سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: دوشنبه 29 دی ماه سالمرگ م.آزاد، یکی از شاعران برجسته معاصر است. با این که معمولا نام م.آزاد در فهرست شاعران تراز اول معاصر است و از او به عنوان یکی از شاعران مطرح یاد میشود اما کمتر پژوهشگر و منتقدی سراغی از آثار او گرفته است. در سال جاری کتابی با عنوان " باید عاشق شد و خواند" در نشر ثالث منتشر شد که به زندگی و شعر این شاعر اختصاص دارد. به این بهانه به گفت و گو با مولف این کتاب، محمد مفتاحی نشستیم و در چند و چون شاعری م.آزاد و فعالیتهای دیگرش به گفت و گو نشستیم. مفتاحی در این گفت و گو میگوید:" کتاب مستقلی درباره اشعار او[م.آزاد] وجود ندارد غیر از آنچه که نشر ثالث منتشر کرده است با عنوان "باید عاشق شد و خواند". این نکته را همه اهالی شعر و نقد ادبی معاصر میدانند که کار شایستهای بر اشعار م.آزاد صورت نگرفته است؛ اما آنچه اهمیت دارد علتهای بیتوجهی منتقدان و جامعه ادبی به این شاعر است."
جناب مفتاحی، از نظر شما به عنوان یکی از کسانی که روی زندگی و شعر م.آزاد مطالعه کردید، جایگاه این شاعر در شعر معاصر چیست و شعر او از چه نظر اهمیت دارد؟ قبل از هر گفتهای باید به این نکته اشاره کنم که شعر معاصر مدیون همه افراد پیش یا پس از نیماست که در راه گسترش برداشت تازه از شعر کوشش کردهاند. البته خود نیما را در بازه یاد شده نیاوردم چون دین شعر معاصر به او پیچیده و سنگینتر است. او به موازات کارکرد شعرهایش جنبههای تئوریک را هم به شعر معاصر افزود. با نگاهی که عرض کردم دیگر بحث رتبهبندی پیش نمیآید.
البته ارزش همه شاعران هم به یک اندازه نیست چون پارامترهای متفاوتی برای سنجش وجود دارد. من ترجیح میدهم که این ارزشگذاری را در راستای همین پارامترها بررسی کنم. برای نمونه زمان زندگی شاعر نقش مهمی را در این باره بازی میکند. از این منظر م.آزاد در مقطعی که به شاعری پرداخت میان نامهای مهمی چون خود نیما، شاملو، فروغ، سپهری، اخوان و دیگران قرار داشت که هر کدام صاحب سبک و مدعی دگرگونی در شعر معاصر بودند. او چند راه بیشتر پیش روی خود نمیدید. نخست اینکه به تقلید رو آورد، دوم اینکه افراطیگری پیش بگیرد و خود را رسانهای کند ، همانطور که بسیاری این راه را پیش گرفتند و دیگر اینکه جست و جوگری کند. او راه آخر را با سماجت برگزید و ادامه داد: جست و جوگری. شیوهای که در تنوع وزن و تغییر الحان، ظرفیتهای بسیاری را به شعر معاصر افزود. به نظر شما م.آزاد به اندازه کافی مورد توجه قرار گرفته؟ تعداد کتابهایی که درباره این شاعر نوشته شده به تعداد انگشتان یک دست هم نمیرسد. شما خودتان جزو کسانی هستید که دربارو او پژوهشهایی داشتهاید، نظر شما چیست؟ کتاب مستقلی درباره اشعار او وجود ندارد غیر از آنچه که نشر ثالث منتشر کرده است با عنوان "باید عاشق شد و خواند". این نکته را همه اهالی شعر و نقد ادبی معاصر میدانند که کار شایستهای بر اشعار م.