سرویس تئاتر هنرآنلاین: در قرن دوازدهم اعتقاد عمومی بر این بود که تنها یکپارچگی در امور دینی میتواند صلح و امنیت را در جامعه اروپایی تضمین کند. از اینرو کلیسای کاتولیک دستگاه تفتیش عقاید را برپا کرد تا از آن به عنوان سلاحی برای مقابله با تهدیدهای فرضی نسبت به قدرت معنویاش استفاده کند. البته بدیهی است که اعتراضهایی از سوی افراد مختلف در طول این چند قرن صورت گرفته است. یکی از این آدمها ژان کالون، روحانی برجسته پروتستان بود. او نخست در سیمای یک اصلاحگر پروتستان ظهور یافت اما در نهایت یک دیکتاتوری دینی و استبداد سیاه مذهبی را در ژنو برپا کرد. از آنجاییکه همواره انسانهای آزادیخواهی هستند که به مبارزه علیه مستبدان برخیزند، حکومت کالون هم از این قاعده مستثنی نبود. کاستلیو که هرگز همچون کالون فکر خود را تنها فکر درست نمیانگاشت و درک خود از امور را بینقص و ردناپذیر نمیدانست، در مقابل دیکتاتوری مذهبی کالون به اعتراض برخاست. داستان این آزادیخواهی این روزها در نمایشی با عنوان "کالون و قیام کاستلیون" به نویسندگی حمیدرضا نعیمی و کارگردانی آرش دادگر، در سالن سمندریان مجموعه ایرانشهر در حال اجرا است.
دستگاه پاپی به ویژه از هر دیدگاه مذهبیای که اقتدارش را نادیده میگرفت وحشت داشت. اگر چنین دیدگاههایی مقبولیت عمومی پیدا میکردند، کلیسا قدرت برانگیختن مردم را از دست میداد. تمام بدعت گذاریها بد تلقی میشدند چون تهدیدی برای استیلای کلیسا بودند. به همین دلیل هم بدعتگذاری همطراز خیانت تلقی میشد. پس هر دو میبایست مجازات یکسانی داشته باشند؛ مجازات خیانت به طور سنتی مرگ بود، پس عقیده بر این بود که این مجازات برای بدعتگذاری نیز سزاوار است. کالون در ابتدا به قصد اصلاح امور، حکومتی نو برپا میکند، اما چندی که میگذرد او هم دقیقا همان رویهای را برای اداره حکومت در پیش میگیرد که در ابتدا بر ضد آن قیام کرده است.
به مرد یا زنی که به زندان میافتاد هیچگاه گفته نمیشد که چه اتهامی متوجه اوست. به فرد متهم اجازهی گرفتن وکیل داده نمیشد. او حتی هیچگاه به درستی متوجه نمیشد که چه کسی به او اتهام وارد کرده است. از آن گذشته، به مردم اجازه داده نمیشد در جلسات دادگاه شرکت کنند. همه این رویهها - نبود یک اتهام خاص، ناشناختگی متهم کننده، غیرعلنی بودن محاکمه- کاملا مغایر قانون شرع بود. اما فتواهای پاپی این رویهها را مجاز میشمرد. در این نمایشنامه هم "میشل سروه" چنین شرایطی دارد. به او اجازه داشتن وکیل داده نمیشود و هرگز دادگاهی عادل برای او تشکیل نمیشود. سرانجام نیز در چوبه مرگ سوزانده میشود.
حمیدرضا نعیمی، با برداشتی آزاد از کتاب "وجدان بیدار" نوشته اشتفان تسوایک نمایشنامه "کالون و قیام کاستلیون" را نوشته است. با اینکه زبان نمایشنامه امروزی نیست و نامها و اتفاقات هم ظاهرا به دوران معاصر تعلق ندارند، اما مفاهیم بیان شده در نمایش حتی با طبیعت بشر امروزی نیز هماهنگ است. درست است که مجازاتهایی نظیر اعدام از طریق سوزاندن دیگر در هیچ کجای دنیا یافت نمیشود، اما بشر امروزی هم با یافتن مابه ازاهای آن، همچنان به شکنجه و آزار همنوع مشغول است.
