سرویس سینمایی هنرآنلاین : عباس رافعی کارگردان سینما که این روزها فیلم "فصل فراموشی فریبا" ساخته او با اکران محدودی روی پرده سینما است، از وضعیت اکران این فیلم ابراز نارضایتی میکند. او معتقد است گاهی داستان تلخ یک فیلم، میتواند آینهای در برابر جامعه خشونتبار این دوره باشد. رافعی داستان "فصل فراموشی فریبا" را داستانی زنانه میداند که مشابه آن را در گوشههای شهر میبینیم. گفتوگوی هنرآنلاین با رافعی را در ادامه میخوانید.
درباره فیلم "فصل فراموشی فریبا" برایمان بگویید؟ در واقع میخواهیم بدانیم چرا این فیلم در محدودیت اکران قرار گرفته است؟
بسیاری از دوستانی که سعی دارند دایره سینما را تنگ کنند، به دنبال فیلمهای خنثی یا تبلیغاتی هستند. وقتی فیلم من سال گذشته در جشنواره به نمایش درآمد، خیلی از منتقدان به من میگفتند رافعی چرا چنین فیلمی را ساختی؟ البته منظورشان این بود که با توجه به اینکه من در مورد انقلاب و جنگ فیلم ساختهام، از من بعید است که چنین فیلمی را بسازم. خیلیها هم بنده را متهم به این موضوع کردند که برای جشنواره خارجی فیلم ساختهام. از همان جشنواره، فهمیدم که فیلم در دستانداز قرار خواهد گرفت. "فصل فراموشی فریبا" بعد از جشنواره در فستیوال شانگهای با درجه الف پذیرفته شد. به نوعی میدانستم که باید به مسئولینی که مخالف فیلم بودند باج بدهم و من برای اینکه بگویم، فیلمم را برای جشنواره خارجی نساختهام، فیلم را به این فستیوال نفرستادم؛ تا به این گونه از فیلمم در داخل ایران حمایت کرده باشم. چون پیش بینی میکردم که فیلم در داخل با دستانداز اکران و نقدهای تند روبرو خواهد شد.
فیلم پیش از حضور در جشنوارههای خارجی، پروانه نمایش دریافت کرده بود؟
متاسفانه پروانه نمایش فیلم دیر صادر شد. بنابراین ما مجبور شدیم که فیلم را در نیمه دوم اکران کنیم، چون پخشکننده به دنبال یک سینما بود که فیلم را با سرگروه اکران کند، اما نمیدانست چرا نمیتواند این کار را انجام دهد. یعنی سینماها اجازه اکران نمیدادند و دقیق هم معلوم نبود دلیل این ماجرا چیست. بنابراین قرار شد فیلم در سینماهای آزاد و حوزه هنری اکران شود. اصرار من بود که فیلم باید قبل از جشنواره فجر اکران شود، چرا که فکر میکنم اگر فیلمهای جدید بر روی پرده سینما بیایند، این فیلم برای تماشاچی کهنه خواهد شد، اما یکباره شنیدیم که حوزه هنری برای اکران این فیلم سینماهایش را پس گرفته است. بعدها متوجه شدم که شورای صنفی چنین تصمیمی گرفته است و خانه سینما هم پیگیر این ماجرا بود.
مجوز اکران فیلم که صادر شده بود. چرا باید این مشکلات برای فیلم "فصل فراموشی فریبا" اتفاق میافتاد؟
با اینکه فیلم هیچ ممیزی نداشته و پروانه نمایش گرفته است، اما وزارت ارشاد هم نتوانست کاری برای این فیلم انجام دهد. متاسفانه فیلم در چهار سینما و به شکل چرخشی اکران شد. منظورم از چرخشی این است امروز مثلا ً ساعت چهار و فردا ساعت شش به نمایش درخواهد آمد. ما در این میان نتوانستیم به مخاطب آدرس بدهیم که فیلممان در کجا اکران میشود یا حتی در چه ساعتی میتوانند فیلم را ببینند. از طرفی خود من نمیخواستم سازمان سینمایی تضعیف شود و در واقع نخواستیم ادای اپوزیسیون در بیاوریم که یک فیلم را اکران نکردهاند. به همین دلیل به تعامل با همین فضا ادامه دادیم. ما تصورمان این بود که این فیلم را اکران میکنیم و یواش یواش سینماهای دیگر را هم میگیریم، اما متاسفانه بخش خصوصی هم به این فیلم کمک نکرد و هیچ سالنی در اختیار ما قرار نگرفت.
