سرویس تئاتر هنرآنلاین: بیشتر نمایشنامههای معاصر میکوشند تا ما را وادار به پذیرفتن واقعیت حوادثی کنند که در صحنه رخ میدهد، اما معمولا به حقیقت این حوادث کاری ندارند، اما برای برشت حقیقت وجود دارد. وظیفه مرد تئاتر گفتن آن نیست، بلکه نشان دادن آن است. نمایشنامه معروف "ننه دلاور" اثر برتولت برشت به کارگردانی سیدمهدی شجاعی و محمد سالار رضایینیا این روزها در تالار حافظ درحال اجراست. انتخاب این نمایشنامه از سوی این دو کارگردان، پیش از هر چیز میتواند محصول تفکر آنها درباره دنیای اطرافشان و نوع نگرش آنها باشد. در آثار برشت، اگر حقیقت جامعی وجود داشته باشد، موضوع حقیقی نمایش عبارت از کل رویدادی است که قشرهای جامعه و افراد را دربرمی گیرد و آشفتگی فردی را بازتابی از آشفتگی های جمعی میسازد و ستیزهها و نظام کلی محیط بر آنها را تحول خشن آن رویداد آشکار میکند. به این دلیل، در نمایشنامه های برشت ایجاز و امساک به کار رفته است. البته او در بند وحدت زمان و مکان نیست، اما هر چیزی را که موجب انحراف توجه ما شود از نمایشنامه حذف میکند. برشت از هر نوع ریزه کاری و شاخ و برگی که ما را از مضمون کلی نمایش غافل کند میپرهیزد، مثلا از اینکه عواطف ما را بیش از اندازه متأثر کند ابا دارد تا ما در هر لحظه بتوانیم با آزادی کامل گوش بدهیم و ببینیم و بفهمیم.
سارتر معتقد است که برشت قهرمان به صحنه نمی آورد، شهید هم نمی آورد و اگر سرگذشت ژاندارک تازهای را نقل کند بچه ده سالهای به صحنه میآورد تا ما نتوانیم خود را با او هماند سازیم، بلکه به عکس چون شجاعت در وجود کودک محبوس شده است از دسترس ما دورتر میافتد.
تئاتر برشت به واسطه استفاده از شگرد معروف فاصله گذاری تئاتری توهم زداست، یعنی در آن هیچ کوششی برای آفرینش شبه- واقعیت انجام نمیگیرد. در عوض صحنه نمایش جایی میشود شبیه کلاس درس، یا شبیه آزمایشگاهی که در آن نمونههای رفتار انسانی مورد آزمایش، تجزیه و تحیلی و ارزیابی قرار میگیرد.
به نظر میرسد که شجاعی و رضایینیا، از همین خصوصیت آزمایشگاهی آثار برشت بهره بردهاند و با رویکردی جدید اثر ویژهای بر ننه دلاور برشت گذاشته اند. بارزترین تغییری که حاصل این رویکرد جدید است، تغییراتی در شخصیت محوری نمایش است. تغییر در شخصیت ننه دلاور و افزایش مهر مادری او و غلبه این ویژگی های مادرانه بر حسابگری و تاجرمأبی او در برخی صحنه ها، ممکن است برای تماشاگر خوشایند باشد زیرا به واسطه غلیان احساساتش ممکن است راحت تر با این شخصیت ارتباط برقرار کند، خود را جای او بگذارد و در بسیاری مواقع با او احساس همدردی کند و رویهمرفته شخصیت ننه دلاور در اجرای شجاعی و رضایینیا نسبت به آنچه برشت از او تصویر کرده است، برایش مطلوب تر باشد اما همین اغنای احساسی تماشاگر نقطه مقابل شیوه روایی برشت است.
از دیدگاه برشت، چنین تاثیراتی بر تماشاگران و خوانندگان زائد است و باعث میشود که هـدف اصلی تئاتر به فراموشی سپرده شود. چنین نمایشهایی مناسب دنیـای مـدرن نیسـتند، زیـرا بـه دلایل انفعال و توهم انسان، در برابر اصلاح و تغییر جامعه اثری "آرامبخـش و فلج کننـده" دارند. برشت معتقد است، جهان امروز، فقط در صورتی برای انسان امروز توصیفپذیر خواهد بود که آن را چون جهانی تغییر پذیر توصیف کنیم.
از طرف دیگر تغییر شخصیت کاترین به پسر، اوج گاه داستان را به شکلی مؤثر تحت الشعاع قرار داده است. مهربانی مادرانه ننه دلاور، در روند منطقی نمایشنامه، پس از ازدست رفتن پسرانش میباید نمود آشکارتری پیدا کند، اما این تغییر شخصیت کاترین سبب شده که نه تنها سیر شخصتی ننه دلاور معیوب شود بلکه اوج نمایشنامه هم بدون مقدمه چینی مورد نیاز روی دهد و فاقد پیوستگی با صحنه های قبل خود باشد و شکلی کاملا الصاقی داشته باشد.
