سرویس تئاتر هنرآنلاین: احمد ساعتچیان را سالهاست میشناسم، اما شاید آشنایی جدی ما به زمانی بازگردد که برای خواندن تعدادی داستان کوتاه به رادیو دعوتش کردیم. با کمال میل پذیرفت، آمد و ما را مهمان صدای پر حجم و زیبایش کرد که اتفاقا زبانزد دوستان و اهالی تئاتر است.
ساعتچیان در سالهای فعالیت حرفهای تئاتر با بزرگان زیادی کار کرده اما نقش زندهیاد حمید سمندریان در زندگی تاتری او رنگ دیگری دارد، آنقدر که حتی در نقل قولهای شخصی هم از او و منش انسانی و حرفهایش بارها و بارها یاد میکند. او که دانشآموخته مکتب سمندریان است سالهاست به عنوان مدرس در آموزشگاه سمندریان حضور دارد و کلاسهایش را با نام و خاطرات این بزرگ تئاتر ایران شروع میکند. حضور در نمایش "مردی برای تمام فصول" که تجربهای دیگر در مسیر حرفهای احمد ساعتچیان است، فرصتی فراهم کرد تا با او به گفتوگو بنشینم. گپوگفتی طولانی و پر از خاطره و تجربه و آرزو.
بسیاری از اهالی هنر وقتی به خاطرات گذشته رجوع میکنند، دیدن یک یا چند اثر نمایشی را در گرایششان به تئاتر موثر دانستهاند، شما چطور؟ در دوره نوجوانی یا جوانی نمایشی بر صحنه دیدید که شما را به حضور در عرصه بازیگری ترغیب کند؟
آن زمان این نگاه را نداشتم. اما یادم هست در تالار وحدت زمانی که نوجوان بودم نمایش "خسیس" نوشته مولیر به کارگردانی فرهاد مجدآبادی را دیدم و حیرت کردم. تلهتئاترهای تلویزیون هم برایم دوست داشتنی بود، اما نفس حضور در یک سالن که پردهها کنار میرفتند و بازیگران را میدیدم مرا جذب کرد. اتفاقا چند وقت پیش خاطره جالبی برای دوستان تعریف کردم درمورد نوجوانی خودم، ان روزها وقتی به تالار وحدت میآمدم و پشت پرده،حرکت پای بازیگران را میدیدم خیلی توجهم جلب میشد که پشت پرده چه خبر است؟ حالا بعد سالها من آن طرف پردهام و شاید همین اتفاق برای تماشاگران امروز جذاب باشد.
احمد ساعتچیان حالا دیگر برای اهالی تئاتر چهرهای شناخته شده است، پیش از هر چیز بد نیست با شما در مورد حضورتان در تئاتر صحبت کنیم، در این شرایط که اوضاع و احوال تئاتر خوب نیست، شما چطور به این عرصه گام گذاشتید و ماندگار شدید؟
استاد سمندریان همیشه مثالی خوبی داشت، میگفت فکر نکنید شما هنر را انتخاب کردید، بلکه این هنر است که شما را انتخاب میکند! من در خانوادهای بودم که به تئاتر و سینما علاقمند بودند و به همین دلیل محیط خانوادگی خیلی روی من تاثیر گذاشت؛ بعدها در دوران دبیرستان به سمت فعالیتهای تئاتری رفتم و سالها بعد که تصمیم گرفتم جدی به مقوله هنر نمایش بپردازم به کلاسهای استاد سمندریان رفتم و بعدها با نمایش "دایرهگچی قفقازی" میتوانم بگویم به صورت حرفهای وارد عرصه تئاتر شدم.
اولین نمایشی که بازی کردید به کارگردانی حمید سمندریان بود یا اولین حضور حرفهای شما با این کار رقم خورد؟
اولین حضور من در یک نمایش به سال 69 برمیگردد، در تالار وحدت نمایش و کاری از امیر دژاکام. اما به صورت مداوم از سال 77 کار حرفه ای را شروع کردم.
اشاره کردید به فضای هنری حاکم بر خانواده، پیش آمد با پدر و مادر به تماشای تئاتر نشسته باشید؟
با برادرانم چرا، البته گاهی با پدر به سینما میرفتم. اما برادرم به دلیل اینکه آهنگساز تئاتر بود و بیشتر با این فضا آشنا بود، خیلی به علاقهمند شدن و حضورم در تئاتر کمک کرد.
