سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: علیرضا بهرامی، دبیر بخش فرهنگ و هنر خبرگزاری ایسنا را به شعر نیز میشناسیم. خصوصا حالا که کتاب او-"غم صدای تو یعنی" - نامزد کتاب سال جمهوری اسلامی هم شده است. او در این گفت و گو از مسائل بسیاری برای هنرآنلاین گفت. از ماهیت جایزههای ادبی، از روند انتخاب شعرهایش و البته مباحثی پیرامون غزل امروز.
او درباره جوایزه ادبی میگوید:" به طور کلی معتقدم جوایز ادبی در زنجیره ادبیات کشور موثر هستند. اما باید توجه داشته باشیم که این جوایز تنها یکی از حلقههای زنجیره بزرگی به نام ادبیات هستند. حلقههای مختلف دیگری چون کیفیت مولفان یک جامعه در حوزه ادبیات، کیفیت مخاطبان و سطح سلیقه آنها، نشر و شرایط ناشران کشور در مقاطع مختلف زمانی، رسانهها (با توجه به جنبه تبلیغی و آگاهی افزایی که میتوانند نسبت به ادبیات ایجاد کنند)، متصدیان و سیاستگذران حاکمیتی و درنهایت جایزههای ادبی، هر کدام زنجیرههای مختلفی هستند که در چگونگی فعالیت در عرصه ادبیات ایفاگر نقشهایی مختص به خود هستند. مطمئنا وقتی یکی از این زنجیرهها ناقص باشد بسامد آن به سایر حلقهها هم منتقل میشود. بنابراین هر کدام از این حلقهها شرط لازم هستند اما شرط کافی نه!"
گفت و گوی ما با او را ذیلا میخوانید:
اخیرا مطلع شدیم کتاب "غم صدای تو یعنی..." در جایزه کتاب سال نامزد شده است. کمی درباره این کتاب صحبت کنید...
انتشارات "نصیرا" و "نیماژ" پس از آغاز فعالیت خود که تقریبا همزمان بود، با من تماس گرفتند و مجموعه شعر خواستند برای انتشار. در آن بازه زمانی کار آمادهای نداشتم اما چون نیماژ زودتر زنگ زده بود به آنها گفتم چاپ اول "تا آخر دنیا برایت مینویسم" در حال حاضر در بازار کتاب نیست، میتوانیم آن کتاب را دوباره چاپ کنیم. در آن بازه زمانی من شاعر پر کاری نبودم که در طول سال دهها غزل بگویم. در نهایت با پیشنهادی که "نیماژ" داد، غزل های جدیدم را با چند غزل که از آن مجموعه دوستشان داشتم زیر عنوان "غم صدای تو یعنی..." منتشر کردم. "تا آخر دنیا برایت می نویسم" گزیدهای از کارهای سال 72 تا 83 من بود و حالا "غم صدای تو یعنی..." گزیدهای از آن کتاب به همراه تعدادی از غزلهایی را که از سال 83 تا 89 سرودهام شامل میشود. به نظر خودم در انتشار غزلهایم بهتر از انتشار قالبهای دیگر عمل کردهام. در این زمینه گزیدهنگرتر بودهام. از سال 72 تا امروز که بهطور جدی غزل گفتهام تاکنون بیش از 60 غزل از من منتشر نشده است.
