سرویس تئاتر هنرآنلاین: ملمِداس، در آیین زرتشت و اساطیر ایرانی، نام زنی است بسیار زیبا، که آراسته به انواع گوهرهای گرانبها میباشد. لمداس بر جوانان پدیدار میشود و آنان را به همآغوشی با خویش فرامی خواند، اما به هنگام همخوابی پاهای او، همچون اره ای جوان هوسباز را قربانی میسازد و او را تکه تکه مینماید. از نام های دیگر ملمداس میتوان به: مُم داس، اُم الداس و میل داس نیز اشاره کرد. در این مورد که ملمداس کجا ظاهر میشود باورهای متفاوتی وجود دارد. به باور ناخداها و ماهیگیران محلی ملمداس بالاتنه ای چون پری دریایی دارد. در شبی که ماه کامل است در هیأت یک زن زیبا و اغوا کننده در دریا ظاهر میشود. او ماهیگران تنها را روی دریا افسون میکند و آنها را بهطرف خودش دعوت میکند. آنها هم که شیفته آن همه زیبایی شده اند خود را در آب میاندازند و شنا کنان به طرفش میروند. فقط بالاتنه ملمداس شکل زن است و پایینتنه اش در زیر آب بسیار ترسناک است. دو پا شبیه دو داس (یا اره) دارد و به محض اینکه یک ملوان یا ماهیگیر را به طرف خودش کشید او را به طرف پاهایش میبرد و تکه تکه میکند.
ایده اصلی نمایش "غزل پری دریایی" به نویسندگی و کارگردانی علیرضا داوری که در ششمین روز از جشنواره تئاتر فجر در سالن انتظامی خانه هنرمندان به اجرا درآمد، آوردن این اسطوره ایرانی به نمایش است. گرچه این ایده، به عنوان عامل بنیادین نمایشنامه هم جذاب است و هم نو اما باید دانست که با وجود محوریت ایده در متن نمایشی نمیتوان آن را همه چیز یک اجرا به حساب آورد. ایده مهم است؛ اما موضوع فکریای که نمایشنامه بیان میکند عموما فراهم کننده ی عنصر فراگیر سرگرمی ساز نیست. از آنجایی که نمایش هنری است که برای به تکامل رسیدن ضروری است که به مخاطب عرضه شود، سرگرمی سازی جزئی لاینفک و بسیار اساسی از آن محسوب میشود. برای رسیدن به این مهم نیاز است که عناصر ایجاد جذابیت شناسایی شده و به فراخور فضای نمایش از آنها استفاده شود. لازم است به این نکته توجه شود که یک ایده ی جذاب به هیچ وجه عنصر اصلی جذابیت اثر محسوب نمی شود بلکه این قابلیت را دارد که اجزای نمایشنامه را در کنار هم نگه دارد.
اسطوره از دیرباز پیوندی ناگسستنی با ادبیات داشته است و از همین رو بهترین شیوه برای بازنمایاندن آن در نمایشنامه به اعتقاد هارالد وینریچ استفاده از اسلوب روایتگری است. مسلم است که در یک نمایشنامه آمیخته با اسطوره هرچه میزان روایتگری افزایش پیدا کند و میزان واقعه نگاری کم شود، تحرک و پویایی بیشتری حاصل میشود و اتفاقا اسطوره توجه بیشتری را به خود جلب میکند اما در شکل مخالف آن ایستایی و بی حرکتی حاصل میشود که گذشتن مخاطب بدون اعتنا به رمز و رازها و مفاهیم اساطیری نتیجه آشکار آن است. تلاش داوری اما برای پیوند اسطوره ملمداس با داستان ابراهیم بی ثمر مانده است. بیان مستقیم هر دوی این خطوط با استفاده از شیوه های روایی ابتدایی و پیروی نکردن از اصول داستانگویی سبب شده که پیوستگی لازم میان آنها هرگز شکل نگیرد.
