سرویس تجسمی هنرآنلاین: حمیدرضا هادی نژاد فارغ التحصیل هنرستان هنرهای زیبا و دانشگاه آزاداسلامی در رشته نقاشی است. او پس از سال ها که در آلمان اقامت دارد این روزها در تهران دوره تازه ای از اثارش را تجربه می کند. گفت و گو با این هنرمند را در ادامه می خوانید.
ورود جدیتان به دنیای نقاشی چه موقع اتفاق افتاد؟
زمانی که وارد هنرستان هنرهای زیبا شدم یعنی در سال ۱۳۶۵.
هنرستان در شکل گیری مسیر هنریتان چقدر موثر بود؟
خیلی زیاد. من استادی در هنرستان به اسم آقای ایمانی داشتم که در نوع نگاه من به نقاشی خیلی تاثیرگذار بود. در مجموع اگر ارتباطام با این افراد شکل نمیگرفت، شاید هرگز طی کردن این مسیر، میسر نمیشد. من معتقدم آن دوره دورهٔ متفاوتی بود چرا که آموزش اکنون توسط افرادی ارائه میگردد که خودشان هنوز چیزی برای گفتن ندارند. در حالی که در آن دوره آموزش توسط افراد متخصص، دقیقتر و مشخصتر انجام میگرفت. من فکر میکنم در آن زمان افرادی که تدریس میکردند در حوزهٔ آموزش هنری صاحب نظرتر بودند. البته هیچ چیز مطلق نیست.
ظاهرا همزمان با هنرستان به آتلیه غلامحسین نامی هم رفت و آمد داشتید؟
بله همزمان با هنرستان بود که درکلاسهای خصوصی آقای نامی به مدت سه سال شرکت میکردم. تمرینهایی که در این کلاسها انجام میدادم در واقع تلنگرهایی بودند که در آن دوران که بیش از هجده سال نداشتم برایم عجیب بودند. برای من این سئوال پیش میآمد که شکلی که نامی به عنوان هنر ارزشمند معرفی میکرد چیست و چرا دارای ارزش هنری است. همین باعث شد که من بیشتر ببینم و به دنبال دیدن آثار در لابه لای کتابها باشم. برای من دوران پر خیز و افتی بود. با بهرام کلهرنیا نیز در این بین آشنا شدم که در نوع نگاه من نقش مهمی را ایفا کرد.
در مورد فضای دانشگاه و نوع آموزش در آنجا هم برایمان بگویید؟
وقتی وارد دانشگاه شدم؛ احساس کردم تنها مکان عوض شده و دانشگاه برای من ادامه همان مسیری بود که در هنرستان میپیمودم. خب من در همان دانشگاه بود که اولین نمایشگاهایم را در گالری سیحون وبعد هم در سعد آباد و نگارخانه برگ برگزار کردم. در واقع دانشگاه برای من محل و یا سنگری بود که برای چند سال دیگر به روندی که در پیش گرفته بودم ادامه دهم. راستش اصلاً گرفتن مدرک در دانشگاه برایم مهم نبود؛ بیشتر میخواستم در آن فضا باشم با اساتید ارتباط داشته باشم و گالریها را ببینم. به همین دلیل دانشگاه در برههٔ دیگری روی نگاه من تاثیرگذار بود.
از نظر آموزشی فضای دانشگاه در چه سطحی بود؟
بیشتر فضای آموزشی دانشگاه حول نقاشیهای انتزاعی و اکسپرسیونیستی و یا فیگورهایی که رگههای اکسپرسیونیستی در آن بودند میچرخید. البته هر استادی در دانشگاه دوست داشت همان شیوهای که خودش به آن علاقه دارد را خود آگاه و یا ناخود آگاه به دانشجو منتقل کند.
در دانشگاه با کدام اساتید به صورت مستقیم کار کردید؟
در دانشگاه با آقای مسلمیان کار کردم. البته خیلی در کلاس حاضر نمیشدم و چون استادها میدانستند که کار میکنم خیلی حساسیتی به حضور فیزیکی من در کلاس نداشتند. آقای امانی دوست اگرچه شاگرد مستقیم ایشان نبودم؛ ولی با هم همکاری داشتیم. خانم مظفری، آقای خاکپور یا دکتر ضیایی از دیگر اساتید بودند و در مجموع میتوانم بگوییم که با اکثر اساتید ارتباط داشتم و این امتیازی بود که در دانشگاه به آن رسیدم وگرنه دروس دانشگاه خیلی برای من جذابیتی نداشتند.