تا به حال شده از انتشار کارهایتان پشیمان شوید؟
در مجموعه "تا آخر دنیا برایت مینویسم" که چندین غزل را در انتهای کتاب به پیشنهاد ناشر اضافه کردم، بعدا پشیمان شدم. توجه کردن به نحوه عرضه و دقت بیشتر در این زمینه بخشی سرنوشتساز در مقوله تولید اثر هنری است. بسیاری از نقدهایی که بر روی کتابهای من نوشته شد، نکتههایی بود که در ادامه مسیر مرا کمک کرد. به عنوان مثال نقدی از مجموعه "اصلا مهم که نیست" در مهر ماه 92 در روزنامهای آرمان نوشته شده که تا چند شب پیش از آن مطلع نشده و طبعا آن را نخوانده بودم. البته این نوشته مربوط به بعد از جلسه نقدی بود که من در آن صحبت هایی کردم و این صحبتها یکی از آقایان حاضر در جلسه را تحریک کرد و او با نوشتن این متن شاید میخواست تلافی کند اما واقعا دو نکته جالب در آن نقد بود که من از هر دوی آنها استفاده کردم. منتقد به شعرهایی ایراد گرفته بود که می دانستم باید برای قرار دادنشان در کتاب سختگیری بیشتری داشته باشم و آنها را چاپ نکنم. این قضیه درست مثل ادیت فیلم توسط کارگردانهاست. بدترین تدوینگرها خود کارگردانها هستند چرا که نگاهی تعصبی به تک تک راشهایی که گرفته اند دارند یا به خاطر پس زمینه یا زحمتی که برای گرفتن یک سکانس کشیدهاند آن را دوست دارند. در حالی که تدوینگر یک فیلم نگاه کاملا بیرحمی دارد و وقتی آن سکانس در خدمت خط اصلی مجموعه نباشد به راحتی آن را حذف میکند. ما شاعران هم در این زمینه مشکلات فراوانی داریم. خیلی از مجموعه شعرهای ما از همین دید لطمه میخورند و نتیجهاش کم شدن اقبال مردم نسبت به شعر است. درواقع در زمینه نگاه حرفهای ضعیف عمل کردهایم.
شما به واسطه مسئولیتهایی که در جوایز ادبی داشتهاید درباره جوایز شعری چه نظری دارید؟ اساسا به نظر شما اعطای این جوایز به مقوله شعر به طور کلی رونق میبخشد؟ از سوی دیگر به نظرتان این جوایز تا چه حد از اعتبار ادبی برخوردار هستند؟
به طور کلی معتقدم جوایز ادبی در زنجیره ادبیات کشور موثر هستند. اما باید توجه داشته باشیم که این جوایز تنها یکی از حلقههای زنجیره بزرگی به نام ادبیات هستند. حلقههای مختلف دیگری چون کیفیت مولفان یک جامعه در حوزه ادبیات، کیفیت مخاطبان و سطح سلیقه آنها، نشر و شرایط ناشران کشور در مقاطع مختلف زمانی، رسانه ها (با توجه به جنبه تبلیغی و آگاهی افزایی که می توانند نسبت به ادبیات ایجاد کنند)، متصدیان و سیاستگذاران حاکمیتی و درنهایت جایزههای ادبی هر کدام زنجیرههای مختلفی هستند که در چگونگی فعالیت عرصه ادبیات ایفاگر نقشهایی مختص به خود هستند. مطمئنا وقتی یکی از این زنجیرهها ناقص باشد بسامد آن به سایر حلقهها هم منتقل میشود. بنابراین هر کدام از این حلقه ها شرط لازم هستند اما شرط کافی نه! جوایز ادبی قطعا تاثیرگذاری مربوط به خود را در روند فعالیت یک شاعر و حتی یک اثر دارند اما این جوایز تعیینکننده نهایی نیستند. بنابراین اگر جایزهای به یک اثر داده نشود، قطعا به این معنا نیست که آن اثر فاقد ارزش است یا در ادامه حیات فرهنگی خود موفق نیست. با انی حال به صورت نسبی این جایزهها در سرنوشت شاعری و نویسندگی افراد تاثیرات غیر قابل انکاری دارند. آدمهایی هستند که در طول عمر حرفهای خود فقط یک جایزه گرفتهاند اما 20 سال است که در جامعه ادبی دارند از همان جایزه ارتزاق میکنند. بنابراین آنها جایگاهی را که به دست آوردهاند، مدیون همان جایزه هستند.
