سرویس تئاتر هنرآنلاین: سالن استادناظرزاده کرمانی مجموعه ایرانشهر در روزهای چهارم و پنجم از سی و سومین جشنواره تئاتر فجر میزبان نمایش "من..." به نویسندگی و کارگردانی فرهاد تجویدی بود. بیش از هفتاد نفر بازیگر با لباسهای سیاه روی صحنه هستند تا تصاویری را خلق کنند که کارگردان از آنها خواسته است. در ابتدای نمایش، کارگردان کار که ظاهرا از گروهش دلگیر است، اجرا را ترک میکند و از صحنه خارج میشود. اما بازیگران که متوجه میشوند تماشاگران در سالن حضور دارند، تصمیم میگیرند که خودشان هدایت اجرا را به دست گیرند و برطبق آنچه اظهار میکنند، فرصتی برای دیده شدن به خودشان بدهند. آنها تصمیم میگیرند که از اتودهای کلاسیشان که موضوع آنها عمدتا مشکلات شخصیشان است، برای اجرا استفاده کنند. چندین و چند نمایش کوتاه برای تماشاگران اجرا میشود اما هربار توسط خود گروه اجرایی متوقف میشود به این بهانه که این موضوع خوبی برای اجرا نیست و دیگرانی هستند که موضوعات بهتری برای عرضه دارند.
در اجرای این اتودها، معمولا بازیگری که صاحب ایده و فکر اولیه آن صحنه نمایشی بوده، جلوی صحنه میآید و شروع میکند به تعریف کردن داستانش و در جاهایی که داستانش قابلیت به تصویر در آمدن دارد، دیگر بازیگران نمایش به خلق صحنه ها و موقعیتهایی که راوی درحال بیانش است، میپردازند. در واقع "من..." در تمام طول مدت نمایش درحال خلق تصاویری است که تماما توسط آدمها ایجاد میشود به این معنی که این بازیگران - به جز یکی دو مورد - نه از اکسسوار استفاده میکنند و نه حتی عناصر فنی مثل نور و موسیقی به کمکشان میآید. ابزار صحنه خود بازیگران هستند، آنها بر حسب نیاز داستان میز، صندلی، کتابخانه، دستگاه پخش صوت و حتی قلیان میشوند. افکتهای صوتی مورد نیازشان نیز توسط یکی از بازیگرانی که در کنار صحنه قرار گرفته است و به صورت زنده اجرا میشود. تصاویر و موقعیتهایی که به مخاطب عرضه میشود اگرچه بی نقص نیست اما در خیلی از موارد خلاقانه است.
هماهنگی بازیگران - با توجه به تعداد زیادشان- در بیشتر صحنهها قابل قبول است. مشکل اما از جایی آغاز میشود که این بازیگران شاید تابلوهای زیبایی را به مخاطب عرضه کنند اما این تابلوها کوچکترین ارتباطی با هم ندارند و هرگز نمیتوانند مفهومی واحد را در قالب یک اثر نمایشی منفرد به مخاطب نشان دهند.
وحدت کنشی در هر نمایشنامهای بیش از یک قاعده و قانون است. کنش نمایشی منسجم، برای ایجاد تداوم حسی در تماشاگران ضروری است. در یک رمان، ممکن است اپیزودهای تصادفی، داستانهای فرعی و حتی گاهی اوقات داستانهای کاملا مستقل به کل بدنهی رمان محلق شود، اما در نمایشنامهنویسی، این کار ممکن نیست. خلق تصاویر زیبا، فرمهای نمایشی بدیع و بعضا خندهآور ممکن است برای لحظاتی تماشاگر را با خود همراه کند اما تداوم همراهی او تنها از طریق تمرکز و یکپارچگی و انسجام عناصر تشکیل دهنده نمایشنامه به دست میآید. چیزی که در نمایش "من..." هرگز اتفاق نمیافتد. زیرا اولین نیاز برای ساخت یک نمایش وجود ندارد؛ "من..." به کلی فاقد طرح داستانی یکپارچه و منظم است. این که کارگردان گروه بازیگرانش را ترک میکند و آنها به نحوی ناچار هستند که اتودهای کلاسی خود را اجرا کنند رشتهای نیست که بتواند این داستانهای بی ربط را به هم متصل کند. اگر توالی این داستان ها برهم خورد، تعدادشان تغییر کند، عوض شوند یا به کلی حذف شوند بازهم اتفاقی نمی افتد چون نمایشنامه از اساس انسجامی ندارد که با این تغییرات خللی به آن وارد شود.
گرچه آشکار است که ساختی عام و قابل اعمال در مورد تمام نمایشنامهها وجود ندارد، خصوصا در زمان حاضر که نمایشنامهنویسان برای عرضهی دریافتهای تازهی خود از واقعیت جویای اشکال تازهای هستند. اما میتوان گفت که در زیربنای هر نمایشنامهای الگویی اصلی مرکب از یک رشته رویداد قرار دارد که در نظر کسانی که آن را میبینند جالب و برجسته است.
این نکته که بازیگران نمایش "من..." همگی غیرحرفه ای هستند بارها توسط آنها در طول نمایش و به عناوین مختلف تکرار میشود: "ما بازیگران صفر کیلومتری هستیم..."، "ما تازه کاریم و ادعایی نداریم..." و مانند اینها. اما در واقع این نمایشنامهنویس است که بیش از هر کس دیگری در این نمایش غیرحرفهای مینماید. او نه تنها به هیچ روی نتوانسته یک نمایشنامه بیافریند بلکه در روایت همان داستان های منفک هم مهارتی ندارد. این داستانها حتی در جمله بندی هم جذاب نیستند و عمدتا بیش از اندازه شعارزده هستند. این شعارزدگی تا جایی پیش میرود که در نمایش هم به آن اذعان میشود. اما اینکه من شعار بدهم و بعد از آن بلافاصله بگویم که شعار دادهام یا آنگونه که در نمایش شاهدش هستیم بازیگران این شعارها را بشمارند- شعار یک، شعار دو، شعار سه و ... سبب نمیشود که حرف من از حالت شعاری خارج شود و شکل صحیح رساندن پیام غیرمستقیم را به خود بگیرد. گرچه "شعار" هم اگر در موقع مناسب، با لحن و کلمات مناسب بیان شود میتواند کارکرد موثری داشته باشد. درواقع برخلاف جمله پایان نمایش، منی که اینجا شکل گرفته هرگز ما نمی شود زیرا برای این "ما" شدن نیاز به حداقل ارتباط میان اجزای آن وجود دارد.
در مورد کارگردانی اما قضیه کاملا متفاوت است. هدایت بازیگران - باتوجه به تعداد زیاد و تجربه کم شان- بسیار خوب است، میزانسنها خلاقانه طراحی شدهاند و در اجرا هم موفق هستند. فرمهای ایجاد شده هم به لحاظ بصری زیبایی دارند و هم با مفهوم بیان شده هماهنگ هستند. شوخیهای اضافه شده که عمدتا غیرکلامی هم هستند، بجا و مناسب استفاده شده اند. رویهمرفته تجویدی در مقام کارگردان موفق به خلق تابلوهایی قابل توجه شده که به پایانی منطقی ختم میشوند اما به واسطه ضعف های دراماتیک متن نمایشی هرگز تأثیری را که باید بر مخاطب نمی گذارد.
انتهای پیام/
مهتاب صفدری