آقای مسلمیان، خصوصاً در دهه هفتاد، در نقاشی معاصر ایران خیلی تاثیر گذار بود. در مورد آموزشهای او در دانشگاه بگویید.
آن سالها در نقاشی فضایی مابین سنت و مدرنیته دیده میشد و آقای مسلمیان هم دوست داشتند این بخش را جدی بگیرند. به این معنی که باید با نگاه به سنت و شیوههای اجرایی جدید اثری خلق کرد که کار نهایی را امروزی کند و در آثار ایشان میبینیم که بین این دو بخش همواره درگیری وجود دارد و ما میتوانیم مشاهده کنیم که گاهی این درگیری جواب دقیقی به ما نمیدهد چرا که این جواب برمی گردد به حال و هوای نقاش و شرایط پیرامونی هنرمند. این نگاه در واقع متریال اصلی را از نقاشیهای قدیمی ایران وام میگرفت و چینشها را از فضای کارهای غربی وارد نقاشی میکرد. برخی از نقاشان هستند که فضا سازی میکنند و مسلمیان از این گونه نقاشان بود. شاید بتوان گفت جریان ساز بود ولی چون واژهٔ جریان کلمهٔ بزرگی است میتوان گفت که جریان سازی حرکتی حاصل شده از فضا سازی است و فکر میکنم مسلمیان به دلیل همین فضا سازی، همواره برای من جذاب بوده است.
بعد از دانشگاه بود که به آلمان مهاجرت کردید؟
بله تقریباً از سال هفتاد و هفت یعنی یک سال بعد از دانشگاه.
بعد از دانشگاه و قبل از مهاجرت کارهایتان چه حال و هوایی داشت؟
خب، در آن زمان دوست داشتم حال و هوای خودم را در قالب عناصر تصویری بیان کنم و ذهنم درگیر نقاشی شیوهٔ اکسپرسیونیسم بود. این شیوه حتی زمانی که از ایران خارج شدم در من باقی ماند؛ چرا که اکسپرسیونیسم شیوهای ست که رگههای خیلی پر قدرتی را در خودش دارد اگرچه بعدها لایههایی دیگر به کارهایم اضافه شد. یعنی نقاشیهایم در حد یک تخلیهٔ روانی باقی نماند.
در این دوره از نظر بصری آثارتان چه مختصاتی پیدا کره بودند؟
به شکل فیگورهایی که حس تنهایی و مسخ شدگی در آنها نمایان بود. یک جور طغیان و گریز در آنها دیده میشد. بیشتر این فیگورها نیز در یک پوشیدگی به سر میبردند که نام و نشانی از آنها معلوم نبود. در واقع کارها حاوی رمز و رازهای بسیاری بودند. د رکارها یک نوع بداهگی وجود داشت. به نظر من هیچ چیز مصنوعی نمیتواند به هنرمند در رسیدن به تصویر نهایی کمک کند، بلکه هنرمند باید به شکل ذهنی به آن نقطه رسیده باشد تا هنر خلق شود. برای هر کاری به نظر من باید یک پیش در آمد وجود داشته باشد.
دلیل خاصی برای مهاجرت داشتید؟
افقهایی در زمینهٔ هنر در ذهن من بودند که دوست داشتم در سرزمینی دیگر و یا در کنار هنرمندان دیگر آن را تجربه کنم. در واقع وقتی شخصی از مکانی به مکان دیگر میرود باید دوباره موقعیت و فضای خودش را در مکان دوم بسازد یا بازسازی کند. برای من این ساختن خیلی مهم بود و موفقیت برای من این بود که لایههای دیگری از خودم را پیدا کنم. من در آنجا خیلی بیشتر خودم را شناختم و شاید به همین دلیل اصلاً با مسئلهای به اسم غربت مواجه نشدم. برای من حتی سختیهای مهاجرت هم جذابیت داشت کمک کرد که چیزهایی را ببینم که هرگز در ایران آنها را ندیدهام.
