سرویس تجسمی هنرآنلاین: بخش دوم گفت‌و‌گوی هنرآنلاین با پیمان هوشمندزاده بیشتر معطوف به وضعیت این روزهای عکاسی مستند اجتماعی است. از زبان هنرمندی که بخش مهمی از آثارش در این حیطه می‌گنجد.

*در عکاسی خبری از یک آدم از چندین زاویه عکس می‌گیریم و در ‌‌نهایت با یک زیر نویس خبری که عکس را توضیح می‌دهد عکس ارائه می‌شود. اما در عکاسی "مستند اجتماعی" در مواجهه با موضوع، با فضایی روبرو می‌شویم که شاید پر از ناگفته‌هایی باشد که نتوان با یک شات آن را بیان کرد. در ‌‌نهایت فکر می‌کنم آن زیر نویس راهی هست که بتوانید آنچه که توضیح عکس را کامل می‌کند را بیان کنید وشما در همهٔ این مواجهه‌ها دیدید که یک چیزهایی دارید که باید نوشته شوند؛ در شکل ساختار یک نوشتهٔ کامل. چون عکس بدون آن‌ها کامل نیست و من فکر می‌کنم نوشته‌ها در راستا و ادامهٔ عکاسی اجتماعی است. با اینکه فضا واقعی است؛ اما فضای نوشته‌ها، بسیار ذهنی است؛ نظر شما چیست؟

-خیلی پیچیده‌اش کردید. اما برای من که کاملاً جدا هستند. به علاوهٔ اینکه اولش من می‌نوشتم و بعد از آن عکاس شدم و فکر می‌کنم نوع بیان هر دوی این‌ها با هم فرق می‌کند. همانطور که گفتیم این دو قرار است به هم نزدیک شوند. در واقع نوعی بیان برای شعر است. برخی از اندیشه‌ها را فقط می‌توان با عکس نشان داد و انگار هیچ جوری نمی‌توانید این دو را به هم نزدیک کنید. خیلی سخت است و باید یک حرف مشترک مابین آن‌ها یافت ولی در عکاسی من اینطور فکر نمی‌کنم و حتی زیر نویس‌های عکس هم در حد متن و زمان عکس می‌تواند بازگو شود. به نظرم خود عکس باید حرفش را بیان کند. البته آن زمانی که ما عکاسی می‌خواندیم؛ این مسئلهٔ زیر نویس اهمیت نداشت و الان است که مهم شده که اگر در یک مکان عکاسی می‌کنی شاید حرف‌های دیگری هم برای گفتن داشته باشی. به نظر من ترکیب این دو موضوع، شما را به فیلم مستند نزدیک می‌کند. در فیلم مستند شما نمی‌توانید حذف کنید چون باید مستند باشد اما جذابیت عکاسی این است که شما می‌توانید اضافات را حذف کنید و با این حذف کردن است که کار شما شکل پیدا می‌کند و بخش خلاقیت شما پررنگ‌تر می‌شود. چون با حذف کردن آپشن‌ها برای عکاسی انتخاب شما سخت‌تر هم می‌شود.

* به این ترتیب جنبهٔ روایی هم کنار می‌رود و مقید به روایت نمی‌مانید.

-تنها در مجموعهٔ زورخانه‌ها در کتاب "صد" روایت داشتم البته آن هم در قالب نمایش مراحل کار، روایت شکل گرفته است.

*یک نتیجهٔ سوم هم به دست آمده که خود شما قائل به آن نیستید و الزامی به ارتباط بین این دو نمی‌بینید اما بیننده آن را مشاهده می‌کند.

-بله اما من برای خودم آن‌ها را جدا کرده‌ام و با شخصیت‌های متفاوت کارهای متفاوتی ارائه می‌دهم.

*عکاسی "مستند اجتماعی" این روز‌ها خیلی دچار تغییر و تحول شده و آدم‌ها کمتر به سراغ این نوع عکاسی می‌روند. شما شاید جزو آخرین نسل‌هایی بودید که اساتیدتان چون عکاسی اجتماعی کار می‌کردند؛ وادار می‌شدید این نوع عکاسی را تجربه کنید. بعد از آن ندیدیم که در دانشگاه گرایش یا تدریس به این سمت و سو باشد. فکر می‌کنید اهمیت دارد که به عکاسی "مستند اجتماعی" تأکید کنیم؟

