سرویس مد و لباس هنرآنلاین: آذر نجیبی، طراح لباس سینما، تلوزیون و تئاتر است که علاوه بر این فعالیتها به تدریس تاریخ لباس ایران و طراحی لباس در دانشگاه میپردازد. او که امسال به خاطر طراحی لباس سریال "آوای خاک" برنده بهترین طراح لباس در تولیدات مراکز استانی صدا و سیما شد، معتقد است که هیچ حمایتی از طراحان و پژوهشگران در این عرصه وجود ندارد. نجیبی که اخیرا تحقیق و جمعآوری مطالب و منابع در رابطه با تاریخ لباس اقوام ایران را به پایان رسانده، گلهمند از عدم توجه مسئولان و به انتظار کمکی است که به واسطه آن موفق به انتشار این مجموعه پژوهشی شود. آنچه میخوانید گفت و گوی این هنرمند با هنرآنلاین است.
نخستین کار حرفهای شما در تئاتر از کجا شروع شد؟
اولین کار حرفهایم با تئاتر "دخمه شیرین" و تله تئاتر "گالیگولا" بود که به عنوان دستیار کارگردان در کنار دکتر صادقی فعالیت کردم.
این روزها چه میکنید؛ هنوز در عرصه تئاتر فعال هستید؟
این اواخر پژوهش می کنیم و در حال حاضر "شخصیتشناسی کلاه در لباس ایرانی" را به پایان رساندم که هنوز موفق به چاپ آن نشدهام.
چرا؟
متاسفانه هنوز هیچ حمایتی از من برای انتشار کتابی که نتیجه زحمت و پژوهش است، انجام نشده است. من در این کتاب از حاشیه زاگرس یعنی اقوام ترک، کرد و لر شروع کردم و به سمت قشقایی رفتم. در حال حاضر نیز کار بر روی دیگر اقوام را شروع کردم در بخش دیگری نیز تاریخ لباس ایران را از ماد تا پهلوی اول مورد بررسی قرار دادم که هنوز به چاپ نرسیده است.
با وجود اینکه به قول خود شما در این عرصه حمایت چندانی نیست، چطور شد که تصمیم به پژوهش در این بخش آن هم با وجود منابع اندک آن گرفتید؟
در دوران دانشجویی به خاطر علاقه کتابهایی میخواندم که بسیار جسته و گریخته به مساله تاریخ اقوام پرداخته بود. ضمن اینکه صرفا چهار واحد در دانشگاه به طراحی لباس میپردازد که عملا فایده چندانی ندارد. از آنجایی که کرد هستم، ابتدا به این خطه پرداختم. نخستین نمایشگاهم با عنوان "نگاهی نو به پوشینه آشنا" را با ویژگیهایی همنشینی رنگها آغاز کردم. من جرات رنگی را در کارهایم پیدا کردم، زیرا وقتی کرد یا لر هستی جرات رنگی داری که میتوانی با نهایت جسارت سبز و قرمز را در کنار یکدیگر قرار دهی که در نتیجه استقبال از این آثار نیز بسیار خوب بود. کم کم به صورت حرفهای روی طراحی مانتو تمرکز کردم و پیرو دعوت به دانشگاه تحقیق را بیشتر دنبال کردم. البته این ریشه در دوران بسیار گذشته من و حتی دبیرستان داشت که علاقه به ترکیب رنگ و زیبایی داشتم. دوست داشتم مانند گذشتگانمان ساده بپوشیم اما در عین حال ترکیب رنگ داشته باشیم. به نظر من خطوط عمودی و سادگی در آثار اقوام گذشته و برشها و عدم شلوغی قابل تحسین است، وجه تمایز این آثار کار دست زن ایرانی بر روی لباس است که بدین وسیله لباس را شناسنامه دار میکردند. لباس در قدیم با فکر و اندیشهای همراه بوده که امروز خبری از آن نیست و به نوعی کارها درهم و بیشخصیت است.