به گفته خودتان، 16 سال است که در جریان حرفهای تئاتر ایران حضور دارید، با وجود تمام کاستیها و بیمهریها آیا هنوز هنر نمایش برایتان جذاب است؟
جذابیتش این روزها بیشتر هم شده. چون وقتی تجربه بیشتر میشود و بازوهای اجرایی قویتری پیدا میکنی، یعنی آدمها به عنوان حرفهای تو را پذیرفتهاند و اطمینان میکنند و مجموع این بازخوردها احساس خوشایندی به توی هنرمند میدهد، چون احساس میکنی به علاقمندیت نزدیک شدهای و وقتی در این جایگاه تثبیت میشوی قدرت انتخاب بیشتری هم خواهی داشت و نقشها را انتخاب میکنی. مثلا کارگردانی مثل محمد یعقوبی بر مبنای همین تجارب دو نقش بسیار متفاوت به من پیشنهاد کرد. یکی نمایش "مرد بالشی" و دیگری هم "هیولاخوانی" که حضور در این نقشها، خاطرات و تجربههای لذت بخشی را برایم رقم زد.
این روزها گلایههای اهالی تئاتر خیلی زیاد شده، مجموع این نارضایتیها و البته شرایط ناخوشایند تئاتر از وضعیت پرداختها گرفته تا بعضی اعمال سلیقهها هیچ وقت شما را دلسرد نکرده؟ به نظر شما الان مناسبات تئاتر حرفهای است یا ....
پاسخ به این سوال نیازمند ساعتها گفتوگوست. چون بحث جذاب و کلی است. من با علی رفیعی و حمید سمندریان کار کردم و این بزرگان هم در دورههای گذشته با فراز و نشبهای تئاتر دست و پنجه نرم کردهاند. شرایط تئاتر در هیچ دورهای با ثبات نبوده. ما مشکلاتی در گذشته داشتیم که حل نشده و انباشته شده. مشکلات مدیریتی، بودجه و .... هرچند معتقدم در خیلی زمانها مشکلات فقط متوجه سیستم دولتی نبوده و اشتباهات از جانب ما اهالی تئاتر بوده یا بیتوجهیهای که ما هم در آنها دخیل بودهایم. مثلا این روزها میبینم که وقتی نمایشی قرار است اجرا شود آیین به صحنه بردن نمایش رعایت نمیشود. نمیخواهم به این موضوع حالت تقدس بدهم اما هر کاری آیینی دارد. این روزها همه میخواهند سریع تئاتر اجرا کنند. سریع دیگران کارشان را بینند.حتی فراتر از این، هدف بازیگر هم اجرای تئاتر نیست، هدفش دیده شدن به هر قیمت ممکن است، شاید شرایطی برایش فراهم شود مثلا در یک سریال بازی کند. منظورم این است که هنر نمایش مهم نیست. گروههای نمایشی احترامی برای اجرای تئاتر قائل نیستند. مشکلات ما فقط یکی دو مورد نیست ما کوهی از مشکلات در این عرصه داریم. اگر فردا مشکلات بودجه تئاتر حل شود، شک نکنید مشکلات دیگری به وجود میآید. در همین مجموعه تئاترشهر من نمایش "ملاقات با بانوی سالخورده" را در سرمای وحشتناک زمستان بازی کردم و به دلیل سرمای طاقتفرسا در بیان دیالوگها تپق زدم چون از شدت سرما دندانهایم به هم میخورد و نمیتوانستم دیالوگ را کامل بگویم. محل تعویض لباسهای ما جایی بود که الان سالن کنفرانس مجموعه تئاتر شهر است. این نمایش کار چه کسی بود؟ حمید سمندریان ... کسی که این روزها خیلیها براش سینه چاک میکنند. اما وقتی نمایشی روی صحنه برد با چه برخوردهایی مواجه شد؟ چه امتیازی برایش قائل شدند؟ دکتر علی رفیعی چرا نباید کار کند؟ سالهاست ما جشنواره تئاتر برگزار میکنیم اما جایزه گریم و طراحی لباس نداریم...برای کسی هم مهم نیست. چه طور ژست جشنواره برگزار کردن میگیریم اما از اصول اولیه تئاتر بیخبریم؟ ما تئاتر حرفهای نداریم. تئاتر حرفهای قواعدی دارد که در نمایشهای ما رعایت نمیشود. چرا من باید در نمایشی حضور داشته باشم و وظایف دستیار کارگردان و .. را به او یاد بدهم؟ چرا باید در پشت صحنه نمایش وظایف اعضای پشت صحنه را یادآوری کنم؟ اینها حرفهایگری است؟ خیلی وقتها انرژی ما در تئاتر صرف یاد دادن کار به دیگران میشود، این روزها صحبت از مدیر تولید و تهیهکننده در تئاتر زیاد میشود، من به جرات میگویم این آدمها نگاه هنری به جریان نمایش ندارند. وقتی میگویم تصمیم دارم کار تک پرسوناژ به روی صحنه ببرم سریع میپرسند بازیگر کیه؟ چهره است؟ اگر نیست ما نیستیم .... خب دیگر حالا هی غر بزنیم، سالن نیست، سالن بسازیم اما تا وقتی مناسبات درست نشود، چیزی فرق نمیکند.
