سرویس تئاتر هنرآنلاین: اگرچه نقشآفرینیهای فراموش نشدنی محمود عزیزی در فیلمهایی همچون؛ "لیلی با من است" و "دختری با کفشهای کتانی" در کنار بازی در سریالهایی همچون؛ "ستایش"، "روزهای زندگی"، "سفر سبز"، "رسم عاشقی" و... در شهرت و محبوبیت این هنرمند نقش بسزایی داشته، اما با این حال برای بسیاری که او را از نزدیک میشناسند، محمود عزیزی پیش از آنکه یک بازیگر باشد، یک کارگردان تئاتر است.
به بهانه سالروز تولد این هنرمند شناخته شده تئاتر، سینما و تلویزیون که بیستوچهارم آذرماه هفتاد ساله میشود، میزبان او در دفتر خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) بودیم و با او درباره مسائل مختلف حوزه تئاتر به گفتوگو نشستیم. آنچه در ادامه میخوانید ماحصل گپوگفت صمیمانه ما با این هنرمند شناخته شده به بهانه هفتادمین سالروز تولدش است.
برای آغاز گفتوگو فکر میکنم خیلیها مثل من، دوست داشته باشند که یک بیوگرافی از زبان خودتان بشنوند. مثلا در زمان جوانی شما خانوادهها عموما زیاد موافق حضور فرزندانشان در رشتههای هنر نبودند؛ این وضعیت برای شما چظور بود. آیا خانوادهتان مخالفتی با حضور شما در هنر نداشتند؟
راستش آنها خیلی فاصله از این قضایا داشتند. ولی به هر حال نگاه آنها اصلا به سمت مقوله هنر نبود و این قطعی بود. برای اینکه ساختار اجتماعی که فرهنگ آنها متعلق به آن ساختار بود؛ فاصله نجومی با این مسائل داشتند. من یادم هست زمانیکه در دوران دبیرستان درس میخواندم؛ یک فرصتی بود و یک معلمی داشتم که برای اینکه امکاناتی در اختیار من بگذارد و من را کمی آرام کند؛ بعضی از دانشجوهای خودش را در اختیار من گذاشت؛ برای اینکه به آنها ریاضی تدریس کنم و از قِبَلِ او پدر یکی از دانشجوها به جای اینکه رقمی به من پرداخت کند؛ به طور غیرمستقیم از همکلاسی من در زمینه علاقهمندیهایم سوال کرده بود و من سنتور دوست داشتم و او هم یک عدد سنتور به من داد. آن موقع با زحمت فراوان این سنتور را در زیرزمین مخفی کرده بودم و بعد هم لو رفت و مجبور شدم آن را مجانی بدهم به یکی از همکلاسیهایم که پدرش با این قضایا مشکلی نداشت. آن نگاه حتی تا سالها بعد هم که توسط دیگران با خبر شدند که عکس من در مجله فیلم به چاپ رسید؛ هنوز حضور من در عرصه هنر برایشان روشن نشده بود.
پس خانوادهتان کاملا مذهبی بودند؟
خانوادهای مذهبی که این شکل از مناسبات را در چارچوب ذهنشان جایگاهی تعیین نشده داشت.
کدام دبیرستان درس میخواندید؟
دبیرستانهای متعدد و دبستانهای متعدد درس میخواندم. اما آخرین دبیرستان، دبیرستان اسکندری بود، در خیابان معین که تازه ساخته بودند و به دلایل عدیدهای چندین دبیرستان عوض کردم. و هر جایی که تازه میساختند؛ پروندهی من جهت انتقال به جای دیگر در دست ناظم یا فراش مدرسه بود.
