سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: در ژوئن 1873 وقتی ناصرالدینشاه در اولین سفر اروپایی خودش به آلمان وارد شد تا برای نخستینبار در راستای ایجاد روابط با آنها تلاش کند، سیصد چهارصد سالی از ترجمه آثار ادبیات ایران به زبان آلمانی میگذشت و این در حالی بود که ایرانیها هنوز چیزی از ادبیات آلمان نخوانده و ندیده بودند. او در دیدارهایش با مقامهای آلمانی احتمالاً از ادبیات ایران چیزی نگفت و از آلمانیها هم درباره ادبیاتشان نپرسید، اما موفقیتهایی در راستای تقویت روابط سیاسی و اقتصادی با آنها کسب کرد؛ روابطی که پس از آن تا کنون دستخوش فراز و نشیبهای فراوانی بوده است. از ارائه مشاوره نظامی به ایران طی جنگ جهانی اول، فروش سلاح به عراقیها در دوران جنگ و میانجیگری برای صلح گرفته تا قضیه سلمان رشدی و کتاب جنجالیاش، برگزاری کنفرانس پرسروصدای برلین یا تبریک صدراعظم آنها به مناسبت پیروزی حسن روحانی در انتخابات ریاست جمهوری یازدهم.
در این گزارش، نوشتهایم که در طول روابط ادبیات ما و آلمانها، چه مناسباتی برقرار بوده است؛ ما بیشتر سراغ آنها را گرفتهایم یا آنها بیشتر به ما توجه کردهاند؟
آلمانها و ما
مهمترین توجه از سوی آلمانها به ادبیات ما بدون شک مربوط به ارادت بیچونوچرای یوهان ولفگانگ گوته به حافظ بوده است. او در "دیوان شرقی ـ غربی"اش که سال 1819 منتشر شد، در پی بازتولید پیشنهادهای حافظ در شعر بود. اما بسیار پیشتر از آن آلمانها، سعدی، مولوی و خیام را نیز ترجمه و منتشر کرده بودند. در واقع میتوان گفت از عصر صفوی در چهار قرن پیش تا ابتدای قرن بیستم، روابط ترجمه آثار ادبیات ایران در آلمان و بالعکس، کاملا یکطرفه بوده است؛ طوری که تا پیش از انتشار نخستین ترجمهها از شعر فردریش شیلر به زبان فارسی در سالهای مشروطه، شاهد هیچ اثر ادبی آلمانی به فارسی نبودهایم، اما پس از توجه آنها به ادبیات کلاسیک ما، با شکلگیری فرمهای دیگر مانند داستان، رمان و نمایشنامه در قرن اخیر، آلمانها گرایش چندانی به ترجمه آثار فارسی نشان ندادهاند. علی عبداللهی، مترجم بسیاری از آثار ادبیات آلمانی هم به هنرآنلاین میگوید کفه ترازو تا ابتدای قرن بیستم به سمت ما سنگین است و دلایل آن را اینگونه بررسی میکند: توجه آنها به ادبیات کلاسیک ما از آن روست که میخواستند سنتهای مختلف را درک کنند. مستشرقها در بین اهداف شرقشناسانهشان سراغ ادبیات کلاسیک ما میآمدند و به طرفه میبردند چون آن را به کل ایرانی مییافتند، اما بعدها به چند دلیل این گرایش افول کرد. نخست اینکه نیازهای شرقشناسی آنها برطرف شد و دوم اینکه در ادبیات معاصر ما، آن وجه از سنت و شمایل ایرانی به خاطر آشنایی با ادبیات غرب کمرنگ شد. بدیهی است وقتی به ادبیات داستانی معاصر ما میرسند، مثلا گلشیری را میبینند و پیش خود میگویند که خب... ما که خودمان نمونه بهترش را داریم و منصرف میشوند. عبداللهی از صادق هدایت به عنوان یکی از معدود نویسندگان مطرح ایرانی برای آلمانها نام میبرد و معتقد است: از طرفی ما در قرن بیستم و پس از آن اثر چندان قابل توجهی هم منتشر نکردهایم که آنها روی دست ببرند. مثلاً اگر نویسندهای مثل مارکز داشتیم که مثل بولدوزر اثر منتشر میکرد و راه را باز میکرد آنها بیشتر سراغ ما میآمدند. دلایل دیگری هم مطرح است؛ وقتی ملتزم به رعایت قانون کپیرایت نیستیم، تبادلی رخ نمیدهد. وقتی مانند عربها آژانسی در آنجا برای ارائه آثارمان نداریم، وقتی رایزن فرهنگی مقتدری نداریم و آثاری که از سوی دولت معرفی میشود سویههای انحصارگرایانه دارد و ملاحظات ادبی بر آن حاکم نیست... پدیدآمدن این وضعیت طبیعی است.
با این اوصاف میتوان پس از آن توجههای نخستین، به اندک مترجمان آلمانی و ایرانی اشاره کرد که ادبیات معاصر ما را به آلمانها شناساندهاند. غیر از علی عبداللهی که کتابها و جنگهایی را در آنجا از شاعران ایرانی منتشر کرده، بودهاند مترجمانی مثل سوزان باغستانی، بهمن نیرومند، یوتا هیمل رایش، تورج رهنما، زیگفرید لطفی و ...
ما و آلمانها
نخستین ترجمه به فارسی از اثری آلمانی مربوط به سال 1285 و ترجمه یوسف اعتصامی پدر پروین از "خدعه و عشق" شیلر میشود که البته از زبان فرانسه اتفاق افتاد. پس از آن میتوان به نخستین ترجمه از زبان آلمانی اشاره کرد که مربوط به ترجمه بزرگ علوی از "دوشیزه اورلئان" شیللر به سال 1309 بود. چندی بعد از این است که توجه مترجمان ایرانی به آثار آلمانها جلب میشود و محمدعلی جمالزاده، صادق هدایت و دیگران به سراغشان میروند.
