سرویس تئاتر هنرآنلاین: کلر و سولانژ دو کلفتی هستند که زندگی دو گانهای دارند. زندگی آنها وابسته به حضور یا عدم حضور بانوی منزل است. زمانی که او حاضر است کلر و سولانژ خدمتگزاران وفادار او هستند و برایش احترام زیادی قایلند. اما زمانی که "خانم" غایب است، کلفتهارویه دیگری را در پیش میگیرند. به سراغ کمد لباسهای خانم میروند و یکی از آنها با پوشیدن لباس او در نقش خانم ظاهر میشود و دیگری همان نقش کلفت را بازی میکند. اما اینجاست که آنها گفتار و کردارشان شکل دیگری به خود میگیرد. در واقع آنگونه که درواقعیت دوست دارند با خانم صحبت میکنند، هرچه را میخواهند به زبان میآورند و نه تنها از احترام خبری نیست بلکه گاهی با خشونت با او رفتار میکنند. آنها از اینکه توانستهاند با ارسال نامههای جعلی معشوق خانم را به زندان بیندازند به خود میبالند اما طی یک تماس تلفنی معلوم میشود که "آقا" موقتا از زندان آزاده شده است. همینجاست که کلفتها تصمیم میگیرند خانم خانه را به قتل برسانند. اما تعلل آنها سبب میشود که نقشهشان آنگونه که دلخواهشان است پیش نرود و سرانجام در یکی از همان بازیهای خانم جعلی- کلفت جعلی، کلر که نقش خانم را بازی میکند، میمیرد.
سالن ناظرزاده مجموعه ایرانشهر در نهمین روز از سی و سومین جشنواره تئاتر فجر میزبان نمایش "کلفتها" به کارگردانی دانیال نمازی بود؛ نمایشنامه شناخته شده ژان ژنه با رویکردی نسبتا تازه.
یکی از نقاط درخشان "کلفتها" بازی در بازی بودن است. گاهی سولانژ و کلر به جای یکدیگر بازی میکنند و گاه به نقش مادام درمیآیند. کلفتها با تقلید رفتار ارباب بورژوای خود، خائنانه او را به درون خود میبرند. همه چیز دغل آمیز و فریب آلوده است و یا به تعبیری نزدیکتر به افکار ژنه: حقیقت آنان، دروغ آنان و دروغ آنان، حقیقت آنان است. هیچ قطعیتی در کار نیست و این مستقیماً از نوع نگاه نویسنده به جهان هستی نشأت میگیرد. اجرای نمازی البته این بازی در بازی بودن را به شکل دیگری ارائه میدهد. درواقع هر دو کاراکتر کلر و سولانژ هنگامی که قرار است به نقش خانم و کلفت دربیایند، توسط دو بازیگر غیر از بازیگران این دو نقش اجرا میشوند. در واقع در اجرای نمازی دو کلر و دو سولانژ وجود دارد. هنگامی که کلفتهابازی خانم-کلفت را آغاز میکنند دو بازیگر دیگر به کار - معمولا پاک کردن زمین- میپردازند و درواقع نه تنها از صحنه حذف نمیشوند بلکه انگار هر چه قدر هم بخواهند تقلید دیگری - در اینجا خانم- را انجام دهند باز هم در اصل همان کلفتها هستند و هیچ گریزی از سرنوشت برایشان وجود ندارد.
عدم قطعیت وجود و یا ماهیت آنان ریشه در پوچ انگاری محض دارد که ژنه به آن معتقد است. ریشه در همان جامعهای که ژنه آن را مطرود میشمارد و باطل میداند. واقعیتی که در حقیقت آن ژنه شک دارد و مخاطب را هم در شکی عمیق فرومیبرد. آشکار است که نمازی تلاش داشته "کلفتها" را از زاویه نگاه خود و البته بر مبنای نظریههایی که پیش از این درباره این نمایشنامه ارائه شده است، به اجرا دربیاورد. اما ایدهی مطرح کردن این دغدغههای فکری در قالب شبه آواز و در فواصل میان صحنهها چندان موفق از کار در نیامده است؛ زیرا نه به لحاظ فرم ارائه با نمایش هماهنگی دارد و نه ایجاد جذابیت میکند. اصولا اگر هم قرار است نوع نگاه خاصی در یک اجرا مطرح شود، بیان مستقیم مطرودترین شیوه برای ارائه آن است.
