سرویس معماری هنرآنلاین: 5 و 26 دقیقه بامداد روز پنجم دی ماه سال 1382 زمین لرزه ای به شدت 6 و 6 ریشتر استان کرمان و شهرستان بم را لرزاند.
طبق آمار رسمی این زمین لرزه 26271 قربانی، 30 هزار مجروح و بیش از صد هزار بی خانمان بر جای گذاشت. در برخی از مناطق زلزله 100 درصد منازل را تخریب کرد. 90 درصد از سازه های شهر بم به کلی ویران شدند. ارگ بم نیز با 2500 سال قدمت که بزرگترین سازه گلی جهان بود در این حادثه تلخ برای همیشه از میان رفت. امسال درست یازده سال از این حادثه جانگذار می گذرد. قرار بر این بود تا بازسازی شهر بم و ارگ بم تا تابستان سال 84 به پایان برسد اما ضعف مدیریتی، ناهماهنگی میان نهادها، نبود نیروهای متخصص و نبود آموزش صحیح امدادگران در کنار سایر عوامل باعث شده است تا بازسازی شهر به کندی انجام شود و هنوز به پایان نرسیده باشد.
ارگ بم در سال 1345 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده بود و بعدها نیز در فهرست جهانی یونسکو قرار گرفت. بعد از زلزله سال 82 بسیاری از کشورها آمادگی خود را برای بازسازی ارگ بم اعلام کردند. ژاپن و ایتالیا و فرانسه در ابتدا همکاری هایی انجام دادند. ژاپن حدود 3/1 میلیون دلار به ایران برای بازسازی کمک کرد و با ارسال تجهیزات و ایجاد طرح سهبعدی از ارگ بم برای افزایش دقت نوسازی، این پروژه را پشتیبانی کرد. وزارت میراث و فعالیتهای فرهنگی ایتالیا نیز با اجرای پروژهای با بودجهای در حدود ۵۰۰ هزار یورو جهت مرمت و استحکامبخشی برج شماره یک (در گوشه جنوب غربی دیوار پیرامونی شهر تاریخی) در مرمت ارگ تاریخی مشارکت کرد. فرانسه نیز با تهیه نقشه ارگ بم و بانک جهانی هم مبلغ قابلتوجهی به این پروژه کمک کردند.
در حال حاضر در حدود 98 درصد آوار برداری ارگ بم صورت گرفته است. 85 درصد مسیرهای بازدید بازسازی شده اند و 70 درصد اقدامات حفاظتی و اضطراری صورت گرفته است. حصار دورتادور ارگ بم بازسازی شده و خانه سیستانی ها، تکیه، سربازخانه و مدرسه میرزا مرمت شده اند. اما به گفته محمد جواد کامیاب معاون عمرانی استاندار کرمان ردیف بودجه ای برای بازسازی ارگ بم وجود ندارد.
ابراهیمی مدیر پایگاه میراث تاریخی ارگ بم درباره چگونگی و کیفیت این مرمتها توضیح میدهد: مرمتها تحت نظر یونسکو انجام میگیرد و ما هر سال گزارش میزان پیشرفت کار را به یونسکو میدهیم و کار با مشورت دفتر فنی امور پایگاههای جهانی و اعضای هیات راهبردی پیش میرود. کارگاه مرمت و بازسازی بم تا بهحال یک روز هم تعطیل نشده و تنها اعتبار ما از طریق سازمان میراث فرهنگی کشور میآید و بعضا نیز به صورت موردی اعتبارات استانی اختصاص داده شده است. ما براساس بودجهای که در اول سال اختصاص داده میشود، برنامهریزی میکنیم تا کار از حرکت بازنایستد.
گزارش ها حاکی از این است که تاکنون 15 میلیارد برای بازسازی ارگ بم هزینه شده است ولی مسئولین بازسازی ارگ بم را پروسه ای 50 ساله می دانند.