آزاد صورت نگرفته است؛ اما آنچه اهمیت دارد علتهای بیتوجهی منتقدان و جامعه ادبی به این شاعر است. برخی از این دلایل را در کتاب زندگی و شعر م.آزاد برشمردهام. برای نمونه وسواس او در چاپ شعر و اینکه نخستین منتقد شعرهایش خودش بود. دیر شعر چاپ میکرد و نسبت به کار خود بیتوجه بود. شاید اعتماد به نفس لازم را نداشت و یا اینکه بیش از اندازه فروتن بود. به هر تقدیر آنچه دیده میشد بیمهری به شعری پرفراز و فرود و جست و جوگر بود. علت دیگر این بود که عمر شاعری او بسیار کوتاه بود. چیزی حدود سی و دو سال. در حالی که برای نمونه احمد شاملو پس از نیم قرن تجربه به شعرهای بینظیر مجموعه "ترانههای کوچک غربت" رسید که به گمان من اوج پختگی او در شعر است. آزاد پس از انقلاب مجموعهای چاپ نکرد و در واقع به طور غیر رسمی از سرودن شعر کناره گرفت. نقش سیروس طاهباز در زندگی شعری م.آزاد تا چه میزان اهمیت دارد؟ میشود گفت سکوی پرتاب م.آزاد از نظر ژورنالیستی و رسانهای شدن طاهباز بود؟ همانگونه که میدانید سکوی پرش م.آزاد مقدمهای بود که شاملو بر نخستین مجموعه شعرش نوشت. آشنایی با شاملو نخستین عاملی بود که م.آزاد را به میدان آورد؛ اما از نقش مهم طاهباز هم نمیتوان به راحتی گذشت او شمارهای از نشریه آرش را به شاعری غیر مشهور اختصاص دارد و این امتیاز بزرگی به شمار میآید. در " باید عاشق شد و خواند" (زندگی و شعر م.آزاد) دو نامه هست که توجه مخاطب را جلب میکند؛ یکی از آنها نامه احمد شاملو به م.آزاد است که البته آزاد به آن جواب میدهد. کمی درباره این نامه توضیح میدهید. چه شد که این نامه نگاریها انجام شد؟ این نامهها را ادامه بحث و جدلهای مطبوعاتی آن دوران بدانید. بحثهایی که درباره نقد و بررسیهای ادبی، نظریههای ادبی و اندیشههای فلسفی و اجتماعی در میگرفت. این دو دوست دیرینه هم بیشک اختلافنظرهای فراوانی داشتهاند و در نامههایی این اختلافات را بیان کردهاند. البته بخش مهمی از این نامهها اغلب جنبهی ژورنالیستی دارد و گاهی نقش اعتراضی نمادین را بازی میکند.
حدود سی نامه از هانیبال الخاص هم اکنون در اختیار من است نامه بعدی نامه هانیبال الخاص به آزاد بود. این دو با هم مراواده داشتند؟ این نامه اولین بار در همین کتاب به چاپ رسید؟ اصلا م.آزاد در هنرهای تجسمی هم ایده یا فعالیتی داشت (او درباره منوچهر صفرزاده نقاش هم نظراتی منتشر کرده بود)؟ اشاره شما کاملا بجاست. سنت نامهنگاری و عقده گشایی از راه نوشتن، خوشبختانه نزد هنرمندان و نویسندگان آن دوران هنوز وجود داشت. نامههایی که هر چند سرگشاده نیستند و مخاطبی ویژه دارند؛ اما کارکردی همگانی دارند. نامههایی که بیشتر به ادبیات مربوط میشوند تا روابط خصوصی و خانوادگی. نامههایی که در اختیار بنده است سه گروهاند: نامههای رسمی که از طرف افراد مهمی که مسئول یکی از نهادهای مربوط به ادبیات در داخل یا خارج کشور، برای تقدیر و دعوت و مواردی از این دست نوشته شدهاند. دوم نامههای خانوادگی و سوم نامههای شاعران و هنرمندان. در این میان نامههای م.آزاد، هانیبال مهمتر از همه هستند. هانیبال الخاص و م.