هیچ سازمانی هم پاسخگوی این اکران نامناسب نیست؟
خیر و هیچ جواب قانعکنندهای هم نمیدهند. حتی عکسها و پلاکارد این فیلم را هم هیچ سینمایی بر سر درش نزد. تلویزیون هم به این فیلم تیزر نداد.
البته تلویزیون تیزر خیلی از فیلمها را رد میکند و این تنها مشکل شما نیست. به این فکر کردهاید که شاید تمام این سخت گیریها به دلیل داستانی است که شما برای این فیلم انتخاب کردهاید؟ به هر حال اساس داستان این فیلم را یک شخصیت زن تشکیل داده است که در مقابل سختی های زندگی پافشاری می کند...
در جامعه مرد سالار وقتی که میبینند یک زن بدون اجازه یک مرد میتواند گلیم خودش را از آب بکشد؛ این مسئله پیش میآید که شما واقعنمایی نکردهاید و براساس میل باطنی خود یک فضای بد را ترویج دادهاید. ماجرا از این قرار است که یک زن تصمیم میگیرد گذشته تاریک و سیاه خودش را فراموش کند که "فصل فراموشی فریبا" هم از همین جا آغاز میشود. در طول داستان نقش اصلی این فیلم که یک زن است، در حال بافتن ژاکتی برای مردش هست و در انتها هم این ژاکت را خودش میپوشد. این نشان میدهد او خودش تصمیم میگیرد که مرد خودش باشد و گلیماش را از آب بیرون بکشد.
در انتهای داستان هم سعی میکند گذشتهای که از او دیدهایم را هم فراموش کند و به یک دوران جدیدی پا بگذارد. این دوران جدید شاید برای دوستان کمی عجیب باشد. برای این دوستان این سئوال پیش میآید که این زن کجا رفت و آخرش میخواهد چه کار کند؟ آیا به سراغ شغل قبلی خودش بازگشت؟ چرا کارگردان به ما نمیگوید او کجا رفت؟ شاید به همین دلیل بهتر دیدهاند که فیلم متوقف شود تا شاید اینگونه به من کارگردان گوشزد کرده باشند که جوابی برای پایانبندی فیلمهایم داشته باشم.
آیا هدف شما به عنوان کارگردان این بوده است که فیلم با شرایط اجتماعی و سیاسی ما همخوانی داشته باشد؟
نه من اصلاً رویکرد سیاسی در فیلم نداشتم. بلکه میخواستم یک فیلم اجتماعی در مورد زنان بسازم. زنان در ایران که به دنیا میآیند پشت میلههای زندان هستند و حتی وقتی که از پشت این میلهها خارج میشوند؛ پشت میلههای زندان بزرگتری میافتند. در واقع کل داستان همین است که فریبا میخواهد از اتاق کوچی که در آن گیر افتاده است، رهایی پیدا کند، اما وقتی رها میشود هم باز در سطح شهر نرده و میله و حصار میبینیم که فریبا را در بر گرفتهاند. در طول فیلمبرداری این فیلم، متوجه شدیم که چقدر میله دور و بر ماست. یا به این شکل بگویم، وقتی خانهای را میخریم، اولین کاری که میکنیم به فکر دزدگیر و نصب آن برای خانه هستیم، چون احساس ناامنی میکنیم.