مد تازه در دنیا روی عنصری به نام برش تاکید دارد، آیا اینکه صرفا بخواهیم بر رنگ و الگوهای قدیمی تاکید کنیم، یک نقص نیست؟
در این دوران امکان فرار از مد را نداریم و نمیشود عرصه را کاملا با تکیه بر گذشته پیش ببریم. منظور من این است که گذشته و جذابیتهای آن را فراموش نکنیم و مد را درست انتخاب کنیم. نباید لباسی را که بر اساس رنگ، وزن ، آناتومی و سلیقه ما نیست صرفا با آستین زدن تبدیل به مانتو کنیم. باید با مد پیش برویم اما اینکه هر چیزی را شلوغ کنیم مد نیست. در همه کارگاههای معروف تولید لباس طراحی کردم و دیدم که گاهی یک دوزنده ساده حرفش مطرحتر از طراح است و صرفا تاکید بر فروش است بیهیچ نگاهی به بعد زیباییشناسی طرح داشته باشد در حالی که باید در ابتدا آناتومی را بشناسیم تا زیبایی شناسی هم همراه اثر باشد. با احترام به زنان جامعه باید بگویم که گاهی برخی از لباسها شرمآور است زیرا جایگاه لباس هنوز در ایران مشخص نیست و لباس بیرون ما هنوز درست نیست.
آیا در بخش الگوسازی مشکل داریم که استفاده از برش برای ایجاد مدلی تازه کمتر در آثار ایرانی دیده میشود؟
ما الگو سازی نمیکنیم. در خیلی از کارگاهها دیدهام که از ترکیه یا چین مدلهایی را وارد میکنند و صرفا بر اساس آن به تولید میپردازند. وقتی پارچه از چین وارد میشود و مدل از ترکیه هر صاحب فروشگاهی را وسوسه میکند، که چنین تولیدی را خریداری کند در حالی که این روند اشتباه است زیرا در آن الگو و سایز استاندارد ایرانی نداریم. یک مانتو آماده بدون توجه به آناتومی ایرانی وارد بازار میشود و حتی مدل آن نیز مناسب زن ایرانی نیست و حتی در عرف و ممیزی ایران نیز قابل درک نیست به همین خاطر دچار تناقض شدیم.
چرا هیچ اقدامیاز سوی طراحان برای تعیین سایز و آناتومیایرانی انجام نشده است، مسئول این بخش کیست؟
به عنوان کسی که در این عرصه فعالیت دارم، هنوز نتوانستهام برای کتابی که مدتهاست روی آن پژوهش انجام دادهام اسپانسر پیدا کنم. کار من طراحی است. این عرصه نیازمند یک کارگروه فعال است که بتواند این بخش را مدیریت کند. این عرصه مانند یک ساختمان است که هر کسی باید در جایگاه خود کار کند از فنداسیون تا آخرین مرحله کار و قطعا یک کارگر نمیتواند کار معمار طراح را انجام دهد، چه کسی از طراح حمایت میکند. متاسفانه من و بسیاری از طراحان دیگر هنوز قادر به اخذ مطالبات خود در برابر ارائه طرحهایمان نشدیم. در این عرصه بخشهای زیادی دچار مشکل است. ای کاش به جای مخالفتها و کارهای سلبی برای اندیشه کردن در این عرصه و طراحی همراهی بیشتری میشدیم.