نحوه ادامه تحصیل پس از دبیرستان به چه شکل بود؟
البته اینها را قبلا هم عرض کردهام که شرایط به گونهای رقم خورد که با دوستان همراه خدا بیامرز بیژن مفید باشیم. من در آنجا به طور مشخص احساس کردم که این جایگاه من است. زیرا در دوران به اصطلاح نوجوانی و کودکی با فضای نمایشهای تخته حوضی و عروسکی آشنا بودم و تعزیه هم که جزو مراسمی است که هر کسی در این ایام باشد، مطمئنا میبیند و به آن آشناست. ولی خب به هر حال با اشکال نمایشهای سنتی آشنا بودم و میشناختم؛ بدون اینکه تعاریف مشخصی از آن بدانم. در واقع شاکله فرم نمایشی در ذهن من نادان و دور از تعالیم و تعابیر نمایشی شکل گرفته بود. بعدها به همراه دوستانم در لالهزار تئاتر میدیدم. بعد هم راه سینما به آن چسبید. ولی هیچگاه سینما، جذابیتی که تئاتر برایم داشت را نداشت. اینگونه شد که وارد این گروه شدیم و ماندگار شدیم و یک روز هم این جامعه دلسردم کرد. عجیب هم اینکه احساس میکنم که آن روزهایی که من این حس غریب را داشتم و احساس میکردم باید از این مملکت بروم، الان هم همان احساس را دارم. یعنی الان هم دوست دارم که بروم. شاید به خاطر شرایط سنی یا به خاطر اعضای خانواده الان هستم. ولی اگر مجرد بودم و اگر جوانب بازدارنده یا نگه دارنده مثل خانوادهام نبود؛ نمیدانم که الان کجا بودم. شاید به آفریقا شاید به آمریکای جنوبی شاید به هند سفر میکردم. یعنی به هر حال دوست دارم که اینجا نباشم و دقیقا همان احساسی است که در دوران جوانی نسبت به شرایط فرهنگی حاکم بر جامعه داشتم. حال آنکه در آن زمان موقعیت بسیار خوبی داشتم و نسبت به سایر افراد از جایگاه خیلی خوبی هم برخوردار بودم. ولی به هر حال شروع خیلی خوبی بود و موقعیتها استثنایی بود. پیشنهاداتی از جاهای دیگر بود؛ ولی این حس را داشتم که باید بروم. الان هم متاسفانه یا خوشبختانه همان احساس را دارم، منتها متاسفانه جوانب قضیه مانع از آن است.
ای کاش جامعه به گونهای بود که این حس در شما ایجاد نمیشد.
واقعا همان حس است در واقع مناسبات آزارم میدهد.
در واقع انگار شکل و صورت آن تغییر کرده؟
حالا شاید شکلاش متفاوت شده، ابزارش تفاوت دارد، ولی ذات مناسبات شبیه همان دوره است. یعنی باز افرادی را میبینیم که پشت ویترین قرار میگیرند؛ و در عوض افرادی که در پاورقی میمانند؛ که شاید اگر در شرایط عادلانهتری قرار میگرفتند؛ بهتر بود که آنها اصلا پشت ویترین قرار بگیرند. ببینید ما الان یک بیماری عجیب در جامعه امان اپیدمیک شده مثل طاعون یا مثل هر چیز سرایتپذیر دیگری که همه گیر شده است که همه قضاوت میکنند؛ در صورتیکه این تاریخ است که باید قضاوت کند و در وهله اول منتقدین، ما نقد را از منتقدین گرفتهایم، خودمان راضی شدهایم و نظرات خودمان را در واقع ابلاغ میکنیم و در جراید نوشته میشود و در واقع هیچ مقطعی از تاریخ را نمیبینم که به این صورت باشد. البته دورههایی را داشتیم که یک سری روزنامه متعلق به جریاناتی بودند که آن روزنامهها منعکسکنندهی نیازهای آن جریانات بودند. اما در حال حاضر همان روزنامهها با عناوین خاصی که متعلق به گروه اجتماعی خاصی بودند هم به چشم نمیخورند. در آنجا هم باز یک سری تفاوتهایی را میبینیم که قاعدتا با عقل جور درنمیآید. و روزنامههایی که متعلق به یک جریان خاص هستند؛ مباحثی را مطرح میکنند که با اهداف آن جریان همراه نیست و کلا مباحثی را مطرح میکنند که ضد و نقیض با جایگاه خودشان است. از این دست اشکالاتی که ما در عرصه مطبوعات و مدیریتهای فرهنگیمان و در تصمیمگیرندههایمان میبینیم و از طرفی در یک جامعهای زندگی میکنیم که یک شورای انقلاب عالی و فرهنگی دارد، مصوباتی دارد که آن مصوبات اجرا نمیشود و این عجیب است. خب اینها نشان دهنده اینست که خواسته یا ناخواسته بازوهای اجرایی یک جاهایی ساز خودشان را میزنند و احساس میشود که یک جاهایی ما داریم رد پاهای 50 یا 60 سال پیش را به عنوان الگوی رفتاری امروزمان تحت عناوین مختلف مطرح میکنیم و این در واقع رجعت ناخواسته و بازدارنده و قهقرایی است و مطلوب این مقطع از تاریخ معاصر ما نیست.
