشته آن است.

این بنا به شماره ۱۶۹ به ثبت تاریخی رسیده است.

متاسفانه هنوز هم از این مسجد به درستی مراقبت نمی‌شود. لوله‌های گاز از پنجره‌های کنگره‌ای مسجد کبود رد شده و بخش‌هایی از آن را تخریب کرده است؛ اما این تنها مورد نیست؛ در بخش‌های مختلف بنا گازکشی بدنه، بنای تاریخی را مورد هدف قرار داده و آن را زخم زده است.

انتهای پیام/