سرویس تئاتر هنرآنلاین: مریم معترف از جمله بازیگران و کارگردانان باسابقه و شناخته شدهایست که نیاز معرفی ندارد و عموم مخاطبان هنر به ویژه هنر نمایش با او و فعالیتهایش که عمدهترین آنها در حوزه تئاتر بوده آشنا هستند. هنرمندی که همزمان با کارهای اجرایی طی این سالها از جمله ریاست اداره تئاتر، در عرصه تدریس بازیگری و کارگردانی نیز فعالیت دارد و در کنار بازی در سریالهای و فیلمهای مختلف او تاکنون نمایشهای قابل توجهی همچون؛ "شب"، "آهوان و آدم ها"، "گوشه نشینان آلتونا"، "فرود سیاوشان"، "شهسوار و شاهزاده"، "دیوار چین" و... را در مقام کارگردان روی صحنه برده است.
به بهانه اجرای نمایش "ماجرای به شوی رفتن بانو گُشسب دختر رستم دستان" که روزهای پایانی اجرای خود را در تماشاخانه سنگلج میگذراند و با استقبال بسیار خوب مخاطبان تئاتر هم روبهرو شده، میزبان این هنرمند شناخته شده به همراه دستیارش میلاد قدیری در دفتر خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) بودیم و با آنها در رابطه با این نمایش و مسائل مربوط به حوزه تئاتر به گفتوگو نشستیم. آنچه در پی میخوانید ماحصل این گپوگفت است.
در ابتدا لطفا توضیح دهید چرا این زمان را برای اجرای نمایش "ماجرای به شوی رفتن بانو گشسب" انتخاب کردید چون با توجه به تلاقی اجرای این نمایش با زمان برگزاری جشنواره تئاتر فجر، چندان زمان مناسبی برای اجرا نیست.
ما حدود یک سال و نیم گذشته این نمایش را در جشنواره آیین سنتی اجرا کرده بودیم و بعد قرار شد که به ما سالن اجرا بدهند و مدتی نیز قرار بود دو نمایش در یک روز به اجرا درآید که این به هر دو کار لطمه میزد و همین طور هم شد، به ویژه این که سالن سنگلج پشت صحنهای هم ندارد و گروههای آیین سنتی هم معمولا پر بازیگر هستند و در نتیجه تا بخواهند دکور صحنه را تغییر دهند و جابجا کنند مقداری با مشکل برمیخورند، بنابراین من قبول نکردم که دو نمایش در یک روز به اجرا درآید تا اینکه بالاخره به من خبر دادند؛ در دی ماه سالن به مدت 20 روز تک اجرا خواهد بود بر این اساس ما هم اجرای نمایش را از سوم دی ماه شروع کردیم که خوشبختانه مورد استقبال قرار گرفت و مدیریت تالار از ما خواست که نمایش را تمدید کنیم اما به دلیل برگزاری جشنواره تئاتر فجر اجرای نمایش ما تعطیل شد و بعد از آن دوباره شروع به اجرا کردیم. در حال حاضر هم با اینکه نمایش ما مورد استقبال قرار گرفته است ناچار شدیم اجرای نمایش را به پایان ببریم چون نمایش گروه بعدی باید اجرای خود را آغاز کند و بنابراین اجرای نمایش ما قابل تمدید هم نیست و این در حالی است که تماشاگر از سالن نمایش
راضی بیرون می رود. چنانچه آقای رشیدی هم در اظهار نظری در رابطه با "ماجرای به شوی رفتن بانو گشسب" گفتند؛ به قدری این نمایش مهیج بود که من به وجد آمدم که روی سن بروم و با بازیگران این نمایش بازی کنم آقای نصیریان هم کار را دوست داشند و آمدند و با بچهها صحبت کردند و گفتند که خیلی جالب است که کارهای اساطیری خود را به این صورت با فرم کمدی و طنز بیشتر به تماشاگر بشناسانیم و جوانان ما با شخصیتهای اساطیری آشنا شوند.