در تمام دنیا بخش خصوصی متولی ایجاد برند است و در این راستا متخصصان را گرد هم میآورد، چرا در ایران کار گروهی اینچنینی شکل نمیگیرد؟
ضعیف بودن کار گروهی و عدم اطمینان به بازدهی این زحمات دلیل اصلی مساله است. زیرا در گام نخست هیچ چشم انداز مثبتی برای این عرصه نیست. بسیاری از افراد به من میگویند که چرا مزون نمیزنم؟ وقتی این همه تولید انبوه وجود دارد من کارم را کجا عرضه کنم؟ آیا باید در خوشبینانهترین حالت کار را در شوهای خانگی ارائه کنم که در این صورت عملا به مرحله برندینگ نمیرسم. از طرف دیگر هیچ حمایت دولتی برای ارائه سرمایه به ما نیست تا بتوانم خروجی آثارم را به فروشگاه برسانم. در نمایشهای موقت لباس با فروش طرح، بدون امید به تولید انبوه آن در واقع آن طرح را با کمترین سود وارد بازار میکنی و در این بازار طرح با تغییرات فراوان و در اغلب موارد بدون رعایت موارد زیباییشناسی آن بصورت انبوه وارد بازار میشود که دیگر پا گرفتن یک برند معنی ندارد. تمام حجم کار برندینگ در ایران از صفر تا صد روی شانههای یک طراح است که قطعا توان پیش بردن آن را ندارد در نتیجه باعث انزوای این افراد میشود. دوست دارم فیلمیطنز گونه درباره تاریخ لباس در ایران بسازم اما هیچ حمایتی نیست. تا امروز برای این کار مذاکرات مختلفی داشتم اما در اغلب موارد تنها دغدغه سرمایهگذار بازده مالی سرمایهاش است. حداقل در دانشگاه و در کلاس درس به دانشجویان کمک میکنم که با علاقه به تاریخ لباس کشور خود، پیشینه خود را بیابند. در دوره تاریخی قبل از حمله مغول پادشاهان ایرانی لباسی به یکدیگر هدیه میدادند که مثلا گفته میشد این عبا متبرک است به آیات قرانی که روی آن با خطوط کوفی نوشته شده بود که این هنر چند سالیست آن هم توسط یک فرد در خارج از ایران راه افتاده است، این یک الهام صحیح از پیشینه تاریخی است. وقتی میگویم به تاریخ لباس اهمیت بدهیم به این دلیل است زیرا به این پتانسیلها توجه نمیکنیم و دیگران به آن میپردازند.
لباس سنتی امروز در ایران به مفهوم استفاده از بته جقه است، چرا سایر نمادها و نشانهها وارد این عرصه نشدهاند؟
من در هویت ایرانی بته جقه شک دارم اما این نماد در طول سالها پذیرفته شده و مردم آن را دوست دارند. مردم با آن نوستالوژی دارند. البته دیگر نقوش ایرانی پذیرفته شده هم هستند. اما به نظر من خود کلمه سنتی در مورد لباس جای اشکال و مناقشه است. چه کسی میگوید این لباس سنتی است؟ بر چه اساسی چنین طبقه بندی به وجود آمده است؟ الان هر لباس گشاد و پررنگ و تکه داری را سنتی میگوییم و یا بالعکس را مدرن مینامیم. برخی از غلطهای رایج در جامعه به گردن طراحی نیست. تشخیص این دو بخش برای من نیز امکانپذیر نیست این نوعی عادت است که مغازههای کاملا چوبی با فضایی خاص را سنتی مینامیم. در تاریخ ما زنان شلوار رویی نداشتند و صرفا دامن میپوشیدند. همه این موارد نوعی فرم است که در راستای این زندگی پیش میرود.
با توجه به اینکه مدتهاست در حال تحقیق و پژوهش هستید فکر میکنید، شکل درست استفاده از پژوهشها چگونه است؟
چاپ یک اثر نخستین گام است. دوست دارم که چند همایش و سخنرانی درباره این بخش داشته باشیم تا روشنگری انجام شود و فرهنگ اتفاق افتد، به زن ایرانی خوش پوشی در عین سادهپوشی را بیاموزیم یعنی اینکه درست پوشیدن و جزییات لباس را توجه قرار دهیم. در یک برنامه تلویزیونی من درباره روانشناسی رنگ و استفاده آن در پوشش حرف میزدم که مورد استقبال عموم بخصوص خانمها قرار گرفت چرا که مردم به جزئیات پوشش علاقمند هستند. انتخاب رنگ در لباس بر اساس جایی که مورد استفاده قرار میگیرد مواردی است که نیاز امروز ما است اما کسی دیگر به این بخش نمیپردازد و عملا اعتمادی صورت نمیگیرد در حالی که استقبال نیز عالی است. نباید نیاز به مد و لباس را صرفا در جشنوارهها ببینیم بلکه باید این بخش را به صورت گسترده بررسی کنیم. باید به زن ایرانی بیاموزیم که لباس تنگ چه تاثیرات بدی روی او و بدنش دارد. اگر نکات را بیان کنیم مساله بسیار جذاب است و فرهنگسازی خوبی رخ میدهد و درست پوشیدن آموخته میشود باید به افراد بیاموزیم میشود با لباس معایب آناتومی را پوشاند.