نمایش فاصله طبقاتی و نوع زندگی آدمهای فرودست جامعه در "کلفتها" خواه ناخواه به تم اصلی نمایشنامه بدل شده است. در نتیجه پیشاپیش نمایش برای خود بیش از هرنوع جنبه هنری، رسالت اجتماعی قایل است. اما این رسالت اجتماعی به نظر نمیرسد که برای نمازی دغدغه محسوب میشده است. نمازی بیش از آنکه درگیر بیان معضلات اجتماعی طرح شده در نمایش باشد درگیر تحلیلهای فلسفلی نمایشنامه است. البته او به درستی برای بیان این دغدغههاسراغ یک اجرای فرمالیستی رفته است که سبب میشود "کلفتها" در اجرا به اثری نسبتا نو تبدیل شود. اما این فرمها کافی نیستند و البته یکدستی و هماهنگی مورد نیاز نیز بینشان برقرار نیست. شیوه اجرایی انگار دائما از شکلی به شکل دیگر تغییر پیدا میکند. میزانسن بازیگران نیز درست همین مشکل را دارد. گاهی به یک اجرای کلاسیک از کلفتها شبیه میشود و گاهی به یک اجرای آوانگارد. همین مشکل در مورد دکور صحنه هم وجود دارد. برخی از اشیا صحنه باوجود طراحیهای نوآورانه و هماهنگ با شیوه اجرایی مورد نظر، به درستی به کار نیامدهاند. تبدیل تخت خواب خانم خانه به یک تاب، تغییری است هوشمندانه که با به کارگرفته نشدن صحیح به ابزاری به دردنخور تبدیل شده است. این تاب میتوانست به شکلی گسترده و چشمنواز ابزار یاریرسان بازیگر و کارگردان در انجام و طراحی اعمال نمایشی باشد اما آنگونه که میبایست از آن استفاده نشده است. میز آرایش خانم خانه هم وضع نسبتا مشابهی دارد. گریم کلر و سولانژ خوب و حساب شده است و بیانگر مفهوم مورد نظر کارگردان. بازی بازیگران اما به هیچ روی یکدست نیست. تفاوت فاحشی در کیفیت بازی بازیگران موجود است. دو بازیگری که نقش سولانژ و کلر در هنگام بازی خانم-کلفت را برعهده دارند، نه تنها نمیتوانند موجودیت خود را به عنوان بخشی از شخصیت سولانژ و کلر به درستی به تماشاگر معرفی میکنند بلکه به نظر میرسد که اساسا تحلیل درستی از آنچه نشان میدهند هم به دست نیاورده اند و نمیتوانند در راستای شیوه اجرایی طراحی شده حرکت کنند. نقطه مقابل این بازیگران، بازیگرانی هستند که نقش سولانژ و کلر را خارج از بازی و زمانی که دو کلفت خانه هستند، بازی میکنند. طاها محمدی با تحلیل درست شخصیت توانسته بازی حساب شدهای را به نمایش بگذارد. ظرافتهای به کار گرفته شده در گفتار و حرکات او به خوبی میتواند انتقال دهنده روح اثر به مخاطب باشد.
حذف برخی صحنهها، کوتاه کردن گفتگوها، رسیدن به فرمهای هماهنگ در صحنههای مختلف اثر عواملی هستند که میتواند "کلفتها"ی نمازی را به اثری قابل توجه تبدیل کند.
انتهای پیام/
مهتاب صفدری