خانم معترف شما در کارنامه خود کارهای مختلفی از نمایشهای ایرانی و خارجی دارید، در مقطع فعلی چه المانهای اجتماعی شما را برآن داشت تا این متن ایرانی را به اجرا درآورید؟
من وقتی می خواهم یک کاری را شروع کنم همه میپرسند که به چه سبک و فرمی میخواهید کار کنید و من همیشه در جواب می گویم؛مهم نیست که کار چه سبکی داشته باشد بلکه مهم این است که حرفم را به تماشاگر بزنم و کاری کنم که تماشاگر با نمایش رابطه برقرار کند. در مقطع فعلی هم احساس من این است که جوانان ما متاسفانه از داستانهای اساطیری و فرهنگ ادبی و نمایشی کشورمان خیلی دورشدهاند و در این زمینه شناخت زیادی ندارند. بیشتر نمایشهایی هم که روی صحنه است نمایشهای بارها و بارها تکرار شده است البته این اشکالی هم ندارد اما باید در یک فرم و سبک جدید باشد ولی احساس کردم که حالا چطور می شود یک بار برویم سراغ داستان های اساطیری خودمان و بعد این را با طنز کار بکنیم و تماشاگران هم بتوانند با آن رابطه برقرار کنند، البته این کار را قبلا کرده بودم نمایشی به اسم "قصه های من و تو و رستم و شاهنامه " را حدود چهار سال پیش در تالار هنر اجرا کرده بودم و در آن هم چند تا از داستانهای رستم را از شاهنامه انتخاب کرده بودم و آن را هم به صورت طنز روی صحنه بردیم و استقبال بسیار خوبی هم از آن نمایش شد به طوری که در اجرای روز آخر دیگر جا نبود و همه روی زمین مینشستند اما به دلیل کمبود سالن که بزرگترین معضل تئاتر ما است، گروه بعدی هم آماده بود و ما ناچار بودیم در اوج استقبال تماشاگر کار را تعطیل کنیم.
امکان دارد این کار را در سالن دیگری به اجرا درآورید؟
ما که علاقه داریم این اتفاق بیافتد اما سالنهای دیگر هم برنامه های خود را چیدهاند مگر اینکه در موقعیت دیگری و در یک فصل مناسبتری برای سالن دیگری صحبت کنیم و بعد بتوانیم در آنجا نمایش خود را اجرا کنیم.
به نظر میرسد که این نمایش علاوه بر مشکلاتی همچون ازدواج و مسائل محیط زیستی نگاهی هم به مسائل زنان در جامعه امروز دارد، تاکید شما بر روی مسائل زنان در این نمایش به چه میزان بوده است؟
این نمایش بر اساس داستانی است که شاعری آن را در قرن چهارم یا پنجم سروده است که متاسفانه این شاعر ناشناس مانده است و در نسخههای خطی که از این سروده به دست آمده نیز اسمی از این شاعر نیست. نسخههای قدیمی این متن را خانم کراچی با یکدیگر تلفیق و بازنویسی کردند. داستان اینگونه نیست که من میخواهم آن را با نگاه فمینیستی نگاه کرده باشم. بلکه داستان دختر رستم است که این دختر در عین زیبایی خیلی هم شجاع و رشید است که حتی صحنهای از نمایش وجود دارد که با رستم میجنگد و تقریبا بر پدر خود پیروز میشود و پهلوانها هیچ کدام زورشان به او نمیرسد. قصد من این نبوده است که بر وجه فمنیستی آن تاکید کنم اما از آنجا که این داستانی قدیمی است موضوع آن نیز در رابطه با جنگ و مسائلی از این دست است اما پهلوانی فقط به جنگیدن نیست چراکه پهلوانی در اخلاق هم هست و ما اگر بخواهیم ما به ازای امروزی دختر پهلوان را ببینیم دختر پهلوان میتواند دختری باشد که خانواده خود را حمایت میکند، درس می خواند و کار میکند و به این جهت قصد ما این نبوده است که دقیقا قضیه فمینیستی باشد. ولی خوب من دیدم که این داستان جالب است و میتوان روی آن کار کرد، کما اینکه در لابهلای داستان هم گفتههایی هست که در اجرا میبینید و به مسائل روز اشاره میکند منتها با طنز.
