سرویس معماری هنر آنلاین: خانه سنگی ملقب به بزرگترین خانه تهران بنایی قلعه‌مانند است که در سال 1340 به سبک کاخ لوپتی تریانون از کاخ‌های جانبی کاخ ورسای فرانسه ساخته شد و محلی‌ها آن را به دلیل دیوارهای سنگی ضخیمش به نام خانه سنگی می‌شناسند؛ خانه‌ای که پیش از انقلاب محل ملاقات‌های مهم سیاسی و پس از آن، مدتی محل نگهداری بزه‌کاران اجتماعی و سپس اداره گذرنامه و هشت سالی نیز خالی از سکنه بوده است.

خانه ثابت پاسال این روزها با خبر گودبرداری و تخریب و تبدیل آن به مجتمع اداری تجاری 9 طبقه‌ای به جای آن، در صدر اخبار قرار گرفته است.

کاخ ثابت پاسال پیش از انقلاب خانه حبیب الله پاسال بود. پاسال بهایی وابسته به شاه و موسس تلویزیون ملی ایران بود که برای اولین بار کارخانه پپسی کولا را در ایران راه انداخت. حبیب الله ثابت پاسال که فراماسون هم بود، با نزدیک شدن به روزهای پیروزی انقلاب از ایران گریخت و به آمریکا رفت. بعد از انقلاب اموال وی مصادره شد.

از دارایی های مشهور ثابت پاسال خانه وی بود. این خانه که در تقاطع خیابان آفریقا قرار دارد به سبک کاخ لو پتی تریانون یکی از کاخ‌های جانبی کاخ ورسای فرانسه ساخته شده است. پیش از انقلاب این خانه پانزده میلیون دلار ارزش گذاری شد.

از دارایی‌های دیگر ثابت پاسال نمایندگی تولید فولکس واگن، کارخانه لاستیک سازی جنرال تایرز، کارخانه تولید روغن موتور ایزو، سهامدار عمده در بانک توسعه صنعت و معدن ایران، سهام‌داری عمده در بانک ایران و خاورمیانه، شیشه مینا و ده‌ها شرکت و موسسه و کارخانه دیگر است.

ساخت و ساز این کاخ در سال 1340 به پایان رسید. این بنا در سه طبقه و با متراژ 1 هزار و 847 متر در خیابان جردن، تقاطع خیابان حمیده طاهری و محمد روانپور قرار گرفته و به دلیل متراژ بالای آن به "بزرگترین خانه تهران" ملقب شده است. گفته می‌شود اشیاء به کار رفته در آن ارزشمند بوده است.

در کتاب "معماران تباهی" و "من و فرح پهلوی" این بنا را اینگونه توصیف کرده است:" ثابت پاسال در خانه مجللی که از قصر لوپتی تریافون در ورسای فرانسه الگو گرفته شده بود زندگی می کرد. این خانه در خیابان جردن بالاتر از چهارراه ناهید قرار داشت. دکوراسیون این خانه را همان دکوراتوری انجام داده بود که مسئول تدارکات چادرهای سلطنتی در تخت جمشید بود. پرده‌های این خانه را از بلژیک آورده بودند و درهای آن متعلق به یک قصر فرانسوی بود. دستگیره‌ها را هم از روی یک مدل مربوط به یکصد سال پیش و به صورت اختصاصی برای خانه ثابت ساخته بودند. مردم تهران آن خانه را قصر سنگی می‌نامیدند."

مهدی تمیزی در کتاب "سایه سرو" در رابطه با سنگ تراش این بنا می گوید:"روح الله میرزائی شش جوانی درسال 1323 در روستای چیگان از توابع بخش مرکزی شهرستان فریدن استان اصفهان به دنیا آمد و در سال 1392 درگذشت. او شاگرد غلامحسین عمرانی است و یکی از سنگ تراش های مشهور قبل و بعد از انقلاب اسلامی است. از جمله فعالیت های میرزائی می توان به آرمگاه "پرفسور پوپ" ایرانشاس آمریکایی در اصفهان، مرمت و بازسازی برخی از آثار تاریخی اصفهان همچون کاخ چهل ستون، خانه امام جمعه دوره ظل السلطان و ...، معماری و دکوراتیو هتل عباسی و انتخاب، طراحی و پرداخت و سنگ تراشی های خانه ثابت پاسال اشاره کرد."

این خانه پس از انقلاب با محوریت حجت الاسلام انصاریان به عنوان کانون تربیت اسلامی، مرکزی برای رهایی 4 هزار زن گرفتار در خانه‌های فساد رژیم گذشته شد و خدمات شایانی در اصلاح و بازگشت زنان مزبور در این خانه انجام شد.