رییس پایگاه تاریخی بم نیز راه نجات ارگ بم را گردشگری می داند و اظهار می دارد: پس از زلزله بم تا به حال آمار گردشگری صعودی بوده ولی هنوز به سطح پیش از زلزله نرسیده است. در واقع آن بخش از کار که برعهده سازمان میراث و پایگاه تاریخی بود، تا جایی که در توان داشتیم به خوبی پیش رفت. ما در محوطه ارگ به کار ایمنسازی، تهیه پارکینگ، سرویسهای بهداشتی مناسب، محل استراحت گردشگران، تابلوهای دو زبانه و...پرداختیم؛ اما مهم نگاه داشتن مسافر در شهر بم است تا از نخلستانها دیدن کند، تپههای تاریخی را ببیند و به اقتصاد بم سود برساند. آن وقت میتوان از محل این درآمد برای بازسازی خود بم سود برد. زیرساختهای این شهر و اقدامات انجام شده در آن، پاسخگوی مسافران نیست و برای تحقق این مهم، نیاز به همکاری شهرداری، شورای شهر و بخش خصوصی هستیم.
زلزله امروز بخش جدایی ناپذیر از تاریخ بم شده است و می تواند گردشگران فاجعه را به خود جلب کند. مرمت و بازسازی بناهای تاریخی مرهم موثری بر زخم های مردم آسیب دیده بم است و در کنار آن می تواند به اقتصاد این شهر رونق دوباره بدهد.
شهرستان بم
شهرستان بم واقع در استان کرمان در جنوب ایران حدفاصل ارتفاعات جبال بارز و دشت لوت در ارتفاع 1000 متری از سطح دریا واقع شده است.
آب و هوای شهر نیمه صحرایی تا صحرایی خشک و گرم است. تنها رودخانه فصلی منطقه موسوم به پشت رود در بیشتر اوقات سال خشک است. آب کشاورزی از طریق قنوات و آب شرب از چاه تأمین می شود. میزان بارندگی سالانه در شهر بم به زحمت به 100 میلیمتر در سال می رسد.
شهر بم از چهار سو تقریبا به یک اندازه گسترش یافته است. منظره هوایی شهر عبارت است از صفحه سبز رنگ کوچکی در وسعت کویر. اینجا انبار خرمای ایران است.
ارگ تاریخی بم در گوشه شمال شرقی شهر قرار گرفته است و ارتفاعات کبودی در سمت شمال غرب شهر قابل مشاهده است.
خانه باغ ها در سراسر شهر پراکنده اند، هر چند در ناحیه جنوب غربی (منطقه مهدآب) از تراکم بیشتری برخوردارند. خانه باغ ها ساختمان هایی خشتی و گلی واقع در محوطه ای محصور در نخل ها، درختان میوه و بوته ها و گیاهان علفی هستند.
فعالیت مردم تا قبل از زلزله، کشاورزی و صنایع مرتبط با بسته بندی، نگهداری و صادرات خرما، تبادل کالا و مشاغل خدماتی بوده است. در روستاها گروهی به دامپروری اشتغال داشته و دارند.
یکی از جاذبههای بی نظیر بم بخش خوش آب و هوا وتوریستی گردشگری دهبکری است. دهبکری زیباترین منطقه سرسبز و چشم نواز است که در شهرستان کویری بم خود نمایی می کند و به همین دلیل نزد مردم بم بسیار محبوبیت دارد. دهبکری دارای ارتفاعات بکر و دست نخورده ی بسیاری است از جمله این ارتفاعات می توان به کوه شیر و منطقه زیبای مرغک اشاره کرد.
از منطقه دهبکری از گذشته های دور در نوشتههای نویسندگان و ادیبان به عنوان بهشت میان جهنم یاد شدهاست و همه در وصف سر سبزی آن سخن راندهاند.
اما ارگ بم بزرگترین بنای خشتی جهان است که از لحاظ عظمت و زیبایی با دیوار چین مقایسه می شود. بم در مقطع حساسی از تاریخ یعنی اواخر پادشاهی لطفعلی خان زند در زمان فرار او به بم به عنوان پایتخت اعلام شد. اما زمان کوتاهی به پایان رسید.
گفته اند بم مرکز صنعتی کرمان بوده و پارچه های نخی آن به همه جای دنیا و حتی مصر می رفته است. اطلاعات از ساکنان نخستین بم به درستی شناخته شده نیست. اما از روی سکونتگاه های دسته جمعی و ایجاد برج و باروهای به شدت مستحکم آن می توان حدس زد بومیان آن آریایی بوده باشند. زیرا ساکنان ایرانی چنین استحکاماتی را برای شهر خود لازم نمی دانستند. تیره ای آریایی نژاد که به بم تاختند چون بر آنان پیروز شدند به ساختن برج و بارو پرداختند.