برای این اجرا دقیقا چه مدت تمرین داشتید؟
ما برای جشنواره آیین سنتی تمرین بیشتری داشتیم تا کار فرم گرفت چون در حقیقت نمایشنامهای که آقای صالحپور آن را نویسندگی کرده و به ما داده بودند اصلا به این صورت که به اجرا درآمده است، نبود و این کاری است که در اجرا به این شکل درآمده و با متنی که آقای صالحپور از روی آن سروده اصلی نوشته بودند خیلی تفاوت دارد و بعد خیلی تلاش کردیم تا برای جشنواره آماده شد و به کار فرم دادیم و یک سری از کارهای عروسکی را وارد آن کردیم و همان طور که در نمایش مشاهده میشود این عروسکها از وسایل بازیافتی درست شدهاند که ممکن است هر آن دور ریخته شود و ما با خانم فیض طراح و سازنده عروسک نمایش صحبت کردیم و او این کار را انجام داد اگرچه ما پیشتر چنین کاری را در نمایش "من و تو و رستم و شاهنامه" انجام داده بودیم. به این صورت این نمایش در آن زمان اجرا شد و ما حدود سه ماه کار کردیم چون کار باید شکل و قوام میگرفت. باید بازیگر پیدا میکردیم نزدیک جشنواره بود و واقعا مشکل ما پیدا کردن بازیگر بود که در نمایش هم به طنز به آن اشاره کردیم.
ما شنیده بودیم که در انتخاب بازیگر نقش اول یعنی همان گشسب هم به بازیکر ایدهآل خود دست نیافته بودید.
چرا اتفاقا دقیقا من از ابتدا هم به خانم داوری فکر میکردم چون پیش از این هم چند بار با ایشان کار کرده بودم و خیلی هم از او راضی هستم و او بسیار در کار خود مسئول است. نکته دیگر این است که من به هیچ وجه نمیخواستم رستم یا گشست اندام پهلوانی داشته باشند چرا که بیشتر بر روی خصلت پهلوانی تاکید داشتم و از آنجایی که نمایش ما هم طنز است اتفاقا شخصیتها ظاهری برعکس آنچه که باید دارند و حتی در نمایش هم اشاره میشود که رستم پهلوان است و اندام پهلوانی دارد در حالی که بازیگر نقش رستم اینچنین نیست و به طنز پاسخ داده میشود که دلیل آن کمبود بازیگر بلند قد با توجه به تلاقی اجرای نمایش در ایام جشنواره است.
تغییراتی که در نمایش صورت گرفته است چه تفاوتی با متن نمایش دارد و آیا نمایش به متن وفادار بوده است؟
بله خود متن آقای صالحپور هم اقتباسی از آن دیوان شعر است که پیشتر اشاره کردم و ایشان تغییراتی در آن ایجاد کردند و زیربنای کار ما هم همان متن و قصه است اما در اجرا کارهای مختلف کردیم و یک مقدار هم دیالوگها تغییر پیدا کرده است. دیالوگ ها و شخصیت ها و حتی فرم صحنه خیلی تغییر کرده است.
برای اجرای این نمایش مهم ترین مانعی که پیش رو داشتید چه بوده است؟
البته بحث گیشه و نبود قرار داد آنقدر عادی شده است که فکر می کنم دیگر مشکل نیست؛ یعنی هیچ گونه قراردادی با ما بسته نشد. من مقداری پول قرض کردم و خرج لباس و دکور و هزینه پذیرایی مختصر بچه های گروه و موارد دیگر را دادم که حالا نمی دانیم که چقدر فروش داشتیم اما امیدواریم اگر نفعی نمی بریم دست کم ضرر نکنیم. و من از روز اول شرایط کار را به بچه های گروه توضیح دادم و بچه ها هم این شرایط را پذیرفتند و وارد کار شدند و تا به حال هم اعتراضی از آنها نشنیدم چون تئاتر کار دلی است و بچه های گروه نمایش ما هم با تمام عشق و علاقه زحمت می کشند و کار می کنند اما من امیدوارم که مرکز هنرهای نمایشی هم یک لطفی داشته باشند و یک قرارداد حتی مختصر با ما ببندد که بتوانیم حداقل از خجالت دوستانمان که چندین ماه است در این نمایش درگیر کار هستند دربیاییم.