جناب عزیزی شما از آن دست هنرمندانی هستید که با اینکه کارهای زیادی در مدیومهای تلویزیون و سینما داشتید، ولی به عقیده بسیاری نام شما بیش از هر چیز با تئاتر عجین شده، آیا عوامل بازدارندهای که اشاره نمودید در زمینه فاصله گرفتن شما از تئاتر هم تاثیر داشته است یا خیر؟
من فکر میکنم که نباید بگوییم که از تئاتر فاصله گرفتهام، در واقع شرایط مدیران تئاتری با من فاصله گرفته است؛ من نمیتوانم با تئاتر فاصله بگیرم. حداقل اینست که میروم و تماشاگر میشوم. ولی اگر دقت کرده باشید فواصل بین اجراهای نمایشی که من کردم و مایلم که شما قراردادهایشان را هم بیرون آورید؛ چون از آغاز وقتی به من گفتند که 20 میلیون برای این کار میپردازیم همه اعضای گروه مطلع بودند که برای تولید 20 میلیون داریم و برای هر تعداد در گروه آن را به گونهای تقسیم میکردیم که حرف و حدیثی در آن نباشد. ولی شما میتوانید مجموعه قراردادهای من را که 30 هزارتومانی برای اجرای "مسلم ابن عقیل" تا آخرین آن، که در واقع برابر کمتر از فروش ما بوده است را بیرون بکشید و با سایر قراردادها مقایسه نمایید. اینجاست که شما در واقع متوجه میشوید که علت کم کاری من در حوزه تئاتر چه بوده است. "مسلم ابن عقیل" قرار بود اولین تئاتر کامل و برگرفته از مضامین سنتی ما باشد. و درباره این تئاتر کامل در آن مقطع بحثهایی شده بود و قرار بود یک هماهنگیهایی بین وزارت فرهنگ و تعاونیها شکل بگیرد و به این صورت که مثلا یک تعاونی یک میلیون بدهد، وزارت ارشاد هم یک میلیون و مرکز هنرهای نمایشی هم یک میلیون پرداخت کند و سه میلیون برآورد ما بود که این تئاتر کامل را بر روی صحنه ببریم که پارتیشنهای موسیقی و دیالوگهای آن نوشته شده بود. ولی خب هر چه منتظر شدیم؛ دیدیم نشد. ما مدتهای زیادی زمان گذاشته بودیم. چون در آن زمان به این شکل که امروزه در مورد حرکات موزون صحبت میشود؛ مفهومی به اسم حرکات موزون مطرح نبود. یعنی این واژه از زمان تولید و نمایش "همسرایی مختار" در مطبوعات آمد و به جای واژه رقص از آن استفاده شد. خب این سه میلیون داده نشد و ما ناچار شدیم شبانه برویم و بر روی کار نریشن بگذاریم و نریشنها را خودم گفتم و مجبور شدیم که ساختار نمایش را تغییر دهیم و به هر حال فکر میکنم تا اندازهای اجرای این شکل از نمایش توانست بر روی جوانهای ما و آدمهایی که دوستدار رفتن به سمت فرهنگ نمایش منطقه ما بودند تاثیر بگذارد و میتوانیم تاثیرات آن را تا همین امروز هم ببینیم. البته در آن زمان بیبیسی هم در مورد این نمایش حرفهایی زد و این باعث شد که این نمایش زودتر از موعد بسته شود و دیگر به اجرا نرود و در داخل هم داشتیم افرادی که نوشته بودند که این نمایش، بازی با مسلم ابن عقیل است. و از این طریق سد راه استمرار این شکل برداشت از مضامین و اشکال هنرهای سنتی شدند. ولی ما پوست کرگدنی داشتیم و ادامه دادیم. منتها این مسائل وقتی شما برمیگردید به تاریخ فعالیت یک آدمی میبینید که به دفعات سدهایی شکل گرفت که جریان سازی نشود. ولی به هر حال وقتی که یک چیزی در آن صداقت و دلدادگی هست تاثیرات خودش را میگذارد ولو جایی کسی زیرش خط نکشد.