این اتفاق بد نیست؟ مسابقه که نیست...
درست است اما به هر حال ادبیات علم نظری هم نیست. مثل فیزیک و شیمی هم نیست که شما پنجاه سال بروید داخل یک زیرزمین و آزمایش های خاصی انجام دهید و فرمولی را کشف کنید که تحت هر شرایطی ثابت است. ادبیات سیر تکوینی دارد. کار شما باید در لحظه ارایه شود و در لحظه تاثیر بپذیرد و بر همین اساس حرکت بعدی شما از این اتفاقات تاثیر بپذیرد. اتفاقا به نظر من در گرفتن جوایز ادبی شانس هم دخیل است. یادم است مصاحبهای از آقای محمدعلی بهمنی خواندم که در عین واقعیت داشتن چیزی که گفته بود، بیانش جای تحسین داشت. ایشان با این مضمون گفته بود: "فکر نکنید من سرآمد غزل معاصر هستم. مسئله این است که در دهه 60 که نوعی از غزل منتشر میشد و دوستان من مجموعه منتشر نمیکردند، من این شانس را داشتم که مجموعه غزل منتشر کنم." انتشار "گاهی دلم برای خودم تنگ میشود" سرنوشت بهمنی را عوض کرد. اگر او هم مثل برخی از هم دوره های خود در دهه 60 مجموعه منتشر نمی کرد، جایگاهی را که امروز به دست آورده از آن خود نکرده بود. این مثال را آوردم تا بگویم نمیشود تاثیر عواملی مثل شانس را هم در اقبال مخاطب به شعر خود نادیده بگیرید. ممکن است شما در دورهای در رقابت های ادبی شرکت کنید که آثار برجسته فراوانی حضور داشته باشند و در سال دیگر اثری برگزیده شود که حتی در حد و اندازه های نامزدهای سال قبل هم نباشد. این موضوع تاثیر مستقیم شانس بر توفیق در جوایز ادبی را نشان میدهد. برخی از لایههای پنهان شرایط اجتماعی یا اقتصادی جامعه هم بر توفیق یا عدم توفیق یک اثر تاثیر دارند.
البته شاید قضاوت من در مورد آثار ادبی نشات گرفته از ذهن رفته رفته نسبی گرا شدهام باشد. اما به بیان کلی میخواهم بگویم در این زمینه نمیشود به صورت مطلق اظهار نظر کنیم. نه میتوانم بگویم اگر جایزه ادبی به اثری تعلق نگیرد یا اگر اساسا جایزه ادبی در کار نباشد کار ما یکسره است. از سوی دیگر نمیشود گفت با تعلق گرفتن یک جایزه ادبی به یک اثر حتما تمام معیارها رعایت شده اند. از سوی دیگر عنصر سلیقه هم که همه قبول دارند در انتخاب شدن یا نشدن یک اثر ادبی به عنوان اثر برگزیده موثر هستند. کما اینکه در کشورهای توسعه یافته هم هر سال تعلق گرفتن اسکار به یک سری فیلم و یا قرار نگرفتن فلان فیلمها در لیست نامزدهای اسکار واکنشهایی را بر میانگیزد. هیچ جایزه ادبی هم هیچ وقت نتوانسته کاملا عادلانه باشد. در آینده هم نخواهد بود. به عبارت دیگر عدالت هم در اینجا معنایی نسبی دارد. سلیقه داورهای مختلف یا حتی اینکه آن روز داورها چه اجساسی داشته اند و یا مثلا آن روز سرشان درد می کرده یا نه و یا اینکه آن روز صبح زود از خواب بیدار شده اند یا خیر در انتخاب یک اثر به عنوان اثر برگزیده تاثیرگذار است.
این اتفاق اما تا حدود زیادی سلیقهای است...