در جایی از فیلم یک کشتارگاه میبینیم. آیا شما از به تصویر کشیدن این کشتارگاه هدفی را دنبال میکردید؟ آیا این نمادها تنها مرتبط با اشخاص درون داستان هستند؟
من تلاش نکردم که فیلمم پر از نماد و سمبل و نشانه باشد، اما کاری کردم که تماشاچی آنطور که خودش دوست دارد فیلم را ببیند یا به این فکر کند که آیا جامعه ما جامعهای است که اینقدر در آن خشونت شدت پیدا کرده است؟ آیا آستانه عصبیت مردم آن قدر پایین آمده که با کوچکترین بوق دعوا راه میافتد؟ من تمام تلاشم این بود که آینهای در مقابل تماشاچی بگذارم و بگویم شما در چنین جامعهای زندگی میکنید. یا در فیلم متوجه میشویم که مردهایی که به نظر خشن میآمدند، در ته وجودشان یک حس عاطفی خوبی نسبت به جامعه دارند. از طرفی هم سعی نداشتم فیلمی بسازم که در آن بگویم مردها بد هستند، ولی از طرفی هم نمیخواستم بگویم که زمانی زنها کامل هستند که کارهای مردانه انجام میدهند.
اما به نظر میرسد در این فیلم به نگاه زنانه و شخصیت فیلمتان اهمیت بیشتری دادهاید.
من میخواهم بگویم زن عنصری در جامعه است که با اهمیت دادن به او میتوان جامعهای سالمتر داشت، چون زن با نقشهای متفاوت زن، مادر، همسر، دختر و خواهر در جامعه حضور پیدا میکنند و نقش سازندهای در رشد و شکوفایی یک جامعه یا یک خانواده دارند. با این فیلم سعی کردم این امید را به زنان جامعه بدهم که میتوانید بر روی پای خودتان بایستید و زندگی کنید.
من نمیگویم که کارهای مردانه انجام دهند بلکه میگویم حتی اگر وانت هم دارند در موقعیتهای سخت، کاری را انجام میدهند که شاید یک مرد در آن موقعیت، آن را انجام ندهد. شاید مردها به دلیل نوع جامعه نتوانند این روند یا اینگونه نگاه به زنان را بپذیرند.
خشنونتی که ما در بازی امین زندگانی در این فیلم میبینیم از همین نوع نگاه نشأت میگیرد؟
بله. چون این نگاه برای او تعریف شده است و خانواده او هم به همین گونه هستند و معتقدند که جنازه این زن باید از این خانه خارج شود و این یک نوع فرهنگ است.
شما در فیلمهایتان نگاه اجتماعی خاصی دارید. فیلمهای شما مساوی است با هر دورهای که در اجتماع میگذرانیم. آیا به این رویکرد اجتماعی در فیلمهایتان فکر میکنید؟
بله. مثلا فیلم "آزادراه" زمانی ساخته شد که اسیدپاشی خیلی شیوع پیدا کرده بود و قاضی از خانواده مصدوم میخواست که گذشت داشته باشند و ببخشند و به جای آن دیه بگیرد. من آن زمان فکر میکردم که اگر روی دختر و یا همسر همین قاضی اسید بپاشند، آیا او هم همین عکس العمل را نشان میدهد. در آنجا بود که با نویسنده کار، شروع به نوشتن متنی کردیم که روی همسر آینده یک روحانی که درس قضاوت هم میخواند اسید میپاشند و این روحانی اولین عکس العملی که نشان میدهد این است که با برادر همسرش آن فرد اسید پاش را میکشند. آنها هم مثل همان افرادی که آن سوی میز هستند برخورد میکنند.
برای اینکه ما هیچوقت در آن سوی میز قرار نگرفتهایم و همیشه انتظار داریم آنها مهربان باشند یا گذشت کنند. جالب است که بدانید آن فیلم هم در همین ایام اکران شد و اکران موفقی هم نداشت، اما زمانی که این فیلم به رسانه خانگی آمد نه من و نه شرکت پخشکننده فکر نمیکردیم که با این حجم فروش روبرو شویم. حتی میزان فروشش از فیلمهای طنزی که در سینماها با فروش خوبی مواجه میشوند هم بیشتر بود.