بنای این شهر قدیمی را در اساطیر ایرانی به بهمن ابن اسفندیار نسبت میدهند و او را اردشیر دراز دست از شاهان دوران هخامنشی قلمداد می کنند.
هفتواد اسطوره بمی شاهنامه باستناد داستان هفتواد در شاهنامه و کتاب کارنامک اردشیر بابکان میتوان دریافت که با نام کجاران یا کوزران، که اکنون محلهای به همین نام در شمال غربی بم است که بطور حدس و گمان آنرا میتوان بعنوان نخستین هسته شهر بم پنداشت.
در روزگار ساسانیان هفتواد مرد فقیر ساکن در شهر کجاران سرو سامانی یافته و حاکم را از میان برمیدارد و برای خود برج و باروئی بر بالای تپه مجاور قلعه حاکم قبلی می سازد که همین ارگ کنونی بم است. بنابراین هفتواد شهر را توسعه نداد، بلکه محل تجمع سکونتگاهی را تغییر داد و مردم را از شهر کجاران به پای تپه کشانید و خود بر بالای تپه و در برج بحکمرانی پرداخت.
ویژگی های معماری ارگ بم
ساختار ارگ بم از گونه های معماری متعددی از جمله دیوار حصار، برج و بارو و دروازه های متعدد، مسجد، بازار، تکیه، کاروانسرا، مدرسه، حمام، زورخانه، محله های مسکونی با خانه های اعیان نشین، یا خانه های معمولی، بخش حاکم نشین شامل سربازخانه، اصطبل، آسیاب، خانه فرمانده قشون و بخش اقامت حاکم شامل خانه حاکم، عمارت چهار فصل و برج دیده بانی است. در فضای شمالی بیرون ارگ، بنای گنبد بزرگ یخدان و در نزدیکی آن دیواره رفیع یخ چاوون جا دارد.
تقریبا بیشتر خانه های عمومی متصل به هم ساخته شده غالب آنها به یکدیگر راه دارند در بعضی خانه ها حمام اختصاصی به چشم می خورد و در کنار تعدادی از آنها اصطبل را جدا از محل زندگی ساخته اند . تعدادی از خانه های ارگ بدون در نظر گرفتن مقاومت و باربری ستون ها دو طبقه ساخته شده اند که این امر نشانگر فرایند ازدیاد جمعیت در یکی از دوره های گذشته است در میان خانه های عمومی تضادهایی از نظر وسعت حجم واستقامت مشاهده می شود. در دوره ی اسلامی، در ارگ دو مسجد با نام های مسجد جامع و مسجد حضرت محمد و حسینیه شامل یک صحن، یک ایوان دو طبقه قرینه ی هم و چند اتاق ساخته شده است . سه منبر خشتی در حسینیه دیده می شود . زورخانه ارگ به شیوه سایر ورزشگاه های سنتی از چهار ایوان، یک گنبد و گود تشکیل شده است.
در ارگ یک کوچه سرپوشیده تعبیه شده که به سابات جهودها شهرت دارد. از دروازه دوم تشکیلات مربوط به حاکم نشین واقع شده که این قسمت از ارگ در شیب و بالای کوه قرار گرفته است که اصطبل، اولین واحد این بخش است و در محوطه آن آب انبار و در گوشه ی جنوب شرقی چاه آب تعبیه شده است . پس از اصطبل دروازه سوم ، سرباز خانه و خانه رئیس قشون مستقر در ارگ قرار گرفته است.
در برج جنوب غربی سنگ آسیا بادی دیده می شود. آسیای ارگ یگانه آسیای بادی است که در منطقه بم دیده می شود. این آسیا در دوره قاجاریه ساخته شده است. هسته مرکزی یا حاکم نشین ارگ از دو ساختمان به نام چهار فصل و خانه حاکم تشکیل شده است. برج دیده بانی مرکزی، حمام، حوض و چاه آب در این قسمت احداث شده است.
آثار مسیر آبی از طرف غرب به سمت شمال و شرق و داخل حصار جنوبی وجود دارد که احتمالا بخشی از قنات نهرشهر به طور مداوم از ارگ می گذشته است. عمارت چهارفصل سه طبقه و قصر حکومت بوده و کلیه ی اوامر و احکام مربوط به شهر و توابع آن دراین محل از طرف حاکم صادر می شده است. در کنار عمارت چهارفصل یک حمام اختصاصی و یک چاه آب دیده می شود. آب آشامیدنی ساکنان ارگ از چاههایی در حیاط خانه ها تامین می شده است.