راه حل شما چیست؟
به نظرم بهتر است از کشورهای که پیشینه قویتری در عرصه تئاتر دارند الگو بگیریم. ما در عرصه نمایش پیشینه قوی و قدیمی نداریم. زمان جنگ نمایشی به نام "نهار لعنتی" به کارگردان سعید امیرسلیمانی اجرا میشد، من دو بار این نمایش را دیدم. فضای طنز جالبی داشت، یک شب به دلیل موشکباران برق سالن قطع شد و نمایش در نور شمع اجرا شد. بعد از اجرا کارگردان گفت امیدوارم در این شرایط جنگ بتوانیم به شما مردم روحیه بدهیم،در واقع هدف تئاتر همین است، جدای از بخش سرگرمی که برای مردم مهم است، هنر از نیاز افراد سرچشمه میگیرد. الان در یک سالن کوچک شما سوپراستار هم بیاوری هزینهها برنمیگردد. به همین دلیل کسی علاقهمند نیست مثلا در سالن چهارسو نمایش اجرا کند، در حالی که روزگاری بهترین نمایشهای کم پرسوناژ در همین سالن اجرا میشد. حمید سمندریان نمایش " بازی استریندبرگ" را در همین سالن اجرا کرد و کار موفقی بود. مسئولان بپذیرند که بعضی سیاستها در این سالها غلط بوده و از هنرمندان برای طرحها و برنامههای آینده نظرخواهی کنند نه اینکه هنرمندی پشت در اتاق یک مدیر چهار ساعت منتظر باشد تا چهار کلمه با او صحبت کند تازه مشخص نیست اصلا مدیر ما تئاتر را میشناسد؟ اصلا تئاتر میبیند؟
شما از مخالفان مقایسه دورههای مختلف تئاتر بویژه عملکرد مدیران تئاتر هستید، به نظر شما این مقایسه کردنها نمیتواند جلوی دوباره کاری را بگیرید یا حداقل از تکرار مشکلات جلوگیری کند؟
همه آنهایی که سیاستهای این روزها را میکوبند در دوران خود به مراتب بدتر عمل کردند. مطمئن باشید اگر عرصه به دستشان بیفتد اوضاع به مراتب بدتر میشود، باور کنید! دلسوخته تئاتر کم نیست اما آنها ترجیح میدهند در سکوت و بدون هیاهو کار خود را انجام دهند، خیلیها را میتوانم نام ببرم، بنابراین غوغاسالاران را جدی نگیرید اینها به محض اینکه کار نان و آبداری، مدیریتی، مسئولیتی بدست بیاورند همه چیز را فراموش میکنند و اوضاع به مراتب بدتر میشود کما اینکه تا الان اینجوری بوده اینها اصلا دنبال پست و مقام هستند خیلیهایشان، باور کنید .... من خاطرم هست زمانی که حمید سمندریان تصمیم داشت "دایره گچی قفقازی" را به صحنه ببرد یک عده چه سر و صدایی راه انداختند که چرا مدیران تئاتر به سمندریان سالن میدهند، چرا از او حمایت میکنند! استاد سمندریان بعد از سالها قرار بود نمایشی را اجرا کند. حالا بعد از فوت استاد، به به و چه چه آقایان در مورد کارهای سمندریان بلند است. در صورتی که همین افراد مخالفان جدی اجرای تئاتر توسط حمید سمندریان بودند. هر دورهای فراز و نشیبهای خاص خود را داشته و هیچ دورهای، تئاتر به راحتی نفس نکشیده است. من معتقدم تئاتر ابتدا باید برای مدیران ما یک ضرورت باشد یعنی ابن هنر را برای حیات جامعه مهم تلقی کنند و بعد موضوع دیگر ضابطهمند شدن تئاتر است از تربیت دانشجو گرفته تا مسائل معیشتی و غیره، ببینیم اصلا جامعه ما کشش این همه دانشجو و فارغالتحصیل تئاتر را دارد؟ اگر نه برای چه این همه دانشجو جذب میکنیم؟ مدیران ما باید از گروههای اصیل تئاتری حمایت کنند. علیرضا کوشکجلالی وقتی نمایش "کرگدن" گروه نقیشنه را که من هم یکی از اعضای آن بودم دید، گفت اگر شما در آلمان بودید همه جوره مورد حمایت قرار میگرفتید و از شما میخواستند فقط تئاتر کار کنید. استاد سمندریان زمان فارغالتحصیلی به من توصیهای کرد و گفت این حرفه را ببوس و بزار کنار. گفت اگه پوست کرگدنداری و توان ماندن داری بمان اگه نه برو بازار و زردچوبه بفروش! در همه این سالها بیثباتیها اهالی تاتر را آزرده کرده. این روزها که تدریس میکنم شرایط جوانها برایم خیلی غمانگیز است. بارها با خود فکر کردهام که این نیروهای جوان قرار است کجا بروند؟ در چه شرایطی کار کنند... فضایی برای تئاتر وجود ندارد و متاسفانه عاقبت بسیاری از این جوانان سرخوردهگی است. من در کلاسهایم به دانشجویان حقایق تئاتر را میگویم. به نظرم اینطوری با چشم باز تصمیم میگیرند.
خیلیها این روزها خود را شاگرد مکتب سمندیان میدانند و معرفی میکنند، سالهای همراهی با زندهیاد سمندریان چه دست آوردهایی برای شما داشت، چقدر در شکلگیری شخصیت هنری شما موثر بود؟
نمیدانم... واقعا نمیدانم... (لحظهای تامل میکند) انگار همه چیز مانند پازل کنار هم قرار گرفت. حضور در نمایش "بازی استریندبرگ" و بازی در کنار رضا کیانیان، هما روستا و حضور در کار حمید سمندریان. واقعا وقتی این کار را در 26 سالگی بازی کردم فکر میکردم فردا مهرجویی به من زنگ میزند و برای کار دعوتم میکند( با خنده) وقتی کار تمام شد 9 ماه بعد من با یک گروه دانشجویی کار کردم. در حقیقت کاری بود که پایاننامه دانشجویی کیومرث مرادی محسوب میشد. مطمئنا حضور در کنار حمید سمندریان در شکلگیری شخصیت من نقش به سزای داشت و همواره خود را مدیون او میدانم. در مورد سینهچاکان امروز استاد هم خب افکار عمومی و اهالی راستین تئاتر قضاوت میکنند... سالهایی که استاد غیر از دشواریهای کسب مجوز و مشکلات سالن و هزینه و ... باید با مدعیانی هم مواجه میشد که میگفتند چرا مدیران تئاتر به استاد سالن برای اجرا میدهند و خودشان را با استاد مقایسه میکردند... همین حالا به نظر شما چرا دکتر رفیعی در 11 سال فقط سه نمایش روی صحنه برده... این حسادتها همیشه بوده و این آدمها هم هستند به هر حال، اما این آثار بزرگان است که میماند، جاودانه میشود. نمایشی مثل "شکار روباه" تا ده سال قابلیت اجرا داشت و هنوز در بسیاری محافل در مورد این کار بحث میشود. آنهایی که این روزها از این سالن دولتی به آن یکی سالن دولتی و خصوصی میروند و هنوز این اجرا تمام نشده طرح اجرای بعدی را میریزند و به زعم خودشان هم حرفهای هستند به این فکر کنند چه قدر نمایشهایشان مخاطب را درگیر میکند؟ چه قدر این نمایشها در یاد مخاطبان خواهد ماند؟
شما به تدریس هم اشتغال دارید. دانشجویان شما برای دیده شدن به تئاتر آمدهاند یا واقعا دغدغه دارند و علاقهمند هستند؟
اول اینکه من از همان ابتدا در آموزشگاه سمندریان که به صورت اصولی به آموزش هنرجویان میپردازد، تدریس کردم و در موسساتی که به هر نحو هنرجو میپذیرند حضور نداشتم. ما همان ابتدای شروع کلاسها عنوان میکنیم هدفمان آموزش است و سعی میکنیم آگاهی لازم را به هنرجو بدهیم، اما حقیقت این است که جاذبههای این حرفه به هر حال وجود دارد، میل به دیده شدن، شهرت و... غیر قابل انکار است. من از هنرجو انتظار دید عمیق هنری ندارم. این وظیفه استاد است که او را به دقایق و ظرایف کار آشنا کند، البته خود هنرجو باید بخواهد..... به هر حال طیفی هستند که به دلیل شهرت میآیند، اما وقتی متوجه سختیهای بازیگری میشوند، عموما کلاسها را ترک میکنند.