ریشههای پرقدرت اکسپرسیونیسم در آلمان هم در انتخاب این کشور برای مهاجرت نقش داشت؟
بله خلیی زیاد. به نظر من خشونت تنها یک بعد از اکسپرسیونیسم است و این سبک لایههای عاطفی و زبان انتقادی و حالات درونی زیادی دارد و من این را در آلمان میدیدم. در مجموع فضای این کشور به من خیلی کمک کرد که لایههای دیگر خودم را بشناسم. این انتخاب ادامهٔ شیوهٔ کاری من بوده؛ در واقع سفری از یکی از بعدها به بعد دیگری بود.
بعد از رفتن به آلمان از چه زمانی توانستید کارهای هنری خودتان را از سر بگیرید؟
شرایط پس از ورود من به آلمان خیلی سخت و دشوار بود. این دشواری از جهت استقرار فیزیکی و روحی به طور همزمان مشکل ساز شده بود. من احساس میکردم هر فرد آلمانی یک در بسته است چون میدیدم که خصلت عاطفی ما را آنها به گونهای دیگر برای خوشان دارند. همین باعث شد که من به خودم برگشتم و خواستم که با کارم با آنها ارتباط برقرار کنم و کارهای من در آن زمان تغییر کردند؛ کارهایی که هرگز جایی آنها را نشان ندادم و یک سری دایرههای بسته بودند که فضای تیرهای را نشان میدادند. اکثر افرادی که این کارها را میدیدند تحت تاثیر قرار میگرفتند اما با احساس من شریک نمیشدند و نمیتوانستند بفهمند که چطور تا این حد این محیط روی من تاثیر گذاشته است. البته بعدها که به نقاشان اکسپرسیونیم نزدیک شدم فهمیدم چقدر فضای کار اینها به من نزدیک است.
در آلمان با مجموعه به خصوصی فعالیت میکنید؟
بیشتر با گالری «میرندورف» برلین که اختصاصا از نقاشان اکسپرسیونیسم نمایشگاه میگذارد. وقتی اولین بار من با کارهایم وارد این گالری شدم و عنوان کردم که تمایل دارم در اینجا نمایشگاه بگذارم، صاحب گالری به من گفت که ما کارهای افراد جوان را در این نمایشگاه به نمایش نمیگذاریم و کلکسیونر آثار اکسپرسیونیستهای دهههای گذشته هستیم اما وقتی کارهای مرا دید تحت تاثیر قرار گرفت و قرار شد آثار مرا در کاتالوگی که آثار هنرمندان اکسپرسیونیسم را در آن چاپ میکند؛ بگذارد. برای من جالب بود که یک گالری بدون اینکه به حواشی نگاه کند تنها با نگاه کردن به آثار تصمیم گرفت که مجموعهای از آثار مرا در یک کاتالوگ چاپ کند. همین رخداد باعث شد که من با اشتیاق زیاد کار کنم و در گالریهای دیگر نیز نمایشگاه داشتم.
کارهایی که به «میرندورف» نشان دادید چه حال و هوایی داشتند؟
نقاشیهایی با رنگهای درخشان زرد و نارنجی بودند که شیوههای فوتوریسم و کوبیسم به اضافه اکسپرسیونیسم به در انها ادغام شده بودند. فیگورهایی که درحینی که خشونت داشتند ولی در آنها رنگهای شاد و درخشان استفاده شده بود ولی در مجموع نوع نگاه خودم در کارها بازتاب پیدا کرده بود. ما در نقاشی وام میگیریم ولی در نهایت باید نقوش در تصرف نقاش در بیاید. برای من خیلی مهم بوده که در کارهایم بیان شخصی وجود داشته باشد. من گمان میکنم که اگر این نگاه شخصی وجود نداشته باشد؛ به طور اتوماتیک جهان بینی هم شکل نمیگیرد.
