سرویس تجسمی هنرآنلاین: میراث هنری ژازه تباتبایی نقاش و مجسمه ساز، امروز ۷ سال بعد از درگذشت‌اش همچنان با سرنوشتی نامعلوم دست و پنجه نرم می‌کند. میراثی که به گفته خسرو سینایی فیلمساز مطرح و از دوستان نزدیک ژازه؛ نزدیک به پنج هزار مجسمه و نقاشی او را در برمی گیرد؛ در "گالری هنر جدید" که بازهم به نقل از سینایی یکی از استثنایی‌ترین مکان‌های فرهنگی و هنری ایران در دوران مدرن است که باید آن را ثبت و از آثار منحصر به فرد آن نگهداری کرد.

ژازه ۲۰ بهمن ۱۳۸۶، هنگامی جهان را ترک کرد که قرار بود زمستان‌‌ همان سال موزه هنرهای معاصر تهران نمایشگاهی بزرگ از آثارش ترتیب دهد. فرهنگستان هنر هم بنا داشته در اردیبهشت ۸۷ بزرگداشتی همراه با نمایشگاهی اژ آثار او برپا کند. نمایشگاه‌هایی که مشروط به بهبود نسبی ژازه شده بود که دیگر هرگز حاصل نشد.

حبیب الله صادقی رئیس وقت موزه هنرهای معاصر تهران در آن سال‌ها، که پی گیر وضعیت هنرمند در بیماری و پیشنهاد دهنده نمایشگاه ژازه هم خود او بود، این روز‌ها و در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما از تصمیم‌ها برای میراث این هنرمند اظهار بی‌اطلاعی می‌کند. رئیس مستعفی موزه، نمایشگاه ژازه را یکی از سوداهای بسیارش، نافرجام مانده از پس ناملایماتی می‌داند که آن سال‌ها بر فضای فرهنگی کشور حاکم بود.

از عباس زارع، مدیر موسسه صبا که بزرگداشت ژازه را در سر می‌پرورانده و در کوران حوادث سال‌های بعد جایش را به دیگری می‌دهد اما نشان کمتری برجا است و حتی وقتی از کارکنان امروز موسسه سراغش را می‌گیری، جز‌‌ همان شماره تلفن قدیمی واگذارشده نشانی از او ندارند.

حالا سال‌ها از مهروموم آتلیه -گالری ژازه برای جلوگیری از حیف و میل و آسیب آثارش می‌گذرد. اقدامی که اگرچه تا اندازه‌ای به حفاظت آثار او انجامیده اما نمی‌تواند تا ابد ادامه داشته باشد. آن هم در جایی که قرار بوده به موزه آثار ژازه تبدیل شود،‌‌ همان "کوچه پاییز" که خسرو سینایی پس از "شرح حال" در سال ۱۳۴۷، در دومین فیلم‌اش از ژازه در سال ۱۳۷۶ از زندگی او و گالری "هنر جدید" به تصویر کشید. ژازه این گالری را در سال ۱۳۳۴ با عنوان "هنر جدید" تاسیس کرد که از مراکز فرهنگی مهم زمان خود به شمار می‌رفت. اگرچه گالری‌های "آپادانا" و "استتیک" پیش از این نگارخانه فعالیت داشتند، "هنر جدید به یکی از پاتوق‌های اصلی اهالی فرهنگ و هنر تبدیل شد و بسیاری از هنرمندان و نویسندگان آن دوره، به آنجا رفت و آمد داشتند؛گالری ژازه به زودی به محلی برای برگزاری شب‌های شعر، نمایش آثار هنرمندان پیشرو و جلسات نقد و بررسی آثار هنری و ادبی و حتی برگزاری کنسرت‌های موسیقی تبدیل می‌شود.

گنجینه ژازه امروز در همین مکان پشت درهای بسته خاک می‌خورد. ژازه در یک مصاحبه منتشر نشده خود گفته است که حتی اولین کار هنری‌اش را که در کودکی و در زمان جنگ جهانی دوم انجام داده هنوز در آتلیه‌اش یعنی "گالری جدید" موجود است. همچنین آثاری که او به عنوان نخستین هنرمندی ایرانی و با مواد بی‌مصرف؛ چرخ و دنده شکسته، آهن پاره، اسباب و وسایل قراضه و لوازم یدکی مستعمل به پیکره‌های کوچک و بزرگ زیبایی تبدیل کرده؛ آثاری که که بیش از نقاشی‌ها و سفالینه‌هایش شهرت دارد و به نقل از جلال ستاری پژوهشگر برجسته؛ در ایران آن دوره اهمیتی فرهنگی داشت، چون هنر را از قالب صنایع مستظرفه خارج می‌کرد. ژازه با این کار که در آن روزگار جسارت آمیز بود، گویی ندا می‌داد که هنر به اعتبار فخامت ماده، هنر نمی‌شود. آفرینش‌هایی که به گفته جواد مجابی، تیپ‌هایی از درون جامعه ایرانی مانند میراب و فانوس کش و قزاق و لوطی عنتری و رقاص و... که اندک اندک بر اثر هجوم فرهنگ جدید از دست می‌رفتند را مضمون مجسمه‌هایش قرار می‌داد و در واقع فولکلور هنرهای تجسمی ایران بیشتر در آن‌ها تجلی داشت.

ژازه تباتبایی هنرمند مجسمه‌ساز، نقاش و شاعر که شاید اسپانیایی‌ها- به خاطر سکونت گاه و بیگاه‌اش در آنجا- او را بیش از ایرانی‌ها بشناسند، متولد سال ۱۳۰۹ تهران، شهرت امروزش بخشی به واسطه همین مجسمه‌های فلزی اوست که حاصل اسمبلاژ قطعات فلزی، ماشین‌آلات صنعتی و اتومبیل‌ها است. خود معتقد بود؛ مواد و مصالح کار هنرمند باید مناسب و در خور زمانه او باشد. در زمانه‌ای که انباشته است از ماشین‌ها و دستگاه‌ها و کامپیوتر‌ها، مجسمه‌های فلزی ژازه از جزییات و تزیینات و ریزپردازی‌ها فاصله می‌گیرد.

ژازه مانند هنرمندان دوران رنسانس که با تشریح بدن آدمی، به رازهای آناتومی او پی می‌بردند و سپس حاصل کار را در تابلو‌های هنری خویش بازتاب می‌دادند، به واکاوی قطعات متلاشی شده ماشین‌ها می‌پردازد تا آناتومی پیکره‌هایش را کشف کند. انگار در هر ماشینی چندین پیکره و مجسمه پنهان شده که ژازه باید آن را بیرون بکشد.

خیلی دور از ذهن نیست فکر کنیم برای ژازه؛ که بیش از ۱۰ جایزه جهانی را بابت همین آثاردریافت کرده، شاید تنها دغدغه‌اش در ۲۰ بهمن ۱۳۸۶ ساعت‌هایی پیش از درگذشت‌اش در بیمارستان آتیه تهران، سرنوشت همین نزدیک به پنج هزار اثر بوده که در یکی از قدیمی‌ترین مراکز هنری ایران محبوس شده‌اند.

انتهای پیام/