ممکن است داورهای سال بعد اگر کتاب "غم صدای تو یعنی ..." را به عنوان نامزد جایزه امسال ورق بزنند از انتخاب داورهای امسال تعجب کنند. نشانه این حرف اینکه خود من هم کتاب "غم صدای تو یعنی..." را چندان جدی نگرفته بودم و برایش جلسه نقدی هم برگزار نشد. در بیشتر مواقع وقتی کتابی از من منتشر می شود پس از مدتی از این کار پشیمان می شوم. در مورد این کتاب اما احساس پشیمانی خیلی زود به من دست داد. خودم فکر می کردم اگر قرار باشد کاری را به عنوان اثر خودم در سال 92 معرفی کنم "اصلا مهم که نیست" را انتخاب کنم اما در حالی که هر دوی این کتاب ها در یک سال منتتشر شدند داوران کتاب سال بر روی "غم صدای تو یعنی..." نظر مثبتی دارند و "اصلا مهم که نیست" رای نمی آورد! وقتی داورها تا این حد با خود من اختلاف سلیقه دارند معلوم است که با جامعه ادبی اختلاف سلیقه به مراتب بیشتری دارند.
علیرضا بهرامی از وقتی میگوید که نسبتهای ناروا به یدالله رویایی مباح میشود
نگاههای سیاسی تا چه حد بر روی انتخاب برخی آثار یا انتخات نشدن آثار دیگر اثرگذار هستند؟
تا اینجا در زمینه حقیقت ها صحبت کردیم اما واقعیت این است که جوایز ادبی ما تا به امروز توفیق چندانی نداشته اند. یکی از دلایل اساسی موضوع مورد نظر، نگاه های سیاسی- امنیتی بوده که به شکل نادرست و عجیبی در فضای ادبیات حاکم می شود و نه تنها باعث می شود یک پتانسیل، کارکرد مفیدش را نداشته باشد، بلکه پتانسیل موجود برون دهی غیر واقعی داشته باشد. قضیه تا آنجا پیش می رود که می توانیم بگوییم کاش به جای داشتن چنین برون دهی اصلا برون دهی نداشتیم. در بسیاری از موارد جشنوارههای سینمایی خارجی مثل برلین هم به فیلم های ایرانی جایزه میدهد دقیقا دارد به اتفاقاتی که در فضای داخلی نسبت به برخی فیلمها افتاده، واکنش نشان می دهد.
البته در اینجا من با آنهایی که میگویند این جایزهها سیاسی و سیاه نمایی است اختلاف نظری اساسی دارم و آن اینکه آنها فکر میکنند در این بین دسیسه باعث چنین اتفاقاتی میشود اما من این رفتار را کاملا طبیعی ارزیابی میکنم. آدمهایی در دنیا هستند که وظیفه خود میدانند از آزادی پاسداشت کنند و وقتی به آنها اطلاع میدهند که فلان فیلمساز ایرانی حکمی گرفته که بر اساس آن 20 سال از تمام حقوق اجتماعی خود محروم است احساس میکنند اگر به اثر کم کیفیت این فرد جایزهای بدهند در حال خدمت کردن به مفهوم مقدس آزادی هستند. در حوزه جایزههای ادبی هم وقتی نگاه سیاسی- امنیتی حاکم شد، به جایزههای مستقل کمترین امکان حضور داده شد. خیلی از جایزههای ادبی ما بعد از یکی دو دوره از برگزاری اشان به دلایلی که بخشی از آنها متوجه نگاههای امنیتی و سیاسی بود، ترجیح دادند فعالیت خود را متوقف کنند. برخوردهای تیم رسانه ای این نگاه امنیتی نسبت به انتخاب های این جایزه ها هم قابل تامل است.