با توجه به اینکه فضای اکسپرسیونیست در ایران را در کتابها دیده بودید. ولی وقتی به آلمان رفتید با این فضا به شکل مستقیم ارتباط برقرار کردید؛ فکر میکنید در آن فضا چه چیزهایی تغییر کرد و به شما اضافه شد؟
ما اگر بخواهیم در مورد یک اثر هنری حرف بزنیم باید در وهلهٔ اول به دریافتیهای هنرمند نگاه کنیم. من فکر میکنم کار هنری تفاوتش با یک کار صنعتی دربینش هنرمندانه هست. پس میتوان بگوییم نمیتوان به هر کاری اثر هنری گفت، چون کارهایی هستند که با ممارست و تمرین میتوان آنها را انجام داد و برخی از کارها هستند که ممارست و تمرینهای آن باید ذهنی و درونی انجام گیرد. پس اگر فکر یا نگاهی در عمق وجود یک هنرمند نهادینه نشود در نهایت اثری که میماند را نمیتواند به عنوان یک کار مرجع مطرح کرد. به عنوان مثال بیکن در آثار خودش عقدههای درونیاش را به همراه پیچ و خمها و گرهها نشان میدهد. در واقع کار هنری بیکن شناسنامهٔ روح و روان اوست. هنرمند باید نگاه زیبایی شناسیاش با بخش روح و روانیاش آغشته شود. به نظرمن بدین گونه است که یک اثر هنری از یک اثر غیر هنری متمایز میشود. در نقاشان آلمان اکسپرسیونیست یک تاریخچهای را دارد. جنگ که میآید خیلی از این شیوهها با بیانها و شیوههای مختلف پدیدار میشوند و آثارجنگ را به مخاطبین خودشان انتقال میدهند. با این حال در همهٔ این آثار وجه مشترکی با عنوان پریشانی و سرگشتگی وجود دارد. در نقاشان آلمانی رگههای اجتماعی به وفور دیده میشود درحقیقت در هر کدام از آنها فردیتی شکل گرفته و سپس وارد لایههای اجتماعی آنجامعه شدهاند. در مجموع با تنوعی از اکسپرسیونیست در آلمان مواجه شدم که بر لایههای درونی من تاثیر گذاشتند.
ظاهرا نقاشیهای تازهای هم آماده نمایش دارید. از آنها بگویید.
در این آثار انسانهایی را میبینیم که به شکلی مسخ شدهاند. این انسان هم مشاهده گر اطراف خود است و هم التهاب درونی دارد ولی در هر دو صورت این انسان نگرانی را با خودش حمل میکند. این اضطراب و نگرانی ناشی از عدم داشتن خلوتگاه هست و بیشتر موقعیتها و فضاها نسبت به حضور پر رنگ انسان، خودنمایی میکنند. موقعیتها توسط یک مکان تعریف میگردند و میتوان گفت که ربطی به حضور عمیق انسان ندارند. خب این ذره ذره انسان معاصر را به پرتگاه نزدیکتر میکند. انسان امروز خلوتگاهی ندارد تا برای خودش وقت بگذارد و خودش را بشناسد. هنرمند نیز بازتابی از خلوتگاه خودش است و نه تنها در هنر بلکه در همهٔ شرایط اگر رنگ و بوی انسانی وجود نداشته باشد همهٔ فضاها و موقعیتها منفی خواهند شد. من فکر میکنم انسان معاصر باید ترکیبی از هر دوی اینها باشد اما متاسفانه این خلوتگاه از بین رفته و حال و هوای هنرمند در حال تهی شدن است. امروزه نگرانی برای از دست دادن و حرکت برای به دست آوردن تبدیل به دغدغه شده است. مردم اشباع شدهاند از تحرک برای به دست آوردن و از دست دادن. در این میان ایستادن و مکث کردن کم شده است. به خود نگاه کردن کم شده است.
این مفهوم را با چه عناصر یا چه اجزاهایی نشان دادهاید؟
در این کارها بیان و فالبداهگی در رفتار و تنهایی انسان وهمچنین ابزار در ایجاد کار نهایی نقش دارند. من با شناخت ابزار آنها را در جای درست استفاده میکنم. اما آب مرکب به خاطر تثبیت لحظهها برای من ابزار رنگ خیلی مهمی بوده است و از دل سفید کاغذ یک ارگان یا فیگوری بیرون میآید که از خلوتی یا تنهایی درد میکشد. اکثر کارها در این دوره به مونولوگ نزدیک هستند. و تاکیدی بر این دارد که رابطهٔ هنرمند با محیط پیرامونش بدل به دیالوگ نشده است و بیشترین حرفها در قالب منولوگ یا تک گویی بیان شدهاند.
قصد دارید که در ایران نمایشگاه داشته باشید؟
بله اما دلم میخواهد این کار با یک بیس خیلی خوب همراه باشد و به صرف نمایشگاه گذاشتن حرکتی نخواهم کرد. بنابراین هنوز مشخص نیست که این نمایشگاه کی برگذار خواهد شد.
انتهای پیام/