در خاطرات حجت الاسلام انصاریان آمده است: حاج محمد ارسین نیز انسان پرشوری بود که در این امر کمک بسیاری به ما کرد. او پول زیادی از صنف خودش - فرش فروشی - جمع آوری کرده، برای ما می‌آورد. با کمک آن پول‌ها 40 عدد چرخ خیاطی برای زنانی که در شمیران و در خانه "ثابت پاسال" اسکان داده بودیم، تهیه کردیم. اسم آن‌جا را "کانون تربیت اسلامی" گذاشته بودیم. آن زنان حدود ده سال در آنجا ماندگار شدند و زندگی سالم و پاکی داشتند.

آیت الله صادق خلخالی در بخشی از خاطرات خود درباره کاخ ثابت پاسال می‌گوید: بعد از تابستان 60 که دیگر کم‌کم کار رسیدگی به پرونده‌های وابستگان طاغوت کم شده بود نزد امام رفتم و بعد از اینکه کمی از محاکمه اعضای گروه‌های سیاسی ضد انقلاب گفتم، از وضعیت فساد و مواد مخدر صحبت کرم و اینکه الان باید در این مورد هم انقلابی عمل کنیم. امام فرمودند بروید و مسئولیت این کار را به دست بگیرید. از جماران که بیرون آمدم یک راست رفتم به خلوت‌ترین خانه‌ای که سراغ داشتم. خانه‌ای بزرگ که قبلا برای ثابت پاسال بود و از همان جا به دادستانی انقلاب زنگ زدم و گفتم بروید هرچه قاچاقچی مواد مخدر می‌شناسید دستگیر کنید. شب نشده بود که زیرزمین و انباری‌های خانه پر از زندانی شده بود.

بعد از این رویدادها وزارت اطلاعات این خانه را در دست گرفت و بخشی از این ارگان که مربوط به اداره گذرنامه بود فعالیت خود را در این ساختمان آغاز کرد. هر روز صبح در مقابل این ساختمان صف طولانی بود از کسانی که ممنوع‌الخروج بوده‌اند یا در موقع ورود به کشور در فرودگاه پاسپورتشان توقیف شده بود و به آن‌ها برگه‌ای داده بودند که به دفتر اداره گذرنامه نهاد ریاست جمهوری واقع در خیابان آفریقا ساختمان سنگی مراجعه کنند.

آنهایی که کاخ را دیده‌اند درباره‌اش توصیفات زیادی ارائه می‌دهند. از جمله این که کاشی‌های به کار رفته در آن به قدری زیبا و چشم‌نواز بوده است که وقتی به آن نگاه می‌کردند تصویر خود را در درخشش آنها می‌دیده‌اند.

تقریبا همه کسانی که کاخ را دیده‌اند از درها و دستگیره‌های بسیار زیبا و متفاوت آن سخن می‌گویند. این کاخ دارای دو آشپزخانه صنعتی و خانگی است. قناتی از وسط آن می‌گذشته که خانه را دور می‌زده و در جوی آبی پلکانی دور تا دور استخر را می‌پوشانده است.

این جوی آب روان امروزه خشک شده و آبراهه آن نیز همانطور که در تصویرها دیده می‌شود ویران شده است.

درست رو به روی استخر نیز دو چای خانه قرار داشته که مهمانان می‌توانستند هنگام پذیرایی شناگران را تماشا کنند.

سمت راست خانه نیز فضای بازی برای پایکوبی و دیدن نمایش تعیبه شده است. باغ کاخ در سمت چپ و راست که محل پارک ماشین نیز هست، دارای درختان سرو و کاج در دو ردیف کنار هم بوده که امروز تقریبا چیزی از این درخت‌ها باقی نیست.

ستون‌های جلوی عمارت همه از سنگ مرمر و به رنگ صورتی است. گفته می‌شود مجسمه‌ها و سنگ تراشی‌هایی نیز در نمای این کاخ به کار رفته بود که امروزه چیزی از آنها دیده نمی‌شود.

تقریبا همان طور که در عکس‌ها دیده می‌شود تقریبا شیشه تمامی پنجره‌ها شکسته و چارچوب برخی از درها و پنجره‌ها کنده شده است.

می‌گویند قسمت پشت ساختمان قرار بوده سالن بیلیاردی برای تفریحات ورزشی ساخته شود. امروز در قسمت عقب ساختمان سمت راست گودبرداری‌هایی صورت گرفته است.