تا دهه شصت، نویسندگان آلمانی که خیلی در ایران گل میکنند برتولد برشت، کافکا، توماس مان و هرمان هسهاند. البته تلاشهایی پراکنده هم در این میان صورت میپذیرد که جزو این گلکردهها نیست؛ مانند ترجمه متفاوت به همراه مقدمه راهگشای بیژن الهی به مراقبتِ عزیزه عضدی از دفتر شعر "نیت خیر" فردریش هلدرین که در سالهای 1347 تا 1351 رخ میدهد، اما نامنتشر باقی میماند. سالهای پس از انقلاب اما، سالهای وفور ترجمه از ادبیات آلمانی است. فهرست مترجمانی که مستقیما از آلمانی برمیگردانند بیشمار است: کیکاووس جهانداری، جاهد جهانشاهی، سعید فیروزآبادی، خسرو ناقد، تورج رهنما، مهشید میرمعزی، علیاصغر حداد، محمود حدادی، سیدمحمود حسینیزاد، ناصر غیاثی، علی عبداللهی و ... . از این رو نویسندگان همعصرتر مثل هاینریش بل، یودیت هرمان، هاینریش مان و ... هم معرفی میشوند. ایرانیها و گوته
1. سید محمود حسینیزاد در حالی سال گذشته، جایزه گوته را مال خود کرد که پیش از خود چند نام معتبر را به عنوان برندگان آن میدید؛ زینگموند فروید، هرمان هسه، کارل یاسپرس، توماس مان، گئورگ لوکاچ، پوپر، بیلی وایلدر، پییر بوردیو، شیمبورسکا و نهایتا آدونیس. حسینیزاد را یکی از بهترین مترجمان ادبیات آلمانی میدانند. علی عبداللهی معتقد است "گوته"ایها با وجود این همه مترجم آثار آلمانی در ایران به این دلیل جایزهشان را به حسینیزاد دادهاند که او علاوه بر اینکه به عنوان مترجم رسمی ادبیات آلمانی در ایران مطرح است بلکه عمر خود را برای تدریس زبان و ادبیات آلمانی در دانشگاه صرف کرده و نیز سالها مترجم سفیر آلمان در ایران بوده است. این شاعر و مترجم میگوید حسینیزاد، اغلب به نویسندگان امروز آلمان توجه میکند و این یکی دیگر از دلایل توجه آلمانیها به اوست.
2 . پیش از حسینیزاد دو ایرانی دیگر توانسته بودند، این مدال رسمی دولت آلمان را به گردن خود بیاویزند. یکی از این ایرانیها شاعر و نویسندهای ایرانی بود که البته هیچگاه به فارسی چیزی ننوشت. هفت سال پیش بود که جایزه گوته به سعید میرهادی، عضو و رئیس انجمن قلم آلمان رسید.
3 . تورج رهنما نخستین ایرانی بود که مدال گوته را سال 2002 از دست ژرمنها گرفت. اغلب مترجمان ادبیات آلمانی، او را استاد و پیشکسوت خود میدانند و نزد آلمانها هم بسیار محترم و معتبر است. رهنما، علاوه بر ترجمه، تلاش بسیاری برای شناساندن ادبیات ایران به آلمانیها داشته و در سالهای اقامتش در آلمان جوایز دیگری هم برده است.
شاعران ایرانی ـ آلمانی؛ دو روی یک سکه
"شناسههای تو/ آسانشناختنیّ وُ/ نه آسانشناختنی:/ آن لکّهی سفید/ که قول داده شد به گلوله". وقتی بیژن الهی، شاعر شعر دیگر، در سالهای واپسین دهه چهل این سطرها از شعر "شناسهها"ی سیروس آتابای را ترجمه میکرد، احتمالا نخستینبار بود که شاعری ایرانی ـ آلمانی به ادبیات ایران معرفی میشد. سیروس آتابای، سال 1308 در تهران متولد شده اما از همان کودکی در آلمان زندگی کرده بود. در دانشگاه مونیخ زبان و ادبیات آلمانی خوانده بود و ارتباط چندانی با ادبیات فارسی نداشت جز آشناییاش با شاعران شعر دیگر در دهه چهل و اوایل دهه پنجاه. چند مجموعه شعر به زبان آلمانی در آنجا منتشر کرده و یکیشان سال 1344 با نام "وادی شاپرکها" به فارسی ترجمه و منتشر شده. در چند کتابی که از شاعران آلمانی در ایران ترجمه و منتشر شده، اغلب نام او را به عنوان شاعری آلمانی میبینیم. اما اواخر مردادماه سال گذشته بود که پس از گذشت هجده سال از مرگش در آلمان، کتابی در شناخت زندگی و شعر او در ایران منتشر شد. "نزدیکِ نور" کتابی است از ترجمه شعرهای آلمانی او و مقالاتی دربارهشان. کتاب را هادی محیط جمع و جور کرده و نشر پیکره آن را منتشر کرده است.
علاوه بر آتابای که سرآمد شاعران ایرانی آلمانینویس است میتوان به سعید میرهادی هم اشاره کرد که ایرانی است و به آلمانی مینویسد و گفتیم که جایزه گوته را هم پیش از این به دست آورده. اخیرا هم کتابی در آلمان منتشر شده با نام "اینجا ایران است" که دربرگیرنده نسل جدید شاعران آلمانی ـ ایرانی است؛ کتابی که در آن شعرهایی آلمانی از فرهاد احمدخان، علی غضنفری، شهروز رشید، علی عبداللهی و ... دیده میشود.
انتهای پیام/