انتخاب مجموعه بازیگران جوان برای اجرای این اثر یکی از اقدامات مثبت کارگردانان محسوب میشود. البته این انتخابها میتوانست در برخی موارد با دقت بیشتری شکل بگیرد.
اگرچه سبکها و قراردادهای بازیگری متنوع است اما وظیفهی بازیگران دو وجهی است؛ وجه نخست آنکه باید جوهر یا محور اصلی نقش را دریابد و وجه دیگر آنکه باید وسایل رساندن آن را به تماشاگر بیابد. اما از آنجایی که بازیگر محور اصلی تئاتر است و بدون آن تئاتری وجود نخواهد داشت، بازیگر باید چیزی را نمایش دهد که بر طبق شخصیت نوشته شده و سبک اجرای کارگردان از او توقع میرود.
بازیگر علاوه بر ایجاد یک حالت درونی و پرورش ساز و برگ صوتی و بدنی خود باید بداند چگونه اعمال اصلی و فرعی شخصیت و توالی کلی آنها را بیابد و بروز دهد. بازیگر باید بیاموزد که چگونه شخصیت نمایشی را تحلیل کند، البته قسمت عمده این وظیفه بر عهده کارگردان است که میباید به بازیگرانش این مهم را بیاموزد و در انتقال صحیح پیام نمایشنامه، چه آنچه در دیالوگها مستتراست و چه آن چیزی که درنمایشنامه به زبان نیامده اما از طریق تحلیل صحیح قابل دستیابی است، بازیگر را به نحوی هدایت کند که ضمن کشف مفاهیم در انتقال آن به تماشاگر هم موفق باشد. شجاعی و رضایی نیا در هدایت صحیح مجموعه بازیگران، دچار کاستی هایی هستند. بارزترین این کاستیها مربوط به هدایت شخصیت اصلی نمایش- ننه دلاور- است. این دو کارگردان چه در مرحله انتخاب بازیگر و چه در مرحله هدایت او به خطا رفتهاند. بازیگر نقش ننه دلاور نه به لحاظ ویژگیهای جسمانی و نه به لحاظ جنس بازی با شخصیتی که آن را ایفا میکند، همخوانی ندارد. از طرف دیگر به نظر میرسد که در مرحله تحلیل نقش هم دچار سوتعبیر شده است. البته قصور در این تحلیل نارس بیشتر متوجه کارگردانان است تا بازیگر؛ زیرا همانگونه که ذکر شد بازیگر باید در مرحله تمرین تحلیل درست شخصیت را بیاموزد و آموختن این تحلیل به بازیگر از وظایف اصلی کارگردان محسوب میشود. گرچه این بازیگر حتی تسلطی بر تکنیک های ابتدایی بازیگری هم ندارد اما میتوانست با هدایتی هوشمندانهتر، به سطح مقبولتری از اجرا برسد.
آرایههای صحنه گرچه پاکیزه هستند و در کارگردانی به خوبی در خدمت میزانسن های نمایش قرار میگیرند، اما میتوانستند قابلیت کاربردهای چندگانه هم داشته باشند و به شکلی کاربردی تر درآیند تا با اتمسفر کلی نمایش و شیوه کارگردانی هماهنگی بیشتری داشته باشند.
اجرای نمایشنامه معروف برشت، توسط شجاعی و رضایی نیا، تجربه ای است که با وجود برخی نقص ها، به شکلی جامع رویکرد خاص کارگردانان را به نمایش میگذارد و از حیث نوآوری در بسیاری از جهات قابل اعتناست.
برشت معتقد است که انسان مدرن، هرگز نمیتوانـد از طریق استغراق و هیجان مفرط در حین تماشای نمایش، در تغییر خویش و محیط اجتماعی خود سهیم باشد. ازهمین روست که او در پی اصـلاح سـاختار سنتی تئاتر برآمد، تا بتواند سهمی را در دگرگونسـازی جهـان ایفـاء کنـد. از دیـدگاه او، ایـن دگرسازی هنگامی رخ خواهد داد که انسان درک درستی از محیط اجتماعی خود و پدیدههای اطرافش پیدا کند. به نظر میرسد که شجاعی و رضایینیا هم کمابیش با چنین تفسیری ننه دلاور را به صحنه آوردهاند و تا حد زیادی هم در انتقال این مفهوم توانا بودهاند.
انتهای پیام/
مهتاب صفدری