اگر تصور کنیم که این حجم فروش مرتبط با انتخاب بازیگران شما در فیلم "آزادراه" است؛ پس چرا فیلم "فصل فراموشی فریبا" با حضور دو بازیگر مطرح سینمای ایران یعنی امین زندگانی و ساره بیات با چنین سردرگمی مواجه شده است؟
بیشتر تصورم این است که این نوع سینما که یک سینمای فرهنگی است تا سینمای بدنه، نیازمند حمایت چه در تولید و چه در پخش هست. یعنی اگر قرار است سینمایی که میتواند آبرویی برای سینمای ایران در خارج از مرزها بیاورد و قرار است تماشاچی را به تفکر وادارد، حفظ کنیم؛ باید به این جنس سینما کمک کنیم. میگویند فیلمهایی در اکران هست که خیلی سخیف یا اروتیک هستند و من میدانم که شرایط یکسانی در نمایش در سینما با آن فیلمها نیست.
من نمیتوانم در این زمینه کاری کنم. صنف باید دست به کار شود و کاری انجام دهد. من فکر میکنم صنفها در ایران تضعیف شدهاند و هیچگونه قدرت اجرایی ندارند و همه چیز به دولت و تصمیمات دولت بازمی گردد. چون شورای صنفی ما در اکران در وزارت ارشاد برگذار میشود و وزارت ارشاد باید به نوعی به سینمای فرهنگی کمک کند. امسال وزارت ارشاد حرکت مثبتی انجام داد و آن این بود که سینمای هنر و تجربه را راه انداخت. فیلمهایی که تماشاچی محدود داشتند یا اینکه هرگز امکان نمایش پیدا نکرده بودند، درآنجا به نمایش در آمدند و دیده شدند. من فکر میکنم حرکتهای خوبی در حال انجام شدن هست، اما عدالت در این سینما هرگز به صورت یکسان جاری نشده است.
ما دورههای خیلی مختلفی را به لحاظ مدیریتی در سینما گذراندهایم. نظر شما درباره عدم حضور بخش دولتی در سینما و نیز نقش سیمای مستقل و خصوصی چیست؟
سینمای ما دولتی است. ما باید برویم از دولت اجازه ساخت فیلم بگیریم و در نهایت دولت به ما اجازه ساخت فیلم میدهد. همان دولت جشنواره فجر برگزار میکند. حتی دولت، در جشنواره یک سری فیلمها را الگو میکند و میگوید من اینگونه فیلمها را میپسندم و به آنها جایزه میدهم و از آنها حمایت میکنم. یعنی ما چه بخواهیم و چه نخواهیم در یک سیستم دولتی در حال فعالیت هستیم. سالنهای نمایش به شکل گستردهای در دست دولت هستند و بخش ناچیزی توسط بخش خصوصی اداره میشوند. پس ما نمیتوانیم بگوییم که یک صنف خصوصی شویم. آن زمان یک ساز و کار جدید برای سینما ایران باید به وجود بیاید.
در دوره کنونی و مدیریت سینما در موقعیتی هستیم که علاوه بر وزارت فرهنگ و ارشاد که پروانه ساخت و یا پروانه پخش صادر میکند، دیگر بخشهای دولتی هم در بعضی امور چون اکران و یا عدم اکران فیلمها دخالت میکنند. به حدی که شاید فیلمی بر اساس همین اتفاقات از گردونه اکران خارج شود. اگر سینما جدا از بخش دولتی بود، چه اتفاقی برای سینمای ما میافتاد؟
وقتی که ما یک وزارتخانه داریم که متولی فرهنگ و هنر ایران هست و به آن بودجه میدهید و وزیر و معاونتهای مختلف دارد و حتی معاونت پارلمانی دارد؛ پس اختیارت دولت را به وزارت تفویض شده است. پس تصمیمگیرنده همه اتفاقات هنری نیز همین وزارتخانه باید باشد. یعنی وقتی ما یک مسئولیت را به کسی میسپاریم و هم در اجرا و سیاستگذاری و در نشر این سیاست آزاد هستند که تصمیم بگیرید. به نوعی دولت به کار وزارت اعتماد کرده است، پس نباید در کارش هم دخالتی از سوی وزارتخانههای دیگر باشد. این است که ماجرای یک بام و دو هوا میشود.
