سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: میلان کوندرا در کتاب "هنر رمان" که ویژگیها و ارزشهای رمان را تحلیل میکند به اهمیت رمان در عصر جدید اشاره میکند و مینویسد که رمان درصدد درک عمیق زمان است و لحظهی فرار گذشته با مارسل پروست و لحظه فرار زمان حال با جیمز جویس صورت میپذیرد. کوندرا میگوید در زیر عدسی میکروسکوپ جویس که روان را به ذرهها تجزیه میکند همه ما مانند یکدیگریم.
جویس ساختار این رمان را به طریقی شیطنتآمیز بر پایه اودیسه، شاهکار حماسی هومر، بنا نهاده است. شخصیتهای رمان، با تقلید از نقشآفرینیهای قهرمانانی هومر روز خود را سپری میکنند. کارهای روزمره این مردم عادی، از برداشتن چاقو برای بریدن نان یا عبور از خیابان، با دقت و استادانه توصیف میشود. اما جویس رویکردی ریشخندآمیز به آن دارد. چنانچه خوشآیند شما باشد باید بگویم اولیس حماسهای از روزمرگی است. اما جویس با سبکسری و شوخطبعی به کنایات کلاسیک میپردازد.
سخنی درست است که بگوییم که "اولیس" رمانی است که بسیاری از خوانندگان را سردرگم کرده است و بسیارند کسانی که همچنان درگیر کلمات مکتوباند. با این حال، وقتی این متن را با صدای بلند میخوانیم، رمان دوباره زنده میشود. میتوان گفت محبوبیت این اثر حاصل خواندن آن در انظار است.
جویس در اولیس دست به کارهایی میزند که در نوع خود بدیع است. اکنون انتشار این اثر به عنوان یکی از بامعنادارترین لحظات دنیای ادبیات تلقی میشود. اولیس تجربهای جسورانه و خلاقانه بود و جویس در ساختار و زبان رمان دست به تهور زد. او خط طولی روایتگویی را به خصوص در ارتباط با زمان رها کرد، به تعبیری زمان در خود آمیخت. روایت شامل لایههای زیادی است، بخشی از آن رسیدن به عمق آن چیزی است که شخصیتها میگویند یا حتا فکر میکنند. در این لایهها زبان رها میشود و یک سیالی رویاواری را کسب میکند. شاید در خور توجهترین سبک جویس، استفاده او از ضمیر ناخودآگاه است، که همنشینی آزاد فکر را امکانپذیر میسازد. شاید اتفاقی نیست که اولیس زمانی انتشار یافت که تئوری زیگموند فروید بهنام تعبیرخواب بهسرعت مورد قبول واقع میشد.
روش کار او در دستنوشتههای اولیس موجود در کتابخانه ملی ایرلند قابل دیدن است. جویس اولین پیشنویس خود را با گذاشتن فواصل زیاد بین جملات نوشت. تدریجا این فواصل را پر کرد و به مرور زمان لایهبهلایه روی آنها کار کرد و به روایت خود عمق و پیچیدگی فزایندهای بخشید.
بهکارگیری تمام این شیوهها، اولیس را به چالشی بزرگ برای مترجمان بدل میکند: بعضی از آنان از عهدهی این چالش برآمدهاند و بعضی از ترجمهها کاملا کلاسیک شدهاند. این نیز سخنی درست است که مترجمان فرانسوی و ایتالیایی بهواسطه مساعدت جویس به شفافیتهای مناسبی دست یافتهاند.
بهنظر میآید که جویس در این تجربه مبتکرانه، راه را برای نویسندگانی چون ویرجینیا وولف، روبرت موزیل اتریشی، ویلیام فاکنر آمریکایی و بورخس آرژانتینی باز کرده است. تاثیر او بر رمان پستمدرنیسم معاصرینی چون موراکامی ژاپنی و شاید صادق هدایت ایرانی ادامه داشته است.