مصالح عمده بناهای ارگ، خشت خام، ملات، گل رس و کاه و گاه به ندرت در بنای آن سنگ لاشه، آجر و تنه درخت خرما به کار رفته است. ارگ بم فقط یک ورودی داردکه طاق ورودی آن قابل مقایسه با قوس های دوره ساسانی است و دو برج طرفین و هشتی احتمالا در دوره ی صفویه به ورودی الحاق شده است.
آثار دروازه دیگری در ضلع شمالی ارگ در محلی موسوم به "کت کدم" به چشم می خورد که به ظاهر استفاده چندانی از آن نشده و یاکمی بعد از احداث حصار مسدود شده است.
از ویژگی های ارگ بم چهار حصاری است که از سمت جنوب، حاکم نشین را برمی گیرد و نخستین حصار مطمئن ترین نقطه اتکایی است که مردم را از هجوم مصون می داشته است، زیرا ارتفاع حصار تا ۱۸ متر می رسد و در فاصله ی ۳۰ تا ۴۰ متر برج هایی در نظر گرفته شده و پهنای حصار در مردگرد متجاوز از ۶ متر است، برج های دیده بانی درحصار علاوه بر تقویت و استحکام حصار و تسهیل امر دیده بانی، محل است راحت ماموران و نگهبانان بوده و کنگره ها و ترکش ها و برج ها در دیده بانی و حراست قلعه نقشه ی ارزنده داشته اند. حصار برونی ارگ را خندقی احاطه کرده است.
اگرچه پیرامون تاریخچه شکل گیری این ارگ تاریخی بین دوره های اشکانی و حتی قبل از آن در دوره هخامنشی اختلاف نظر وجود دارد اما اغلب بناهای آن که در زمان قبل از زلزله برپا بودند به دوره تیموری تا قاجار نسبت داده می شود. با این وجود بخش هایی همانند ایوان مسجد جامع با مقیاس متفاوت و عظیم خود دوره های بسیار قدیمی تر (همانند قرن چهارم هجری در دوره سامانیان تا قرن هفتم هجری در دوره سلجوقیان) را یادآوری می کنند. نهایتا ارگ بم در دوره قاجار خالی از سکنه شده است.
ارگ بم عضوی از منظومه ای بزرگ از بناهای تاریخی است که آن را در میان گرفته اند. شهر باستانی دارزین با قدمتی در حدود هزاره اول پیش از میلاد در اراضی شمال غربی بم امروزی برپا بوده و هنوز کوشک های میان محله های شهردوران قرون اولیه اسلامی در آن بر پامانده اند و تنها قریه کوچکی در حوزه غربی آن آباد است. قلعه دختر در شمال رودخانه پشت رود و در جنوب آن بنای چارطاق و ساختمان کوشک و پیر علمدار و همچنین در مشرق و نزدیکی ارگ، بنای تاریخی مسجد حضرت رسول بر پیرامون فضای ارگ برپا بوده اند. هرچند که پیشینه این بناها سالیابی نشده است، با این حال قدمت آن ها، از قرون اولیه دوران اسلامی تا دوره ایلخانی قابل تخمین به نظر می رسد.
ساکنان ارگ بم در حدود یکصد و پنجاه سال پیش، برای آخرین بار مأوای ارگ را ترک نموده و درون باروی شارستان و در میان باغ ها و نخلستان های بیرون از شهر سکنی گزیدند.
این مجموعه عظیم پس از زلزله تقریبا به طور کامل ویران شد اما این پایان کار ارگ بم نیست. زلزله باعث آشکار شدن لایه های زیرین ساخت و سازهای خشتی شده که مورد توجه ویژه ی باستان شناسان است. به طور مثال با رانش زمین تعدادی کفن نوزاد پیدا شده که نشان می دهد در یک دوره نوعی بیماری کودکان در شهر شایع بوده و باعث مرگ آنان شده است.
از طرفی کارشناسان مرمت و معماری به بازسازی و مرمت ارگ و از طرف دیگر باستان شناسان به حفاری در آن مشغولند. یک گروه به تخریب و یک گروه به بازسازی مشغولند و حال فقط می توان به این اندیشید که در شرایط فعلی برای ارگ بم که میراث همه مردم و نسل آینده است، چه فعالیت هایی باید انجام شود.
انتهای پیام/