سرویس تئاتر هنرآنلاین: 1) اتمام نمایش و صدای سوت و کف تماشاچیان نمایش "تهران. رم. تهران. آمستردام" به کارگردانی آروند دشتآرای قرین میشود با ایده "بدیو"یی از تئاتر در ذهنم. یادم میآید که آلن بدیو، در کتاب تاثیرگذارش دربارهی تئاتر گفته بود: "تئاتر نوعی گردآوری و کنارهمچینی است؛ کنارهمچینی اجزای مادی و مثالیِ بهغایت ناهمخوانی که یگانه وجودشان در بازنمود یا همان اجرای تئاتری اتفاق میافتد. این اجزا (یک متن، یک مکان، تعدادی بدن، صداها، لباسها، نورها و مخاطب همگانی...) در یک رخداد یا بازنمود، کنار یکدیگر قرار میگیرد و اجرای هر شب آن هم چیزی از تکین بودگیاش کم نخواهد کرد." بدیو میگفت که مردم به تئاتر نمیروند تا فرهیخته شوند؛ آنها به تئاتر میروند تا از ایده - تئاترها متاثر شوند و با ایدهها فکر کنند. بهجملهی چاپشده روی بروشور نمایش خیره شدهام و دارم به پاسخ سوال دوستم میاندیشم. نوشته است: "دربارهی تصویری که از من داری تجدید نظر کن" و دوستم میپرسد: "بچهها؛ واقعا تصور شماها از خارجیها چیه؟ در مورد یه آمریکایی یا اروپایی چی فکر میکنید؟" قرار میشود که در اینباره فکر کنیم و باریدیگر من میمانم و آنچه باید دربارهی این تئاتر بنویسم.
2) اما ایدهای که بعد از تماشای این نمایش بهجای میماند چیست؟ آروند دشتآرای، پیش از آغاز کار به روی صحنه میآید و آن را لو میدهد: "ایدهی این کار زمانی به ذهنم خطور کرد که برای اجرا به کشورهای خارجی رفته بودیم. با یکسری از همکاران گفتوگو میکردیم و آنها پرسیدند که آیا واقعا شما در ایران کتوشلوار میپوشید؟ شگفتزده بودم. همکار من فکر میکرد که تمامی ایرانیان در این کشور عبا به تن میکنند." فکر آنکه ما چه تصویری در نزد دیگری - یعنی غرب - داریم و یا بهعکس خود درباره این دیگری چه میاندیشیم مسئلهاش میشود. حالا سعی میکند تا با جمعکردن همکاران هلندی، ایتالیایی و بریتانیاییاش و البته به میانجی مدیومی به نام تئاتر به این ایده نزدیک شود. آروند عادت دارد مخاطب و بازیگرش را به مستقیمترین شکل ممکن مقابل هم قرار دهد. بازیگرانش مانند ما مخاطبان به روی صندلی مینشینند و به تماشاچیان خیره میشوند. فرم غالب کارهای او همین نگریستن در چشم دیگری و خود را از دریچهی چشمان او نظارهکردن است. اینبار اما فرم و محتوای کار چفتوبست بیشتری دارد و خیرگیِ نگاه خود فرمی میشود که میتوان بهمیانجی آن محتواهایی را توضیح داد. اولین و مرکزیترینِ این محتواها "اهمیت تصویر دیگری" است. مهم است که دیگری دربارهی من چه تصویری دارد یا من دربارهی او چه میاندیشم. پرسشهایی هم که شخصیتهای نمایش دشتآرای در خصوص قضاوتهای مخاطبان درباره خودشان میپرسند پرده از اهمیت دیگری در ذهن ما برمیدارد. توگویی هر یک از ما در ذهن خود سنخهایی از دیگری ساختهایم و براساس همین سنخها به قضاوت او مینشینیم. دشتآرای نیز سعی میکند تا خود تصاویر موجود از دیگری را به واسطههایی بازنمایی کند. بدنها را به کار میگیرد، از زبان سود میجوید، مستنداتی از زندگی روزمرهی غربی نشان مخاطبانش میدهد تا تصویر یکدست گذشته، همان افکار سنخبندیشدهشان را به نحوی بهچالش بکشد. از دیگر تمهای مهم در این نمایش، "اهمیت رسانهها در وانمودن واقعیت" است. هرچند که ایدههای آروند در این میان اندکی تبلیغاتی بهنظر میآیند، اما بهنظر میرسد درصدد است تا بگوید که رسانهها سعی دارند تا تمام واقعیت را مصادره کرده، آن را جعل و به شکل دیگری بازنمایی کنند. در این میان، بازیگران خود رسانهای میشوند تا این تصاویر کج و معوج را اندکی صیقل دهند و شکل تازهای به آن ببخشند. اما سوال اصلی و تم مهم دیگر در نمایش دشتآرای داشتن یا نداشتن "تمایز فرهنگی" است. طبیعی است! این کارگردان جوان هم محصول زمانه و البته شرایط اجتماعی و فرهنگی عصر رسانه و شبکه است. بدیهی به نظر میرسد که فضای مجازی فاصلهها را اندک و تمایزاتِ فرهنگی را کمرنگ کرده باشند. اما این تمایزات کماکان وجود دارند و همواره خود را به نوعی عینی میکنند. شاید آروند "زبان" را به درستی نشانه میرود. زبان به شکلی اساسی بر پایه نوعی سوءتفاهم بنا شده است. خاصه آنکه باید زبانها را در بسترهای اجتماعی قرار داد و به بررسی آنها پرداخت. آیا این تمایز نیست که زبان فارسی استعاری، انتزاعی و چندلایه و پیچیده باشد و افراد عموما برایِ بیان مقاصد خود برخود بپیچند و سرآخر هم لبّکلام را نگویند، اما زبانهای غربی عینی، انضمامی و مبتنی بر عقل کاربردی باشند؟
3) دشتآرای با نوعی نگاه خوشبینانه میپندارد که میتوان با زبانهای متفاوت سخن گفت اما به فهمِ مشترکِ انسانیِ واحدی دست پیدا کرد. نگاهی که در آن تمایز فرهنگی تاحدود زیادی از میان میرود، اما همین نگاه خوشبینانه، هنگامی که با نگاه پسااستعمارانه به فرهنگ خودش عجین میشود و نشان میدهد که در ایران شرایط فهم و گفتوگوی سالم وجود ندارد، ناخودآگاه، پرده از نوعی "تمایز فرهنگی" برمیدارد؛ تمایزی که امروز در میان امپراتوریهای جدید از محتوا خالی شده و به یکپارچگی و انسجام جهانی ترجمه میشود. این محتوای جدید البته چیزی نیست جز میل به یکپارچهکردن جهان در راستای رسیدن به قدرت و سرمایهی بیشتر. در حالیکه آنچه فرهنگها را متفاوت و بهمثابهی یک فرهنگ مهم میکند، تلاشی است که برای اثبات خود تا نشان دهند کماکان وجود دارند.
انتهای پیام/
هاله میرمیری