متاسفانه در جامعهی ما از این جنس اتفاقات زیاد میافتد و هنرمندانی که واقعا کارهایی کردند و واقعا جریانساز بودند اما دیده نشدند.
البته در مقولهی هنر هیچ کس نفر اول نیست.
بله، در مقولهی هنر به معنای کل درست میفرمائید. ولی به هر روی میدانیم که در دهه شصت عملا تئاتری نبود و جریانی مانند تئاتر کامل که از تمام عوامل استفاده میکند، چیز نایابی بود.
در آن زمان تمام ابزارهای نمایشی آسیب دیده بودند، مثلا از بالابرها برای اولین بار استفاده کردیم در حالیکه زنگار گرفته بود. به خاطر نادانیهایی که روی صحنه صورت گرفته بود در سالهای پیش و اینها فرسوده شده بودند. هر بار که فرصتی پیش میآمد که ما در تالار وحدت کار کنیم؛ بیشتر نیرو صرف این میشد که حالا چه میزانی میتوانیم امکانات از معاونت و مرکز هنرهای نمایشی بگیریم تا بتوانیم کاستیهای این سالن را جبران کنیم. یعنی با هر بار کار کردن ما، معاونت و مرکز هزینههایی را تقبل میکرد تا ما بتوانیم مثلا نورپردازی را بهبود ببخشیم. یعنی پیدرپی آورده اضافه میکردیم به داشتههای آسیب دیده تالار وحدت که خوشبختانه الان به هر حال یک تشکیلاتی برای خودش دارد.
یک سوالی که شاید برای خیلیها پیش آمده باشد این است که چرا محمود عزیزی با اینکه در فرانسه تحصیل کرده و در دوران جوانی نیز با بیژن مفید کار کرده، اما پس از بازگشت به ایران بیشتر به سمت نمایشهایی با تِمهای شرقی رفتید؟ در واقع برخلاف بیشتر کسانیکه در اروپا تحصیل میکنند به جای رفتن سراغ یونسکو با ایبسن و... بیشتر به دنبال کارهای ایرانی و حتی مذهبی رفتید؟
ببینید مثلا "شهر قصه" که شما مطرح میکنید در آن مقطع تاثیرات عظیمی گذاشت و در این شکل نمایش که موسیقی فولکلوریک ما و قصههای فولکوریک ما و زندگی روزمره شکلی از نمادهای اجتماعی ما بود خیلی تأثیر گذاشت که این را شماها باید بروید و تحقیق نمایید ولی در واقع آن ریتم زندگی صحنهای به سینما و حتی به تبلیغات آن دوره کشیده شد و روی خیلیها تاثیر گذاشت و شکل نمایشیشان را در آن جهت سوق دادند. به هر حال یک ابتدایی بود و در واقع یک جریانی بود که تاثیرات عمیقی در اشکال نمایشی دوره خودش گذاشت و البته این را شماها باید تحقیق کنید و اگر دقت کرده باشید بعد از آن است که ما خدا بیامرز علی حاتمی را میبینیم که به سراغ مثلا "حسن کچل" میرود یا به سراغ خیلی چیزهای دیگری میرود یا این شکل از بیان نمایشی، گفتاری و دیالوگ نویسی و شخصیت پردازی. نمیخواهم بگویم که چه شخصی متقدمتر است در واقع میخواهم بگویم که این مقطع یک تأثیر عمیق در جریانات اجتماعی ما گذاشت. در بنیان شکلگیری ذهن من هم همانطور که خدمتتان عرض نمودم، اشکال نمایشهای آیینی سنتی بود زیرا در آن زمان تالار وحدت نبود، تئاتر شهر و سنگلج هم ساخته نشده بود و در واقع تئاترهای ما بیشتر تئاترهای لاله زار بود که بعد از کودتای 1332 تغییراتی در آن ایجاد شد و کیفیت ارزشی آن متغییر شد. خب در این چنین شرایطی طبیعتاً باز هم نگاه ما به سمت نمایشهای سنتی برمیگشت که در دسترس بود و در فرصتهای مناسب میشد این تئاترها را دید و در واقع در فرانسه هم باز نگاه من این بود که چگونه ما میتوانیم یک برآیند و یک دادههایی را استخراج کنیم که مبتنی بر یک مثلث متوازیالاضلاع باشد که یک رأس آن تئاتر ارسطویی، یک رأس آن تئاتر مدرن و یک راس آن هم تعزیه است. یعنی در واقع موضوع رساله من این بود. حتی در کلاسی که در فرانسه داشتم و تدریس میکردم باز در آنجا هم به سراغ مولانا و در واقع این ترکیبات معنایی و شکلی قصهها میرفتم و تدریس میکردم و دانشجوها هم خیلی لذت میبردند.