علت اینکه در سالهای اخیر نسبت به گذشته کم کار تر شده اید چیست آیا قصد ندارید خود را از کارهای مدیریتی رها کنید و بیشتر بر روی کار تئاتر تمرکز داشته باشید؟
اینکه فعالیت من کم تر شده است به دلیل کمبود سالن است وگرنه من خیلی دوست دارم کار تئاتر بکنم اما وقتی سالن نیست چه کار می شود کرد وگرنه من دوست دارم که حداقل سالی یک کار تئاتر داشته باشم اما با وجود این مشکلات واقعا نمی شود کاری کرد. من حتی به خاطر کار تئاتر نتوانستم به کار تلویزیون و تئاتر بپردازم برای اینکه وقتی درگیر یک کار تئاتر هستم و هم زمان به من پیشنهاد بازیگری در سینما یا تلویزیون داده می شود تئاتر برای من در اولویت است و من وقتم را برای تئاتر می گذارم اما متاسفانه برای یک سال کاری که اجرا شده و مورد پسند هم قرا گرفته است یک سال و نیم صبر کردیم تا یک سالن به دست بیاوریم آن هم با این مشکلاتی که الآن می بینیم بنابراین به هر جهت ناچار می شویم که کمتر کار کنیم. هرچند مدیریت هم برای من کار جالبی نیست و الآن هم اگر مدیریت را قبول کردم به خاطر بچه های تئاتر است و سعی می کنم برای آنها تسهیلاتی فراهم کنم و در کنارشان باشم و آنها را تشویق کنم.
گویا فضای جامعه تئاتر به گونه ای است که رفتن به سراغ متن های ایرانی یک جور ریسک است ،چون هم به لحاظ اجرا ریسک است هم انگار که کار ایرانی نمی تواند حرف روشنفکری و روز بزند، در صورتی که هم نمایش اخیر شما و نمایش های دیگری که توسط شما در گذشته اجرا شد و استقبال خوبی هم از آن صورت گرفت ثابت کر که نه فقط مخاطب خاص تئاتر بلکه مخاطب عام خیلی راحت توانسته با آن ارتباط برقرار کند بدون اینکه این کارها حتی استار یا بازیگر معروفی هم داشته باشد.شما دلیل وجود چنین فضایی در تئاتر ایران را چه می بینید؟ چرا اهالی تئاتر از رفتن به سراغ متون کلاسیک ایرانی فراری هستند؟
ابتدا اجازه دهید برای پاسخ دادن به این پرسش یک تاریخچه ای را برایتان تعریف کنم؛ زمان قاجاریه وقتی که عباس میرزا برای اولین بار دانشجویان ایرانی را به خارج فرستاد که تحصیل کنند و بیشتر هم پزشکی بخوانند که چند نفر در خارج ماندند و بقیه برگشتند کسانی که رفتند با لباس و فرم ایرانی و لباسی که با موقعیت و اقلیم ما مناسب بود رفتند و رفتارشان هم با فرهنگ ما هماهنگ بود اما وقتی ار سفر خارج برگشتند تغییر کردند یعنی نرفتند آن فرهنگی را که کمک کننده به فرهنگ ما است را بگیرند بلکه وقتی برگشتند به قول معروف فوکل کراواتی شدند و در گرمای تابستان پوتین و چکمه پوشیدند و آن گیوه و لباس های خنک ایرانی را رها کردند و شیوه صحبت کردنشان را به شیوه سخن گفتن غربی تغییر دادند و وقتی هم که آمدند کار نمایش انجام دهند شروع کردن به اجرای نمایش های فرنگی. و من به درستی نمیدانم که چرا اینقدر زود مرعوب یک فرهنگ دیگر می شویم. البته اشکالی ندارد که ما با فرهنگ های دیگر هم آشنا شویم و کارهای خارجی را هم اجرا کنیم و ببینیم، اما فرهنگ خودمان چه می شود؟ به همین جهت من اولین باری که یک کار شاهنامه را اجرا کردم نمایشی بود تحت عنوان "فرود سیاوشان" که داستان تقابلی بود بین نقش سیاوش و پسرش فرود که من آن را به کمک آقای باستانی نوشته بودم و به فرم تعزیه هم آن را اجرا کردم که یک عده در واکنش به من می گفتند چرا فلان نمایش نامه خارجی را کار نمی کنی ومن در پاسخ می گفتم؛ دانشجویان ما هنوز شخصیت های اساطیری را در ادبیات نمایشی ایران نمی شناسند و جالب تر اینکه یک استاد دانشگاه که نمی خواهم نامی از آن ببرم به من گفت؛" حالا چه لزومی دارد دانشجویان ما یک چیزی را که یک آدمی هزار سال پیش نوشته را بدانند؟!" چه طور ما باید راسین و کورنی و سوفوکل که متعلق به چند هزار سال پیش است را بشناسیم اما ضرورتی ندارد که اسطوره های ایرانی و متون کهن و اساطیری کشور خود را بشناسیم؟
آقای قدیری در حال حاضر در حوزه تئاتر بعد از مشکلات مجوز مهم ترین مشکل در تئاتر چیست؟
البته مشکلاتی نظیر نبود قرارداد دیگر برای ما تئاتری ها عادت شده است و بعد از آن هم کمبود سالن نمایش را می توان مهم ترین مشکل در تئاتر عنوان کرد. به عنوان مثال فروش نمایش ما واقعا خوب است اما فکر می کنم با هزینه هایی که برای نمایش کردیم در خوشبینانه ترین حالت هزینه و فایده سر به سر شده است. اما استقبال تماشاگران از نمایش ما حقیقتا خوب بوده است و مدیران سالن سنگلج هم دوست دارند که نمایش ما تمدید شود اما به هرحال کار بعدی آماده است و آنها هم حق دارند و باید کارشان را اجرا کنند.