در همین 8 دوره ای که از جایزه شعر خبرنگاران می گذرد، در مورد دوره هشتم برخورد تیم رسانه ای نگاه امنیتی خاص، تند شد. علت آنکه ما سکوت کردیم و پاسخ ندادیم آن بود که نگاه ما ادبی بود و نگاه آنها هیچ نسبتی با ادبیات و هنر نداشت! حتی می توانم بگویم نگاه آنها هیچ نسبتی با رویکردهای سیاسی شخص شاعر هم نداشت. واقعیت آن است که دو جناح سیاسی در حاکمیت اجرایی و به دست آوردن جایگاه اجرایی کشور تقابلی داشتند و وقتی در جشنواره شعر فجر سال گذشته تیم برنده انتخابات اعلام کرد می خواهد از آقای یداله رویایی تجلیل کند، تیم بازنده انتخابات فرض کرد حتما باید واکنش نشان دهد. حالا اگر قرار بود به جای رویایی از بهمنی تجلیل شود به واسطه حضور همین فرض باز هم واکنش نشان داده می شد. اما این بار قرعه به نام رویایی خورد. اگر تیم اجرایی جشنواره می خواست از رضا براهنی، اسماعیل نوری علا یا اسماعیل خوئی تجلیل کند، من میپذیرفتم این افراد نگاه سیاسی دارند و اما در مورد یداله رویایی اصلا نمیتوانم سیاسی بودنش را بپذیرم.
حداقل از دهه 40 و 50 رویایی سعی کرد این دیدش را فریاد بزند. او از آن موقع به بعد از شاعران غیر متعهد بود...
اصلا نسبت هایی که به او داده شد به واسطه کم بودن دادهها به خلاف واقع گویی مبدل شد. تمام مطالبی که بر روی سایت های این گروه خاص است میگوید: "رویایی بعد از انقلاب اسلامی از کشور فرار کرد و به انقلاب مردم پشت کرد." حال آنکه اگر شما علاقه مند به شعر بوده باشید و در تاریخ ادبیات اطلاعاتی نسبی داشته باشید میدانید که آقای یداله رویایی از سال 1350 متناوبا به فرانسه رفت و سال 54 با ازدواج با یک خانم فرانسوی مقیم آن کشور شد و بعد فوت آن خانم هم با خواهرش ازدواج کرد. اساسا کسی که از سال 54 برای همیشه مقیم فرانسه شده از لحاظ منطق ریاضی نمی تواند به انقلابی که سه سال بعد از آن در سال 1357 اتفاق افتاده پشت کرده باشد. وقتی این خلاف واقع گوییها نیاز می شود، نسبتهای ناروا دادن مباح میشود.
به عنوان مثال همان طیف کتاب "هفتاد سنگ قبر" رویایی را آکنده از توهین به مقدسات معرفی کردند. در شرایطی که بسیاری از مخاطبان آن کتاب را نخوانده اند این حرف ها تاثیرگذار است. با این وصف هر کسی را که این متن را نوشته به محاجه دعوت می کنم تا بیاید صفحه به صفحه این کتاب را ورق بزنیم. مطمئنم که حتی نمی توانیم یک جمله توهین کننده به مقدسات در این کتاب بیابیم. نکته دوم این است که سال 86 مقاله ای در نشریه خیمه در قم منتشر شد که درباره 6 شعر عاشورایی یداله رویایی نوشته شده بود. اتفاقا 4 تا از این شعرها در مجموعه "هفتاد سنگ قبر" منتشر شدهاند.
البته الزاما نگاه رویایی با نگاه حاج منصور ارضی به مقوله عاشورا یکی نیست! وقتی خلاف واقع گوییها مباح شد، گفتن این جمله که رویایی هتاک به قرآن و پیامبر هست هم مباح می شود. این اقدامات توسط آدم های سیاسی اتفاق میافتد که انگار با تفکر ماکیاولیستی که دارند معتقدند چون هدف مقدسی دارند، با هر وسیله ای می توانند به آن برسند. در این شرایط سیاسی طبیعی است که از نگاه ادبی خبری نباشد. تسلط نگاه های سیاسی به جایزه های ادبی و اساسا به کل مقوله ادبیات، باعث شده شرایط امروز ما شتر گاو پلنگ باشد. اصرار کردیم نگاه حاکمیتی خود را در جایزه های ادبی مسلط کنیم و به شکل عجیبی هم از مردم و اهل فن انتظار داریم این نگاه رسمی را بپذیرند. نمیشود که!