گفته می‌شود از هشت سال پیش این بنا برای فروش گذاشته شده و خریدارانی هم پیدا کرده است اما تاکنون این بنا خالی از سکنه بود.

اهالی محل می‌گویند عید همین امسال بیشتر درختان کاخ در عرض دو سه روز بریده شد و صبح که می‌آمدیم دیگر هیچ اثری از درخت‌ها و حتی تنه بریده‌ آنها موجود نبود و همه چیز پاکسازی شده بود.

آخرین بازدید کارشناس شهرداری تهران در مورخ 27 آبان سال 1387 از این بنا، حدود 53 اصله درخت غیر مثمر(بدون میوه) در این بنا وجود داشته که 8 درخت بالای بن 90 سانتی متر، 6درخت بالای بن 70 سانتی متر، 10درخت بالای بن 50 سانتی متر، 4 درخت بالای بن 10 سانتی متر، 5درخت بالای بن 30 سانتی متر و 21 درخت بالای بن 20 سانتی متر است.

محلی‌ها این خانه را به دلیل دیوارهای بلند سنگی‌اش به نام خانه سنگی یا قصر سنگی می‌شناسند. اما امروز خبرها حاکی از این است که مالک این بنا شرکت صبا میهن است.

بر اساس آنچه در سایت اینترنتی این شرکت آمده است:"شرکت صبامیهن تحت مالکیت 100 درصد صندوق بازنشستگی در سال 78 با مأموریت سرمایه‌گذاری و کسب ارزش افزوده متناسب با موضوعات مفاد اساسنامه‌ای به شرح انجام هر گونه امور صنعتی، معدنی و بازرگانی، ایجاد هرگونه کارخانه و کارگاه تولیدی و خدماتی از قبیل عملیات فرآوری، تغلیظ و تبدیل، انجام هرگونه عملیات اکتشاف، استخراج و بهره برداری از معادن و کانی های فلزی و غیر فلزی پس از اخذ مجوز لازم، انجام امور صنعتی و بازرگانی مربوط به معادن از هر قبیل مانند خرید و فروش، واردات و صادرات مواد معدنی و فرآوری شده، ماشین آلات ابزار آلات، قطعات و تجهیزات مربوط به معدن و مربوط به مواد اولیه بخش سنگ و هر نوع فعالیت در بخش انرژی پس از اخذ مجوزهای لازم، خرید و فروش کالا و اموال منقول، تاسیس شد.

در رزومه این شرکت فعالیت‌هایی چون مجتمع اداری آریان ظفر، مجتمع مسکونی آریان نگین کیش، مجتمع اداری الوند، مجتمع تجاری ارگ تجریش، ملک الهیه و ملک شهید لواسانی به چشم می‌خورد که پروژه ارگ تجریش در چند ماه گذشته در میان اصحاب رسانه جنجال فراوانی ایجاد کرده است زیرا این ملک براساس گزاش سایت معماری نیوز، در محل سابق باغ گیاهی تجریش با قدمت 500 سال ساخته شده است.

شهرداری منطقه 3 تهران مجوزی برای این بنا صادر نکرده است اما با توجه به متروکه شدن این بنا و پروژه‌های در دست احداث شرکت صبا میهن و رویکرد این شرکت در احداث برج‌های عظیم همانند پروژه "ارگ تجریش"، احتمال تخریب این بنا در آینده نزدیک و تبدیل آن به یک مجتمع تجاری ادرای 9 طبقه وجود دارد.

این بنا با توجه به رخ دادهای فراوان سیاسی قبل و بعد از انقلاب اسلامی، تاکنون در فهرست آثار ملی کشور ثبت نشده و حتی براساس لیست‌های موجود بناهای ارزشمند اداره کل میراث فرهنگی استان تهران، تاکنون جزو بناهای ارزشمند نیز شناسایی نشده است.

بر اساس تبصره دوم اصلاحی سال 1386 لایحه قانونی حفظ و گسترش فضای سبز درشهرها مصوب سال 1359، شهرداری هر منطقه مکلف است قبل از صدور پروانه یا گواهی پایان کار و یا بررسی هر نوع تغییر کاربری برای املاک و اراضی با مساحت پانصد متر مربع و بیشتر بدون هیچگونه استثناء وضعیت را از کمیسیون‌های موضوع ماده 7 این مصوبه استعلام نماید و بر اساس تبصره یکم همین ماده، تشخیص باغ از غیر باغ با توجه به موقعیت جغرافیایی و مکانی، وضعیت پوشش گیاهی و سوابق و مدارک موجود در پرونده و نیز با عنایت به ضوابط فوق الذکر به عهده کمیسیون‌های اصلی موضوع ماده 7 این مصوبه است.