تردیدی نیست که این نمایش بار طنز دارد و تماشاگر از لحظه های نمایش لذت می برد و در عین حال داستانی از شاهنامه را هم می شنود که به روز شده است، با توجه به اینکه در حال حاضر بسیاری از کارگردانان حتی به قیمت اینکه از آن چیزی که مدنظر دارند و در واقع هدف نمایش است کم کنند به دنبال این هستند که یک فضای فرح بخش برای مخاطب به وجود بیاورند،شما در مورد نمایش "ماجرای به شوی رفتن بانو گشسب" چقدر سعی کردید که از این اتفاق در این نمایش جلوگیری کنید؟
قصد من اصلا این نبوده که تماشاگر صرفا بخندد بلکه قصد من این بود که بتوانم به شیوه طنز تماشاگر را بیشتر جذب نمایش کنم و او از قهرمانان اساطیری خود شناخت پیدا کند و من هر بار به بچه های گروه نمایش تذکر می دهم و خواهش می کنم که سعی نکنند لودگی کنند که تماشاگر را جذب نمایش کنند بلکه به جای آن سعی کنند موقعیت کمیک ایجاد کنند.
نکته دیگری که مایلم یادآوری کنم این است که چون تئاتر یک هنر زنده است و می بینیم جزئیات تغییر پیدا می کند و بازیگر هرشب یک خلاقیت جدید دارد الآن اگر نمایش ما را ببینید می بینید که نسبت به اجرای نمایش شب اول کلی تغییر یافته است البته در جهت خود نمایش بهتر و پخته تر شده است و نکات جدیدتری به دست آمده است و اعضای گروه نمایش به نقش های خود بیشتر خو گرفته اند.
در این کار چقدر از بداهه استفاده می شود؟
در این نمایش از بداهه بسیار کم استفاده می شود، اگر بداهه گویی در جهت کار باشد در موارد جزئی بلامانع است اما اگر بداهه گویی ها از حدی که باید خارج شود و کار را دگرگون کند اجازه چنین کاری را نمی دهم و این کار اساسا درست هم نیست چون در آن صورت کار به لودگی کشیده می شود که من به هیچ عنوان دوست ندارم که چنین اتفاقی بیافتد.
آقای قدیری اگر بخواهید یک ویژگی شاخص را برای اجرای این نمایش برشمرید آن ویژگی چه می تواند باشد؟
فکر می کنم یکی از خصوصیات شاخص این کار این بود که هم تماشاگر خاص این نمایش را پسندید و هم تماشاگر عام و دلیل آن هم این است خانم معترف همانگونه که خودشان هم اشاره کردند اصلا دغدغه خنداندن مخاطب را ندارد یعنی ما در تمرینهای نمایش هم هیچ تلاشی نداشتیم که کاری کنیم که تماشاچی بخندد بلکه خود موقعیت نمایش به عنوان مثال تقابل رستم با دخترش یک داستان بامزه ای است که تماشاگر را به خنده وا می دارد.
آیا تمایلی داشتید که در این کار از بازیگر چهره هم استفاده کنید؟
من به هیچ عنوان مایل به چنین کاری نبوده و نیستم به این دلیل که وقتی الآن گروهی دارم که همه اعضای آن تئاتری هستند و با یکدیگر کار می کنند و تماشاگر کار را دیده و پسندیده است چرا باید برای فخر فروشی و جلب تماشاگر از بازیگر چهره استفاده کنم که تازه آن بازیگر چهره وقت نداشته باشد که برای این نمایش به اندازه کافی تمرین کند و فقط بیاید نقشش را بگیرد و برود در حالی که تمام لذت و خوبی کار تئاتر این است که گروه با هم کار کنند و در کنار یکدیگر رشد کنند.
انتهای پیام/