کمسیون فرهنگی که وظیفهاش نیست در مورد سینمای ایران و باید و نبایدهای آن تصمیمگیری کند. بلکه به نظر میرسد که وظیفه این کمسیون رسیدگی به وظایف کلان فرهنگی جمهوری اسلامی است. من فکر میکنم این رویه جدید است که کمیسیون فرهنگی در پیش گرفته و وارد جزییات نشر و سینما شده است. در 15 سال پیش کمیسیون فرهنگی وارد جزییات هنر نمیشد. شاید این بدعت از دولت قبل باقی مانده و ادامهدار شده است.
البته برای رسانه ملی هم همین اتفاق رخ داده است. وقتی تیزر فیلم شما پخش نمیشود نشان میدهد که یک قدرتی در رسانه یا کمسیون و یا در دولت وجود دارد که اجازه همکاری با وزارت ارشاد را نمیدهد. به نظر شما جریان به راه افتاده از سوی کمیسیون و تلویزیون بستر رشد برای سینمای ما را محدود نمیکند؟
ما در سیاست داخلی و خارجی و فرهنگیمان میگوییم که ما از ترور و تروریستها صدمه دیدهایم. گروههای داعش و خشونتطلب از سوی دولتهای غربی تغذیه میشوند تا اسلامهراسی را دامن بزنند. ما میگوییم ما از آنها نیستیم و میگوییم بیایید روشنگری کنیم که اسلام واقعی آنها نیستند. بعد وقتی ما یک فیلم میسازیم در مورد همین ماجرا باید حمایت بشود یا دیده شود، اما میبینیم که این فیلم نه در جشنوارهها هست و نه در هیچ جای دیگر. چرا کمیسیون فرهنگی در اینجا دخالت نمیکند و چرا باید از آن سو عمل کند؟ و وقتی فیلمی در مورد داعش ساخته میشود این کمیسیون در مورد عدم نمایش آن هیچ گونه کاری انجام نمیدهد. من دوست ندارم که کمیسیون فرهنگی به کمک فیلم من در مورد داعش بیاید و به صورت مصداق میگویم اصلاً نباید بیاید. چون فردا هم میگوید فیلم فلانی کو و به شکل یک دخالت ادامه دار میشود و کلا میگویم وقتی در کلان به دنبال اجرای یک سیاست هستیم مانند قضیه داعش، اما میبینم که در عمل به جزییات پرداخته میشود و سیاست کلان ما کنار میرود. این باعث ناهمگونی و عدم انسجام ترویج فرهنگ ایرانی اسلامی میشود. ما باید در سبد فرهنگیمان تنوع رنگ، تنوع موضوع و تنوع ژانر داشته باشیم اما نداریم. چون این سبد با سلیقه یک فرد چینش شده است.
یعنی فکر میکنید که این سمت و سو یا این یک نوع نگاه سلیقهای است که تعیین میکند چه اتفاقی در سینمای ایران بیافتد؟
بله یعنی اتوماتیکوار تعیین میشود. ما فیلم میسازیم بعد میبینیم که جشنواره فجر آن فیلم را حلوا حلوا میکند، بنابراین وقتی سلیقه عدهای بر این اساس است، پس بیایید اینگونه فیلم بسازیم. همین کاری که جشنوارههای خارجی میکنند.
به طور مثال وقتی میبینیم که فیلممان در جشنوارههایی مورد قبول واقع شد، بنابراین فیلمهای بعدی را هم با همین سیاق میسازم. موجهای زیادی تا کنون راه افتادهاند. در یک دوره این موج کیارستمی بود و همه با هم تصمیم گرفتند مثل او فیلم بسازند. الان اصغر فرهادی روی موج است. و همه مثل او میخواهند فیلم بسازند. یک نفر خط میدهد و باقی افراد دنباله رو میشوند. مثال میزنم یادم میآید یک فیلمساز خوبی داشتیم که در تلویزیون و سینما فیلم میساخت و بعد یکی از فیلمهایش به یکی از جشنوارههای خارجی رفت و همه به به و چه چه کردند. آن شخص پس از آن با همان سبک وسیاق فیلم ساخت، اما دیگر کسی فیلمهای او را ندید. شاید اگر بخواهم من خودم را آسیبشناسی کنم بتوانم بگویم که چون من جزو هیچ گروه و حزب سیاسی نیستم نمیتوانم این گونه فیلمسازی را هم تجربه کنم.
ادامه دارد...