آیا این اطلاع رسانی از طریق نشریاتی که در این حوزه مشغول به فعالیت هستند، صورت نمیپذیرد؟
گاهی نشریات اطلاعات غلطی به مردم میدهند در حالی که ما میتوانیم منابع معتبر ارائه کنیم تا افراد درست این عرصه را بشناسند.
برای رفع عیوب آناتومیباید چه کرد؟
بعد از شناخت درست اندام خود در اولین قدم باید تمرکز را از روی قسمتی که ایراد دارد برداریم. یعنی سعی کنیم تمرکز را از آن نقطه دور کنیم. متاسفانه مردم از این موارد ساده اطلاع ندارند و در اغلب موارد با انتخاب نادرست حتی آن را تشدید میکنند.
این روزها موجی در ایران برای تقاضای طراحی لباس و موارد مربوط به مد رخ داده است، فکر میکنید این روند نتیجه چه چیزی است و به کجا میرود؟
شکلگیری این موج شاید به خاطر این است که مانتو وارد عرصه طراحی شد و با درآمدزایی برای طراحان موجی را به راه انداخت. اینکه مانتو باید طراحی داشته باشد، خوب و لازم است اما واقعا خاتمه آنرا نمیدانم.
چرا اغلب دانشجویان طراحی لباس صرفا به گرفتن نمره قبولی بسنده میکنند؟
وضعیت آموزشی غلط است، پذیرش دانشجو نیز همینطور و علاوه بر همه اینها حقوق پایین استاد است که اشتیاق را از هر دو طرف میگیرد. شخصا اگر عشقی به تدریس نداشتم، دیگر به این کار مشغول نمیشدم. برخی از مواقع دیگر اساتید به من میگویند که نباید این همه وقت صرف تدریس کنم زیرا به مرور دچار دلزدگی شدهاند. من از حامد کرزای با کتش برای دانشجویان مثال میزنم تا خلعت ابوعلی سینا. یعنی سعی میکنم که مساله را جذاب جلوه دهم، من فکر میکنم این حقوق کم روی کارکرد اساتید موثر است و اغلب دانشجویان نیز صرفا به دنبال مدرک هستند و چندان به بطن مساله توجه ندارند. به نظر من روی یک دور غلط هستیم که نیاز به اصلاح بنیادی دارد.
با توجه به اینکه منبع تحقیقاتی در حوزه پوشش کم است، چطور توانستید پژوهش کنید؟
کار از یک تحقیق خود جوش شروع شد. من بر حسب علاقه شخصی شروع به جستجو در نوع پوشش در چهار بخش کردستان یعنی ایران، عراق، سوریه و ترکیه کردم. بر همین مبنا عکسهای زیادی را حتی از آلبومهای شخصی افراد پیدا و با هم مقایسه کردم که بسیار جالب بود. کار از اینجا شروع شد بعد روی منابع خارجی که پیدا کردم تحقیق کردم. در دو بخش کرد و لر با وجود عکسهای قدیمی و مصاحبت با افراد و صاحب نظران خود را مسلط میدانم البته سایر حوزهها نظیر بلوچ و ترکمن و اینها نیز کار را در قالب مقالات دنبال کردم اما از آنجا که کرد و لر پیوند ریشهای دارند، تحقیق گستردهای روی آنها انجام دادم.
به نظر شما چه عناصری در لباس اقوام وجود دارد که آن را خاص کرده و قابلیت تعمیم دارد؟
جذابیت در این عرصه فراوان است. لباس اقوام چند مولفه دارد که زیباترین بخش آن استفاده از رنگ بر اساس جغرافیا است. یعنی یک خانم در شالیزارهای شمال لباس قرمز میپوشیده تا در یک دشت بزرگ سبز شناخته شود. کدام یک از ما در این دوره به رنگ لباس تا این حد اهمیت میدهیم؟ آیا به این فکر میکنیم که رنگ لباسمان در روح همکارمان تاثیر منفی دارد یانه؟ اقوام و پیشینیان ما امکان خرید و تغییر مداوم لباس را نداشتند لذا آن را تبدیل میکردند یعنی استفاده درست و کاربردی از لباس خود میکردند. شناسنامهدار کردن لباس یکی دیگر از موارد است مثلا آینهدوزیهای بلوچ با دیگر مناطق متفاوت بوده و هیچگاه مثلا با نوع کار دست زن کرد روی لباس اشتباه گرفته نمیشده. یعنی شناسنامه لباس با کار دست یک زن روی آن امضا میشده علاوه بر آن در لباس زن ایرانی در هیچ دوره تاریخی برهنگی نداشتیم یعنی ضمن اینکه زیباییهای زن مورد توجه قرار میگرفته لباس هم طراحی داشته و هم پوشش کافی داشته است.