آزاد دوستان صمیمی بودند و به علت سکونت الخاص در امریکا، دوستی آنها با نامه ادامه یافت. حدود سی نامه از هانیبال الخاص هم اکنون در اختیار من است که در آنها مسائل روز ادبی در کنار دلتنگیهای هنرمندانه مطرح شدهاند. اما نمیدانم که با پیچیدگیهایی که در تعیین وارث هانیبال وجود دارد آیا میتوان به نامههایی که م.آزاد برای او نوشته است دست یافت؟ چاپ این نامهها به شکل یک کتاب میتواند در بررسی روحیات این دو هنرمند بزرگ ایران و همچنین نظریههای آنان که بدون پردهپوشی مطرح شده است نقش مهمی ایفا خواهد کرد. با این که نمیدانم نامههای م.آزاد به الخاص کجا و دست چه کسی است و این که آیا هنوز وجود دارد یا نه؛ اما امیدوارم که این معما هر چه زودتر خل شود با لااقل ناشر مناسبی را برای انتشار نامههای الخاص به آزاد بیایم. م.آزاد در جایی میگوید:"در گفتوگویی با فروغ فرخزاد گفتهام که ما پیش از خواندن شعر نیما، با شاملو آشنا شدیم و شعر نیما را به یاری شاملو شناختیم." این گفته در شناختنامهای که شما نگاشتهاید نیز موجود است(ص 249). در ادامه همین مطلب میگوید:"از شاعران نسل جوان شاملو در شناخت نیما پیشرو بود." و "در شعر آن زمان [هم] پیشرو بود." فکر میکنید م.آزاد در اشعارش از این شاعر چقدر تاثیر گرفته است؟ اصلا تاثیر گرفته؟ به نظر من آنگونه که از اشعار م.آزاد برمیآید او تأثیر چندانی از شاملو نگرفته است. بیشترین تأثیرهایی که او پذیرفته از فروغ فرخزاد و اخوان ثالث است. البته منتقدانی هم هستند که او را تحت تأثیر فریدون توللی و دیگران میدانند. این نکته را در بررسی اشعار او در "باید عاشق شد و خواند" هم گفتهام. آشنایی با شاملو برای م.آزاد اتفاق خجستهای بود؛ اما او غیر از مفاهیم شعری آنهم نه به طور عمده تأثیر چندانی از او نگرفته است. م.آزاد در طول سالیانی که نقد و نظرهایش را منتشر کرد درباره شاعران و نویسندگان بسیاری از جمله سیمین بهبهانی، جلال، نیما، سیمین دانشور، شاملو، اخوان، براهنی، رویایی، احمد رضا احمدی و ... سخن گفت. نظرات آزاد از نظر شما تا چه میزان اعتبار تئوریک دارد؟ همانطور که میدانید م.آزاد هم مانند بسیاری از شاعران و منتقدان عصر خود، زبان انگلیسی میدانست و به همین سبب با نقد و نظرهای مربوط به ادبیات دیگر کشورها، بدون واسطه، آشنا بود. او مقالهها و کتابهایی را در این زمینه منتشر کرده است. همچنین در نشریههای دوران جوانیاش به نوشتن نقد، معرفی و همچنین بوک ریوی یو می-پرداخت. جریانهای شعر معاصر را هم از نزدیک و در ارتباط با بانیانشان میشناخت. پس اگر نقدی مینوشت یا نظری میداد بیریشه نبود؛ اما تا آنجا که من میدانم او هیچ وقت نظریهپردازی نکرده است، تنها به نقد نظریهها پرداخته است. م.آزاد را بیشتر به شعر میشناسیم اما همان طور که میدانیم او در حوزههای مختلف نیز فعال بود از ترجمه و ویراستاری متون گرفته تا نقد و ادبیات کودکان. به نظر شما م.آزاد را در این زمینهها نیز میتوان جدی گرفت؟ او را به این بهانه میتوان شخصیتی جامع الاطراف دانست؟ این پرسش شما هم بسیار هوشمندانه مطرح شده است. م.آزاد شخصیتی جامع الاطراف است چون در بخشهای مختلف ادبیات به خلق تعداد بسیاری از آثار مهم دست زده است. در ادبیات کودکان و نوجوانان، در نقد و پژوهش، در ترجمهی شعر، ترانه، رمان و داستان، در بازنویسی آثار گران بهای ادبیات کهن، در ویرایش و ... اما از طرفی وی یک مترجم و نویسندهی حرفهای بود؛ اما باید به این نکته دقت داشت که حرفهای بودن در کار هنر و ادبیات خلاقه صفتی مثبت نیست. (البته منظور حقیر در جوامع در حال توسعه از جمله کشور خودمان است.) ممکن است در این باره بیشتر توضیح بدهید. نمونهای بیاورم که این نکته را روشن کند. اگر یک فوتبالیست حرفهای باشد؛ یعنی راه و رسم رشته خود را خوب میشناسد و با حرفهایگری در خدمت تیمهای مختلف درمیآید تا بهترین بازی را از خود ارائه دهد و بیشترین مبلغ را از آن خود و باشگاه مورد نظر کند؛ اما در ترجمه، مترجمی میتواند بیشتر پول دربیاورد که نظر ناشر و خوانندگان را تأمین کند او کم کم تبدیل به یک ماشین میشود. در شعر اوضاع از این هم غم انگیزتر است. ناشران برای خلاقیتهای یک شاعر تره هم خرد نمیکنند. مگر اینکه در راستای تفکر و سلیقهی ناشران و عوام جامعه قدمی برداشته باشد. م.آزاد حرفهای بود چون از این راه امرار معاش میکرد و زندگیاش را که همراه با عادات پرهزینه بود تأمین میکرد. بنابراین طبق آنچه از نوشتههایش برمیآید او سفارشهایی را از ناشران مختلف دریافت میکرد و دربارهی آنها مطلبی مینوشت یا ترجمه میکرد. این اواخر خلاقیت در انتخاب متن دیگر جایی در زندگی ادبی او نداشت. بخش فاجعه آمیز در زندگی ادبی او این است که او کارهای خلاقهی خود را در زمینهی ادبیات کودک و نوجوان و همچنین ترجمه، به متقاضیان واگذار و در قبال آن اندک مبلغی دریافت میکرد.(اسناد این واگذاریها موجود است.) همین موارد که اشاره کردم سبب شده است که او را انسان جامع الاطرافی به شمار میآوریم؛ اما در شرایطی خاص. چون در مقاطع مهمی از زندگی ادبیاش با سلیقه و ذوق ادبی خود به سراغ هدف گذاریهای خاصی نرفته است و متعهدانه به انجام کارهای پراکنده و گاهی کم بها همت گماشته است. او قابلیتهای خود را به طور کامل به ظهور نرساند. هر چند که با همهی این احوال باز هم از سرآمدان ادبیات معاصر و هر چند تنها چهار مجموعه شعر کوچک منتشر کرده، یکی از ده شاعر برگزیده معاصر است. مهم ترین و اثرگذارترین آثار م.آزاد از نظر شما کدامها هستند؟ با توجه به آنچه گفتم شاید یکی از تأثیرگذارترین کارهای ادبی او ترجمهی ترانههای خارجی باشد. ترجمهی ترانههایی از باب دیلن، سر التون جان و پینک فلوید و ... که با ترجمههای م.آزاد راهی برای دیگر آثار این ژانر ادبی باز شد. در بخش ویرایش مهمترین اثر او ویرایش "از شکسپیر تا الیوت" با ترجمه سعید سعید پور، در بخش کودکان و نوجوانان، قصههای شاهنامه و در بخش ترجمه، بعل زبوب از ویلیام گلدینگ و در شعر "با من طلوع کن" مهمترین آثار او هستند. انتهای پیام/