این انتظار می رود شهرداری منطقه 3 شهر تهران و کمیسیون ماده هفت به صورت فوری به وضع این ملک رسیدگی و پهنه این اثر را تغییر دهند. شهرداری منطقه می تواند با حفظ هویت اثر، این مکان را به عنوان یک مرکز هویتی در منطقه سه همانند عمارت تاریخی عین‌الدوله در منطقه چهار تبدیل کند.

مهدی معمارزاده، کارشناس فنی اداره کل میراث فرهنگی استان تهران که پس از انتشار خبرهایی درباره‌ احتمال تخریب این بنای تاریخی با مجوز کمیسیون ماده‌ پنج به این مکان تاریخی سرکشی کرده بود، به ایسنا گفته است: این بنای تاریخی هم به دلیل معماری خاص و استفاده از فضاهای طبیعی و هم نقش آن در تاریخ اهمیت دارد و باید به عنوان یک بنای تاریخی ارزشمند مورد توجه قرار گیرد.

وی ادامه می‌دهد: احمد مسجد جامعی در زمان ریاست‌اش در شورای شهر تهران اعلام کرد که تاکنون در شهر تهران 2300 خانه‌ ارزشمند معرفی شده‌اند که از این تعداد تاکنون 30 درصد آنها تخریب شده‌اند. معتقدم این اتفاق‌ با سهل‌انگاری‌های مدیریت‌ شهری از جمله میراث فرهنگی در طول سال‌های گذشته رخ داده است. درِ این خانه‌ ارزشمند نیز تاکنون بسته بوده است و تا کنون امکان دیدن آن را نداشته‌ایم تا آن را به عنوان یک خانه‌ی ارزشمند معرفی کنیم.

وی درباره‌ طرحی که چند سال پیش شورای عالی معماری و شهرسازی برای شناسایی بناهای تاریخی تهران مصوب کرده بود، نیز اظهار کرد: مشاوران طرح تفصیلی تهران در طول سال‌های گذشته برای اجرائی کردن این طرح، حتما با خانه‌های زیادی که در این حد ارزشمند هستند مواجه شده‌اند، اما گاهی اوقات به نظر می‌رسد یا ارزشمند بودن این خانه‌ها را اعلام نکرده‌اند یا اصلا نمی‌دانسته‌اند که چنین بناهای ارزشمندی وجود دارند، اما در حال حاضر باید به عنوان بخشی از خاطرات جمعی خیابان جردن، که همه‌ی آن‌ها در حال تبدیل شدن به برج هستند، این بنای تاریخی باقی بماند.

بعد از خبر ساز شدن این ساختمان به برخی از معماران قدیمی تماس گرفتیم ولی اکثر آنها از وجود این کاخ بی خبر بودند و یا تنها اخباری از آن به گوششان رسیده بود. اسکندر مختاری کارشناس میراث فرهنگی که تقریبا بیشتر خانه‌های قدیمی تهران را شناسایی کرده است درباره این کاخ می‌گوید: این بنای قلعه مانند وسط دیوارهای بلند از چشم همه به دور مانده بود و وقتی خبر آن را شنیدم تعجب کردم چطور به آن بر نخورده‌ام و از دید من پنهان مانده است.

وی ادامه می دهد: البته این که ما اطلاعاتی از بناهای معاصر نداریم مشکل تازه ای نیست. بسیاری از معماران که همین حالا دارند بنایی را می‌سازند نمی‌شناسیم چه برسد به معماری که چهل سال پیش بنایی را طراحی و اجرا کرده است.

مختاری ادامه می‌دهد: این بنا فرزند زمانه خودش نیست و یک معماری تقلیدی است. مثل این است که کسی بیاید امروز کاخ صاحبقرانیه بسازد. همین حالا بنایی در جاده قدیم کرج ساخته شده که به سبک گوتیک است. بنابراین به لحاظ سبکی ویژگی خاصی ندارد جز این که باغ وسیعی دارد و ساختمان مهمی به لحاظ سیاسی و اجتماعی است که باید حفظ شود و ارزش حفظ و نگه داری را دارد.

در نهایت باید گفت کاخ ثابت پاسال هنوز هم می‌تواند به عنوان نماد و هویتی برای منطقه جردن محسوب شود چرا که بخشی از خاطرات جمعی مردم تهران و به خصوص اهالی خیابان جردن را با خود همراه دارد و بهتر است کاربری فرهنگی برای آن در نظر گرفته شود تا اینکه تخریب و برجی 9 طبقه و غریبه در آن ساخته شود.

انتهای پیام/

افسانه شفیعی