-اینکه موجی آمده است و عکاسی مستند را ناک اوت کرده؛ مربوط به این دوره است و می‌تواند چند دلیل داشته باشد مثل دانشگاه‌ها، گالری‌ها، وضعیت شهر..... اکثر اساتیدی که در دانشگاه‌ها تدریس می‌کنند؛ خودشان عکاسی مستند کار نکرده‌اند و مثل کتابخانه‌های متحرک تنها حاوی یک سری اطلاعات در مورد عکاسی هستند و دانشجو‌ها را سوق می‌دهند به سمت نوعی عکاسی که باب میل خودشان است که بیشتر هم جنبهٔ هنری دارد تا مستند. یا حتی زمانی که روی عکاسی مستند کار می‌کنند به سمتی کشیده می‌شود که جنبهٔ اجتماعی عکاسی مستند از بین می‌رود و یک نوع عکاسی آرام و لطیف شکل می‌گیردکه هیچ افشاگر ی در آن نیست. به علاوه اینکه همه دوست دارند به عنوان هنرمند شناخته شوند تا عکاس، چون وجهه هنری پررنگ‌تر از عکاس بودن شده است. بنابراین هنرمند نسبت به اتفاقاتی که در جامعه می‌افتد بی‌تفاوت می‌شود و عکاسی را به درون خانه یا درون خودش می‌آورد و کارش مدام انتزاعی‌تر می‌شود. البته دانشگاه‌ها تنها مکان‌هایی نیستند که دانشجو‌ها را به این سمت سوق می‌دهند؛ بلکه آموزشگاه‌ها هم. البته وضعیت اجتماعیمان هم باعث شده که دیگر چیزی به اسم عکاسی اجتماعی نداشته باشیم. مجوز عکاسی داشتن نیز موضوع دیگری است که به عکاسی اجتماعی ضربه زده است. در مجموع می‌شود گفت ناکامی عکاسی اجتماعی این است که این نوع عکاسی از ابتدا هم بازار نداشته است حتی مطبوعات هم دیگر به گزارشات مستند نمی‌پردازند. وقتی نه جایی برای عرضه باشد و نه درآمدی برای فروش، عکاس دلیلی نمی‌بیند که این نوع از کار را ادامه دهد. عکاس مجبور می‌شود در حوزه‌های دیگر عکاسی کند و انگار همه چیز به هم کمک می‌کنند که عکاسی هنری برجسته‌تر از عکاسی اجتماعی شود.

*می گویند فیلم‌های مستند شناسنامه یک مملکت است و طبعا عکاسی مستند هم به همین گونه عمل می‌کند و در واقع ثبت هویت یک مملکت از نظر مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی است. به عنوان مثال ما هویت دورهٔ قاجار را از روی عکس‌های آن زمان در می‌یابیم.

-بله و می‌توان گفت در مورد دورهٔ قاجار بیشتر از دورهٔ پهلوی می‌دانیم و می‌توانیم پنج تا از عکاسان دورهٔ قاجار را نام ببریم اما در مورد دوره پهلوی این را نمی‌دانیم. متاسفانه حتی عکسخانهٔ شهر هم در این حوزه فعالیت نمی‌کند.

*شاید برخی از افراد این نقد را وارد کنند که چرا پیمان هوشمند‌زاده در کارهای آخرش به سراغ عکاسی هنری رفته است یا اگر بخواهیم به عقب‌تر برگردیم بهمن جلالی در آخرین کار‌هایش به سراغ عکاسی هنری رفت یا اینکه دوسالانه عکس هم به سمتی می‌رود که عکاسی هنری برجسته نشان داده شود.

-این موضوع متعلق به خیلی وقت پیش بود و قابل مقایسه با الان نیست. دوره‌ای بود که ما عکاسی هنری نداشتیم و همه عکاسی مستند می‌کردند و شرایط با الان که کسی عکاسی مستند نمی‌کند فرق دارد.

*مسئله این است که وقتی شما و بهمن جلالی این طور کار می‌کنید چطور انتظار دارید بقیه به این سمت و سو نروند؟

-خب من مستند هم کار می‌کنم و اگر بتوانم شکل کارم را به سمت عکاسی مستند می‌برم. مشکل من این نیست که این نوع عکاسی هنری خیلی بزرگ نمایی شده. مشکل من کمرنگ شدن و از بین رفتن عکاسی مستند است.

*یک مبحث دیگر هم مطرح است. اینکه شاید جامعه دیگر پذیرش عکاسی مستند نداشته باشد یا شاید آدم‌ها دوست نداشته باشند عکس مستند اجتماعی بخرند یا حتی ببینند.

-فروش عکس مستند سخت هست و آن زمان هم سخت بود. البته وقتی همه به سمت عکاسی هنری می‌روند ذائقه هم به سمت عکاسی هنری می‌رود و به این نوع کار خو می‌گیرد.

*ظاهرا آنچه بر ارزش عکاسی مستند اضافه می‌کند گذر زمان است. این چیزی است که برای عکاسی هنری در گذر زمان اتفاق نمی‌افتد. در حالی که مثلا عکس ماهی گیر بندر انزلی پنجاه سال بعد تبدیل به یک سند می‌شود.

-شاید به این دلیل باشد که عکاسی هنری خیلی به سمت به روز بودن رفته است و شاید اگر وسعت آن از حدود زمان پا فرا‌تر می‌گذاشت و به روز بودن اتکا نمی‌کرد ماندگاری بیشتری پیدا می‌کرد. این نوع از عکاسی چون به وجوه انسانی کمتر رجوع می‌کند و می‌خواهد در خبر و در روز بماند؛ به آن ماندگار ی نمی‌رسد.

* به نظر می‌آید جریان عکاسی هنری طوری دارد جلوه می‌دهد که انگار عکاسی مستند به دور از خلاقیت است و ارزش کار عکاسی مستند را زیر سئوال می‌برد. تصور اشتباهی نیست که عکاسی مستند از خلاقیت خالی باشد یا امکان بروز خلاقیت در آن نباشد؟

-کافی است کتاب تاریخ عکاسی را ورق بزنیم و ببینیم که چند در صد عکس‌ها، عکاسی مستند هستند. هر کاری کنیم عکاسی مستند هست و نمی‌توان انکارش کرد. فقط به‌‌ همان دلایلی که گفتیم؛ از آن دور می‌شویم ولی نمی‌توانیم فرار کنیم. بالاخره یک پای جریان واقعیت است و آدم باید پای آن بایستد. اگرچه فعلا موجی آمده و همه را انگار با خود می‌برد ولی این موج همیشه نخواهند ماند.

انتهای پیام/