آنچه دادگر در مقام کارگردان به صحنه آورده، اجرایی است که روح اثر را به تمامی دربردارد و کاملا در راستای بیان داستان نمایشنامه است. در واقع دادگر نخواسته با تغییر زاویه نگاه یا حتی تحمیل ساختاری انتزاعی به فرم اجرایی، نمایشنامه را تحت تأثیر قرار دهد. هوشمندی او در این بوده است که مضمون بیان شده در نمایشنامه را تا حدامکان روشن و صریح برای مخاطب بیان کند و از طریق همین بیانِ صریحِ مفهوم، مخاطب را با خود همراه سازد. گرچه طراحی صحنه، محدود است به وسایل اندک صحنه که غالبا شامل چند میز و چارپایه است، اما فضایی که با همین اندک وسایل صحنه خلق شده است به خوبی توانسته خفقان حاکم بر جامعه را نشان دهد. اتفاقا نبود دکورهای حجیم و سنگین و استفاده نکردن از وسایل صحنه پر زرق و برق باعث شده که درک تیره روزی مردم آن زمان برای تماشاگر راحتتر باشد. استفاده از رنگهای تیره و کدر- چه در ابزار صحنه و چه در لباسها- نیز به این انتقال حس کمک کردهاند. اگر به این امر قایل باشیم که نشانهگذاری کردن لباسها، درگیر کردن تماشاگر با شخصیتها به جای توصیف، توضیح و تعریف آنهاست، باید اذعان کرد که این نمود ظاهری شخصیت و لباسِ آنکه تئاتر را از یک روایت صرف- که اشخاص و لباسشان بنا به ضرورت تعریف و بازگویی می-شوند- متمایز میکند به شیوهای موثر در اجرای دادگر مورد استفاده قرار گرفته است. لباسهای بلند و سیاه کشیشان، که هم نشانی از حس برتری جویی آنها نسبت به سایر آدمهاست و هم نشانهای است برای بازنمایی درون پلید آنها در کنار لباس مندرس اما سفید سروه که درعین نشان دادن شرایط دهشتناک او به روشنیِ درونی او اشاره دارد، نمونههایی از این انتخابهاست.
بازی بازیگران، در مجموع پذیرفتنی است. گرچه لحن بازیگران به تناسب دیالوگهای نمایشنامه به گونهای انتخاب شده که از همان اول نشان دهنده زمان رخداد داستان باشد اما چنانچه شیوه بیان بازیگران- در عین بیان دقیق دیالوگ¬های متن- کمی امروزیتر میشد، میتوانست در تعمیم مضمون نمایشنامه به جامعه جهانی کنونی بیشتر موثر باشد. اتفاقی که در حرکات بازیگران، ادا و اطوار آنها و میزانسنهای نمایش رخ داده است؛ یعنی حرکات بازیگران به عکس نوع بیان و لحن گفتارشان، تا حدودی خارج از قواعد چنین متنی طراحی شده و اتفاقا همین تغییر ظریف و جزئی اما هوشمندانه توانسته به لحاظ بصری تناقضی را ایجاد کند که از قضا به هماهنگی میان زمان واقعی داستان و زمان اجرای آن انجامیده است.
روی هم رفته دادگر با مقدم قرار دادن محتوا بر فرم اجرایی، نمایشی را به صحنه آورده که تمام ارکان و عناصر بخشهای غیرکلامی بدون خودنمایی، رفتن به بیراهه و یا افزودن تاویلی جدید به متن، در خدمت انتقال محتوا به ملموسترین شکل ممکن به مخاطب قرار گرفتهاند.
تفتیش عقاید و نفوذ آن به طور ناگهانی و در تاریخ معینی پایان نیافت، بلکه در یک دورهی بیش از یک قرنی، نهادهای گوناگون آن ارعاب خود را از دست دادند و به تدریج از میان رفتند. دستگاه تفتیش عقاید کوشید طی چندین قرن اذهان میلیونها نفر از مردم را، با استفاده از آنچه ما امروز نهایت اَشکال سنگدلی مینامیم، کنترل کند. شاید صدها هزار نفر از مردم به چنگ "ادارهی مقدس" افتادند اما در نهایت، دستگاه تفتیش عقاید شکست خورد. شبکهی گستردهی ادارات، زندانها، خبرچینها و ماموران تفتیش عقاید آن دیگر وجود ندارد. انگار این تاریخ هولناک را حتی میتوان یک منبع امید دانست، چرا که به قول تاریخدان برنارد همیلتون نشان میدهد که ایمان و عقیدهی اجباری ناممکن است. دستگاه تفتیش عقاید توانست، در محدوده خاصی از زمان، همانندی و تعبد ظاهری را تحمیل کند اما هرگز موفق نشد یک جهان مسیحی یکپارچه با یک عقیده واحد- که هدفش بود- به وجود آورد. توجه به اتفاقات جهان و دیگر کشورها نشان میدهد که تاریخ همواره درحال تکرار است. شاید همین نگرانی از وضعیت بشر، دادگر را واداشته است که سرگذشت کالون را به صحنه بیاورد. داستانی که گرچه قرنها از آن گذشته است اما با وجود تغییر در اَشکال امور، هنوز هم در گوشه و کنار جهان هم قابل مشاهده است.
دبورا بکراش، نویسنده کتاب تفتیش عقاید، معتقد است که: "آنچه ما را از نیاکانمان جدا میسازد شاید صرفا افزایش کارایی تکنولوژیکی باشد که با آن یکدیگر را قتل عام میکنیم. شاید به زحمتش بیارزد که این وجه خوفناک طبیعت انسان را همواره مورد توجه قرار دهیم." انگار قرن بیستم به جای آنکه موجب وقفهای در این روایت وحشتناک از رفتار وحشیانهی انسان با انسان باشد، شواهدی بر تیره و تار شدن افق آینده به دست داده است.
انتهای پیام/
مهتاب صفدری