شاید تعجبآور نباشد که این انقلاب در رماننویسی در دهه دوم قرن بیستم اتفاق افتاد. تغییرات بزرگی در سایر حوزههای هنر درحال رخ دادن بود. در آن زمان هنر نقاشی دگرگونی مشابهی را تجربه می کرد، با مکتبهایی همچون کوبیسم که روش خطی تصویری هنر را کنار میگذارد. تجربه رادیکال در موسیقی نیز شروع شده بود.
با این حال چیزی که شگفتانگیز است این است که رمان توسط یک نویسندهی ایرلندی اساسا دگرگون شده بود که در حاشیهی یک زبان اصلی میزیست. فضای فرهنگی حاکم بر ایرلند اساسا شهرستانی بود و جویس نیز محصول آن. یکی از دلایل آن میتواند این باشد که جویس در موقعیتی قرار داشت که میتوانست همهچیز را خارج از عادات عجیب و غریب و خلق و خوی زبان انگلیسی مشاهده کند. ایرلندیها، خصوصا در دوبلین، در واقع در آن زمان زبان انگلیسی را متعلق به خود میدانستند و به تعبیری آن را مستعمره خود کرده بودند.
جویس در استفاده از اصطلاحات فرهنگی، یک غریبه بود، او نیز مانند بسیاری بعد جدیدی به تاریخ ادبی اضافه کرده بود. مانند رابطه کافکا با ادبیات آلمان یا کامو در ارتباط با ادبیات فرانسه.
یک ممیزه جویس به عنوان نویسنده، این بود که او در تبعید زیست، در سن ۲۲ سالگی او ایرلند را ترک کرد تا باقیماندهی عمر خود را در قارهی اروپا سپری کند. با این حال، او تبعیدی بود که نمیتوانست دوبلین را از ذهن خود دور کند. این بیش از یک نوستالژی بود. دوبلین خیال او دائما او را مقتدرانه به خود میخواند. همانطور که یکی از شخصیتهای اولیس میگوید: فکر کن که در حال فراری و با خودت روبهرو میشوی. جویس برای خلق اولیس توپولوژی (مکانشناسی) دوبلین را دوباره خلق کرد اما با ریزبینی فوق تصور. جویس در مکاتبات خود با مردم دوبلین مدام جزئیات دقیق جغرافیایی را بررسی میکرد. او هدف خود از این کار را به یکی از دوستان خود توضیح داد: میخواهم چنان تصور کاملی از دوبلین ارائه بدهم که اگر شهر ناگهان از صفحه روزگار محور شود، بتوان به واسطهی کتاب من دوباره آن را ساخت.
با وجود حس شدید بیگانگی، جویس یک ایرلندی اصیل است و این محور خودبینی اوست. او همعصر دیگر نویسندگان بزرگ ایرلند بود، کسانی همچون ییتس که ناسیونالیسم جدید ایرلندی را بیان کرده بود اما با آنها بسیار تفاوت داشت. جویس نویسندهای منزوی باقی ماند و از احیای فرهنگی ناسیونالیستی که در ایرلند در اوایل قرن بیستم در حال وقوع بود، دور ماند. بیشک شخصیتهای ناسیونالیست اولیس آدمهای لوده و کوتهبین بودند که با آنها همانند اشیایی که مایهی سرگرمی و مسخرگی بودند، رفتار میشد. به این ترتیب، شخصیت نفرتانگیز Citizen را به یاد میآوریم که به بلوم حمله میکند چون بلوم یهودی است.
جویس ایرلند روزگار خود را همان طور که بود پذیرفت و قصد نداشت از آن تصویری ناسیونالیستی ارائه دهد. بیراه نیست اگر بگوییم که ایرلند خود محصول تسلط سیاسی و فرهنگی انگلیس بود. اما جویس در عین حال سعی میکرد تا آن را در تلفیق فرهنگها که به واقع یگانه بود، به تصویر بکشد. جویس خود را محصول این میدانست. در جایی ـ که به یاد ندارم کجاست ـ او گفت: این حضور انگلیس در ایرلند است که از من یک نویسنده ساخت. طبیعی است که احساسات ناسیونالیستهای معاصر او را بسیار آزرده کرد.
انتهای پیام/
اولیور گورگن / هادی مشهدی