شما جزو معدود بازیگرانی هستید که در سه مدیوم تئاتر، سینما و تلویزیون امتحان خودتان را پس دادید و از هر سه آنها نیز نمره قبولی گرفتید. با توجه به اینکه فرض محال، محال نیست؛ دوست دارم بدانم اگر در شرایطی قرار بگیرید که سه پیشنهاد خوب از همه جهات، از سه حوزه تئاتر، سینما و تلویزیون برای بازی به شما بشود و شما مجبور باشید فقط یکی از آنها را انتخاب کنید کدام را انتخاب میکنید و چرا؟
قطعا تئاتر. ببینید وقتی ما در جایی متولد میشویم دوست داریم در هر صورت به همان جا برگردیم. ما تولد شغلیمان در تئاتر بوده و قطعاً وقتی پرواز میکنیم به دور دستها و به سینما یا تلویزیون میرویم، دوست داریم در فصل بهار بعدش به آشیانهی خودمان برگردیم. این نگاه من است. وقتی اینگونه صحبت میکنم نه اینکه مدیوم سینما و تلویزیون بد باشند برای من که اینگونه تجربه کردهام این گونه است. فیلمسازان بزرگ سینما هر از چند گاهی به مدیر برنامههایشان میگویند هر دو سال یا یک سال برای ما برنامهریزی کن من میخواهم تئاتر کار کنم. این به دلیل همان تولد در عرصه تئاتر است و اینکه از آنجا بال زدن را آموخته و خودش را در فضا حک کرده است و میخواهد خودش را با هر کار به ساحل دیگری برساند.
و حرف آخر محمود عزیزی در آستانه هفتاد سالگی؟
من دوست دارم اگر کار سیاسی میکنیم در انواع گروههای اجتماعی که بعضا عنوان حزب به خوشان دادهاند یکی را انتخاب کنیم که همسو با فکر ماست و در آنجا کار سیاسی کنیم. در بخش فرهنگ نه اینکه در آن سیاست نباشد به هر حال در هر فعالیت اجتماعی یک نگاه سیاسی میتواند وجود داشته باشد ولی به نظر من در بخش فرهنگ و هنر نباید کار سیاسی کرد. من فکر میکنم ما به شکل وحشتناکی سیاستزده شدیم. به عنوان مثال اگر امروز من با رسانه شما صحبت میکنم از روزنامههای دیگر کنار زده میشوم. و وقتی با روزنامه دیگری حرف میزنم آن یکی روزنامه مرا طرد میکند و من فکر میکنم این نگاه واقعا نگاه احمقانهای است. بعد از این آرزو میکنم تمام کسانیکه امکاناتی در اختیارشان است و خودشان را به عنوان بازوهای نظام جمهوری اسلامی در دولتهای مختلف معرفی کردهاند متوجه باشند که فقط با اقتصاد نمیشود جامعه را رو به رشد برد و حتما این رشد و تعالی باید با فرهنگ و هنر باشد. در واقع زیر ساخت آن باید اقتصاد و هنر باشد تا اقتصاد بتواند تبلور پیدا کند. همه آنها امکانات لایزالی دارند که از این سرمایهای که امروزه تحت عنوان دانش آموختگان شاخههای مختلف هنر در این بازار بیکاری گیر کردهاند اگر به این سرمایه معنوی میدان بروز خلاقیت ندهند فردای روزگار در همین تاریخ معاصر مسئولین باید پاسخگو باشند. آرزو میکنم که به صرافت بیافتند و از این مرز بندیهای خط قرمز بگذرند و به حال و روز این سرمایههای ملی که همین هنرمندان و هنرجویان هستند و رو به افول است و تبدیل میشود به نیروهای باز دارنده توجه کنند؛ چراکه در آینده گریبان خودشان را خواهد گرفت و اگر هم اینها گریبانشان را نگیرند تاریخ گریبان آنان را خواهد گرفت.
انتهای پیام/
حسین سینجلی