در بخش تئاتر و سینما طراحی در کدام یک از فضاهای رئال یا سورئال برای شما جذابتر است؟
من کارهایی را که زاییده تخیلم باشد بیشتر دوست دارم. یعنی خلق لباسی بر اساس شخصیت نمایشی که صرفا برآمده از ذهن من باشد را بیشتر دوست دارم اما کار رئال و تاریخی سختترین است زیرا باید تحقیق انجام شود و نزدیکترین برش و پارچه را باید برای آن استفاده کرد. لذا باید نزدیکترین فضا را انتخاب کرد و جای اشتباه در آن نیست. یعنی نمیتوان کلاه دوره سامانیان را سر صفویان بگذاریم و اتفاقا کلاه یکی از مهمترین بخشهای لباس در تاریخمان است پیش از آنکه سرمان بیکلاه بماند، این پوشش معرف جایگاه، منزلت و شخصیت فرد بوده است.
کدام کار تئاتری را بیشتر دوست دارید؟
من به راحتی بازیگر در لباس بسیار اهمیت میدهم در غیر اینصورت بازیگر در مدت اجرا رنج میکشد و این عصبانیت را به من منتقل میکند یعنی بازیگر باید با لباس اجرای خود دوست باشد تا به این احساس به تماشاگر هم منتقل شود. در کار "پلکان" یک تعداد بازیگر بودند که فرم کرم را اجرا میکردند. در بدو امر کار سخت بود اما چیزی که اتفاق افتاد و حسی که لباس در خدمت نقش منتقل میکرد، هر شب برای من لذتبخش بود. بخشی از کارگردانی توجه به مساله لباس است و همه عناصر باید مکمل یکدیگر باشند البته متاسفانه مواردی هست که هر بخشی حرف خود را میزند و باعث میشود کار به دل ننشیند. باید یک کارگردان و بخش هنری با یکدیگر همراه باشند تا هر کس ساز خود را نزند زیرا این امر باعث میشود که بیننده دست کم گرفته شود در حالی که اینگونه نیست و بیننده باهوش است.
آیا مشکل این نیست که ما منتقد حرفهای در بخش لباس نداریم؟
بله و متاسفانه اغلب نقدها خصمانه است از سوی دیگر گوش شنوایی هم وجود ندارد و همه نسبت به طرحی که دادند حالت دفاعی میگیرند. در واقع هم گوینده خوب نداریم و هم شنونده خوب. البته کارگردانهای ما نیز تا حدودی نسبت به صحنه و لباس سهل انگار هستند در حالی که کارگردان باید دید هنری داشته باشد تا طراح بتواند دید او را تصویری کند وقتی یک کارگردان تاریخ لباس را به صورت کلی نمیداند باعث بروز اشتباهاتی میشود که فاحش است.
چقدر جزئیات را در روند کلی طراحی لباس مهم میدانید؟
من به جزئیات بسیار اهمیت میدهم. در گذشته مدتی دستیار آقای بادرامپور بودم و دقت ایشان را مثلا در مورد لباس نظامی را در شکل و رنگ و فرم دیدم که این دقت نظر برای من جالب توجه بود و به من یاد داد که به این جزئیات اهمیت بدهم. در سریال "آوای خاک" نیز از مشاوره ایشان بهره بردم.
و سخن آخر؟
انتظار حمایت دارم تا این وضعیتی که هنر در لباس عملا وجود ندارد را سامان بدهیم. چه کسی بهتر از کسانی که دغدغه این بخش را دارند مستحق این حمایت برای سر و سامان دادن این عرصه است. دلم میخواهد شاهد جامعه زیباتری باشم و از این یکدستی خارج شویم تا یک توریست خارجی لباس با هویت، زیبایی شناسی ایرانی ببیند.
انتهای پیام/
سمیه باقری