یکی از شیوههایی که برای بیان روایتهای اسطورهای در نمایش به کار میرود گریز (allusion) است، که در واقع شیوهای است برای بیان غیرمستقیم. اما استفاده از آن باید با ظرافت صورت گیرد. چون اگر نسبت به بافت اثر خیلی متمایز باشد ممکن است توجه را از نمایشنامه منحرف کند و یا آن را بیشتر به مقاله یا موعظه شبیه سازد. اتفاقی که در "غزل پری دریایی" نیز میافتد. به نظر میرسد که داوری از این نکته اساسی غافل بوده است که نمایشنامه رساله نیست. هرقدر هم که ظاهر نمایشنامه فکورانه به نظر آید، بازهم باید ایده ی اصلی آن از طریق طرح داستانی عرضه شود یعنی الگوی آن از طریق کنش آشکار شود. قسمتی از کنش از طریق گفتگوی میان شخصیت ها میتوانست شکل بگیرد. اما در نمایشنامه "غزل پری دریایی" در اکثر قریب به اتفاق موارد تک گویی به گفتگوی میان شخصیت ها ترجیح داده شده است. درست است که در درام معاصر هم گاهی شخصیت ها از طریق مونولوگ شخصیتشان را به تماشاگران معرفی میکنند، اما تک گویی آدم های نمایشنامه میبایست گویای افکار و باورهای شخص گوینده باشد و به لحاظ زبانی قدرتمند باشد. اما آنچه شخصیت های نمایش "غزل پری دریایی" در مونولوگ هایشان به زبان میآورند اغلب به هذیان میماند و مخاطب هرگز نمی داند که تا چه اندازه میتواند به آنها اطمینان کند. از طرف دیگر به سبب شکست زمانی که در این تک گویی ها اتفاق میافتد رشته ی داستانی هربار پیش از آنکه فرصتی برای پیشبرد داستان پیدا کند گسسته میشود. البته باید به این نکته نیز توجه داشت که تک گویی به دلیل شکل نسبتا ابتدایی بیان نمایش، در این روزگار معمولا به عنوان ابزار دراماتیک شناخته نمی شود. امروزه مکالمه یا گفتگوهای دو و چندنفره در اغلب نمایشنامه های مدرن جایگزین تک گویی شده اند. "غزل پری دریایی" اما به ندرت از آن سود میجوید. در جاهایی هم که گفتگوهایی میان شخصیت ها شکل میگیرد روند مثبتی در پیشرفت داستان حاصل نمی شود. زیرا داوری از این نکته اساسی غافل بوده است که آنچه بازیگر بر زبان میآورد باید برای تماشاگر قابل هضم باشد. اعترافات ذهنی و اغلب مالیخولیایی آدم های نمایش به جز آنکه تماشاگر را دچار رخوت کند و از علاقه ی او برای دنبال کردن داستان بکاهد حاصل دیگری ندارد. گرچه استفاده از کریوگرافی برای نشان دادن اسطوره ملمداس تکنیک هوشمندانه ای محسوب میشود اما اجرای ضعیف و خالی از ظرافت بازیگر و فرم های بعضا کلیشه ای که برای او طراحی شده سبب شده که این حرکات آنگونه که باید جذاب نباشند. به نظر میرسد که بازیگران نمایش خودشان هم هنوز به شناخت و تحلیل درستی از شخصیت هایشان نرسیده اند و درست به همین دلیل است که صحنه پایانی نمایش که میتوانست از معدود صحنه های تأثیرگذار نمایش از کار دربیاید به یک گردهم آیی کسالت بار مردگان تبدیل شده تا نمایش در ساختن مجموعه ای از صحنه های گنگ، بی هدف و ملال آور هیچ استثنایی نداشته باشد.
در واقع آنچه "غزل پری دریایی" به مخاطب عرضه میکند مجموعه ای است از جملات نامفهومی که عاری از هرگونه بار دراماتیکی هستند، بیان های نامطمئن و فرم های تکراری. داوری با غفلت از این نکته بااهمیت که "ایده نباید به نمایشنامه تحمیل شود بلکه باید از درون آن شکل گیرد"، موجب اتلاف موضوعی یگانه و گیرا شده است.
انتهای پیام/
مهتاب صفدری