کمی به سلیقه شعری شما بپردازیم. از میان غزل سراهای معاصر خصوصا نسل جوان چه کسانی را میپسندید؟
از جنبه احتیاط نیست که جوابی نمیدهم اما به این قطعیت نمیتوانم پسند داشته باشم.
کسانی را نام ببرید که فکر می کنید خوب کار می کنند...
ما نمیتوانیم سهم نگاه محمد سعید میرزایی خصوصا در اوایل دهه هفتاد را نادیده بگیریم. نمیتوانیم برخی از حرکتهای سیدمهدی موسوی را نادیده بگیریم. نمیتوانیم برخی از رویکردهای هادی خوانساری یا محمدرضا حاج رستم بیگلو را نادیده بگیریم. کما اینکه نمی توانیم برخی از حرکت های قربانی ولیئی را نادیده بگیریم. همه ما اجزایی از یک کل هستیم. با این وجود اما محمد رمضانی فرخوانی یا محمدرضا خورشاهیان خیلی وقت پیش از آنکه برخی از دوستان من به گفتن نوعی از غزل معروف شوند، از آن دست غزل ها را در مجلات دهه 70 منتشر کرده بودند. علیرضا سپاهی لائین یا مجتبی صادقی را هم نمی توانیم فراموش کنیم.
نظرتان درباره وضع یک دهه اخیر غزل سراها و چهرههای شاخص آن چیست؟ وضعیت امروز غزل را چطور ارزیابی میکنید؟
اصل "رهرو آن است که آهسته و پیوسته رود" اصل به شدت تعیین کنندهای است. امروز که داریم با هم صحبت میکنیم غزل سرایی که بیشتر در سیر صعودی است، حامد ابراهیم پور است. او نگاه و اطلاعات سینمایی خود را وارد غزل کرده است. ممکن است دو سال دیگر فرد دیگری سیر صعودی داشته باشد. همانطور که 4 سال پیش سیدمهدی موسوی بود که داشت شیب میگرفت. 10 سال پیش هادی خوانساری در حال شیب گرفتن بود اما امروز او دیگر شیب نمیگیرد. البته اظهار نظر من اصلا به معنای تقلیل کار این نامها نیست، این طبیعت کار هنری است. ممکن است چند سال بعد دوباره خوانساری شیب بگیرد. بر همین اساس می توانم بگویم هیچ مطلقی نداریم.
برآیند این روند را در حوزه غزل تا چند وقت اخیر رو به رشد میدانستم اما امروز فوق العاده نگرانم. ما امروز در حال تجربه نوعی شرایط بازگشت هستیم که به واسطه مخاطبانمان ایجاد شده است. شبکههای اجتماعی این فرصت را فراهم کردهاند که مخاطبان غیر تخصصی وارد عرصه شوند. این اتفاق فی نفسه خوب است. یکی از ایرادهای ما شاعران این بود که فقط برای شاعران شعر میخواندیم و فقط برای آنها کتاب شعر منتشر میکردیم. چه بهتر اتفاقی بیفتد که شاعران برای غیر شاعران کار منتشر کنند. با این وجود غزلهایی در شبکههای اجتماعی لایکهای آن چنانی میخورند که از نظر ما غزل سرایان رو به جلو که به دنبال ورود مفاهیم مدرن به غزل بودیم، متاسفانه یک عقب گرد فرض میشود. این وضعیت را ناگوار میدانم و امیدوارم هرچه زودتر این دوره به پایان برسد.
انتهای پیام/
رضا نامجو