چه قدر از فضای آموزشی دانشگاهها مطلع هستید؟
سابقه تدریس در دانشگاهها را ندارم، اما شنیدهام فضای آموزشی خوبی برای دانشجویان هنر وجود ندارد. چون کسانی که نیازمند یادگیری هستند در حال یاد دادن به دیگران هستند! این ناشی از نبود استاد برجسته است. بر میگردم به همان سیستم اشتباه که وقتی معیاری برای حضور در تاتر وجود ندارد، طبیعتا معیاری برای انتخاب اساتید برجسته هم نیست.
حالا که با هم صحبت میکنیم مشغول بازی در نمایش "مردی برای تمام فصول" هستید. چقدر این نمایش با ایدهآلهای شما همخوانی دارد؟
در این نمایش شما یک نوع بازیگری استاندارد را میبینید. نمایش حرفهای خاص خودش را دارد و ما از ابتدا در جریان این شیوه اجرایی بودیم. بهمن فرمانآرا جز معدود کارگردانانی است که تاتر زیاد میبیند، اجراهای قبلی من را هم دیده بود و بر اساس شناخت مرا انتخاب کرد. به هر حال این نمایش ضعفهایی هم دارد، اما وفاداری بهمن فرمانآرا به اثر باعث شد نمایش به این شکل که اجرا میشود، دیده شود... اگر میخواستیم این نمایش را کامل اجرا کنیم حدود ۴ ساعت طول میکشید و ما الان در بعضی شبها با ریتم خوب کار را به ۲ ساعت کاهش دادهایم. بازخوردها هم البته متفاوت است. بعضیها زبان اثر را دوست دارند، بعضی بازی بازیگران را به هر حال نظرها متفاوت است. البته من نقد موثری در این مدت ندیدم، هرچند سالهاست نقد خوبی برای تاتر ندیدهام با احترام به تمام منتقدان، اما به ندرت نقد موثری در این سالها دیدم. یکی از معضلات ما در عرصه تاتر عدم تحلیل درست نمایشنامه است و اینکه به عنوان مثال اگر بر اساس یک نمایشنامه فیلمی ساخته شده اجرای تاتر با آن فیلم مقایسه میشود و این اشتباه است.
در این سالها به کاراکترهای متفاوتی روی صحنه جان دادید. کدام یک از این نقشها را بیشتر دوست داشتید؟
بازی در نقش حسن شکلکی در نمایش شکلک را خیلی دوست داشتم بعد از آن نقش مایکل در نمایش مرد بالشی جای کار فراوانی برای من بازیگر داشت و من به شدت این نقش را میخواستم و بعد نقش معلم در نمایش بانوی سالخورده که کار دلنشینی برای من بود.
و نقشهایی که برایتان جذابیت نداشته است.
نه! واقعا نه، چون همیشه وسواس فراوانی دارم برای تمام نقشهای که بازی کردهام از عمق جان مایه گذاشتم.. و هر نقشی را هم نمیپذیرم.
به کارگردانی فکر نمیکنید؟
چرا، اتفاقا جدی فکر میکنم.. متنی را به چند جا دادم و منتظر جواب هستم. آثار هارولد پینتر را خیلی دوست دارم و قصد دارم کاری از این نمایشنامهنویس را کارگردانی کنم اما مانند همه درگیر پیدا کردن سالن هستم.
و مهمترین آرزوی شما برای تاتر.....
آرزوها کم نیست اما دوست دارم سالنهای تاتر بیشتری هم در تهران و هم در شهرستانها ساخته شود البته مناسبات هم حرفهای شود. به نظرم استعدادهای زیادی در شهرستانها هستند. من شاگردانی دارم که سختیهای فراوانی به جان میخرند و از شهرستان به تهران میآیند برای آموزش. واقعیت این است که که نگاه شخصی و فردی به تاتر ندارم چون تاتر مجموعهای از افرادی است که کنار هم جمع میشوند. اگر دغدغههای اهالی تاتر برطرف شود عرصه نمایش ایران شرایط بهتری خواهد داشت. دوست دارم شرایط کار برای جوانان در عرصه تاتر فراهم شود.
انتهای پیام/
غزل نهانی