سرویس تجسمی هنرآنلاین: محمدعلی سجادی اگر چه اغلب او را به عنوان سینماگر و فیلمساز به یاد میآورند اما یکی از هنرمندان چندوجهی ایران است که طی سالهای فعالیتاش علاوه بر فیلمسازی به نقاشی و نوشتن هم به صورت جدی پرداخته که حاصلاش انتشار چند کتاب و برگزاری نمایشگاه تجسمی است. تازهترین این فعالیتها هم برگزاری دو نمایشگاه نقاشی است که یکی شهریور ماه امسال با عنوان "زن، انار، گربه" برگزار شد و مجموعه دیگری از نقاشیهایش هم این روزها در گالری مدرن الهیه به نمایش عمومی درآمده است. پرکاری این روزهای سجادی در هنرهای تجسمی دلیلی شد تا بیشترین زمان گفتوگو با این هنرمند در خبرگزاری هنر ایران به فعالیت نقاشانه او و به ویژه نمایشگاههای اخیراش اختصاص پیدا کند که در ادامه میخوانید. این گفتوگو بخش دوم و البته کوتاه تری هم دارد که به کارنامه سینمایی محمدعلی سجادی میپردازد.
با توجه به اینکه در عرصه هنرهای تجسمی کارتان را با تصویرگری آغاز کردید، چگونه وارد حوزه نقاشی شدید؟
خیلی از دوستان وقتی کارهای مرا میبینند شگفت زده میشوند و برایشان سئوال است که چطور به سمت نقاشی کشیده شدهام. جواب من برای آنها این است که در واقع من با نقاشی وارد حوزه سینما و دیگر حوزههای هنر شدهام. من از کلاس دوم ابتدایی به شکل جدی جذب هنر خط و نقاشی شدم و تا مدتها خطّاطی میکردم. بعد از آن از طریق نقاشی، به نقاشی متحرک گرایش پیدا کردم و در سیزده سالگی، اولین فیلمم را با عنوان "کی از همه زرنگتره" به شیوه پویانمایی ساختم. تا سال پنجاه و هفت به دلیل علاقهٔ دیوانهوار به نقاشی و سینما این مسیر را ادامه دادم. البته تا همان سال، به شکل حرفهای هم کار گرافیک انجام میدادم.
درباره واژه "آرتیستیک" فقط میتوان با برخی از هنرمندان که در آن حوزه کار میکنند، صحبت کرد و یکی از آن هنرمندان شما هستید. با توجه به اینکه آرتیست بودن، مؤلفههای خاص خود را دارد و آفرینش هنری یک آرتیست، محدود به یک مدیا نیست و در قالبهای متفاوت خودش را نشان میدهد؛ چقدر معنای "آرتیستک" را قبول دارید و میپسندید؟
اگر قبول داشته باشیم که در حوزه هنر محوریت بر شهود است؛ چرا که انرژی در هستی ساطع است؛ پس یک هنرمند به عنوان یک مدیوم یا یک واسطه، صاحب یک دریافت یا یک حساسیت خواهد بود. این حساسیتها به دنبال یک ترجمان هنری مانند سینما، هنرهای تجسمی و ادبیات... میگردند و برگردان آن بستگی به تواناییها و پتانسیل شما دارد؛ که چقدر گیرایی داشته باشید و بتوانید این دریافتها را از صافی خودتان عبور داده و آن را انعکاس دهید. البته این یک روند عام است و بستگی به هنرمند دارد. برخی مواقع تنها در یک شاخه هنری خودش را نشان میدهد و در مواقعی دیگر از جمله در مورد خود من، در شاخههای مختلف هنری خودنمایی میکند. البته خوب و بد آن را دیگران قضاوت خواهند کرد. این طور است که به نظر من آرتیستیک بودن تواَمان با قریحه، تجربه، دانش و کار به دست میآید که چگونگی آن برای هر کسی متفاوت است.
همانطور که در کاتالوگ نمایشگاه آثار قبلی شما آمده بود، این مجموعه از دل یک فیلمنامه آمده و قرار بوده که فیلم شود. اما امروز هنرمند آن تصمیم گرفته آن را به شکل دیگری بازسازی کند.
در شرایط امروز، مجموعهای از وجوه سیاسی و اجتماعی که در جامعه میبینیم، شرایط زندگی را برای بسیاری از افراد سخت کرده است. من فارغ از خوب یا بد بودن، یک آدم چند وجهی هستم و این شاید به نوع تربیت، ژن یا جستجوی خود من باز میگردد. من تا سال پنجاه و هفت کار حرفهای نقاشی کردم. شاید الان قابل درک نباشد که در سال چهل و هشت، ساخت فیلم انیمیشن برای جوان سیزده سالهای که در شمال کشور زندگی میکند و برق هم ندارد؛ یعنی چی! نمیخواهم داستان را ملودرام کنم. البته این وجه خوب ماجرا است؛ من بچه کارگر هستم و به آن افتخار میکنم. اینها را میگویم که بازگو کنم؛ رسیدن به اینجا تلاش و تقلای زیادی میخواست. ببینید شما میخواهید حضور داشته باشید؛ میخواهید کار کنید، پس شیوههایی نیز برای آن پیدا میکنید. وقتی امکان وارد شدن از در نباشد، از پنجره وارد میشوید و به واسطهٔ محدودیتهای سیاسی و اجتماعی شما مجبورید راههای مناسب را پیدا کرده و طی کنید. اما اگر ذهنتان را کمی باز کنید، میبینید که موضوع تنها این نیست و در حقیقت من تلاش کردم فراتر از محدودیتها فکر کنم. خب اگر در دنیا یک بوم داشتم یا یک کاغذ داشتم پس به محدودیتها فکر نمیکردم و برای خودم کار میکردم و چون موضوع ما الان نقاشی است این را میگویم. خیلی از دوستان که نمایشگاه را دیدند گفتند چه خوب شد که این کار مجوز نگرفت و به جای فیلم شدن تبدیل به نقاشی شد.
پس میتوان گفت شما از فضای بسته سینما به آزادی بر روی بوم رسیدید؟
بله. اتفاقاً این حرفی است که به خیلی از دوستان جوان و هنرجوهای خودم میگویم. با اینکه من سختترین فشارها و موقعیتها را در این سالها تحمل کردم؛ باور دارم که اگر شما این کاره باشید، راهش را پیدا میکنید. من قربانی مسائل سیاسی شدم در حالی که زندگی شخصی من به این شکل نیست. من به این فکر کردم که اگر شما در پاریس زندگی کنید و یک بوم داشته باشید چه میکنید؟ خب من فکر میکنم باید فراتر فکر کرد و باید نسبت خودتان را با جهان پیدا کنید و به محدودیتها فکر نکنید. من رمانهایی دارم که هنوز برای چاپ نرفتهاند. این غم انگیز است و شاید اگر فضا باز بود وضعیت نیز متفاوت میشد.
عنوان نمایشگاه قبلی شما خیلی مدرن و یا حتی پست مدرنیستی است و فکر میکنم دلیل این انتخاب برمیگردد به اینکه شما ادبیاتی و سینماگر هستید. "زن، گربه و انار" مفهوم خاصی دارد؟ میخواهم خودتان در مورد این مفهوم برایمان بگویید؟
من یک رمان دارم به اسم "جهی و شاعر و باقی قضایا" که از دل آن یک فیلمنامه بیرون آمد که بر مبنای یک داستان واقعی نوشته شد و فیلم "اثیری" هم بر گرفته از این رمان بود. کار در حوزههای زن و بحث وجوه روانشناسی آن، آیتمی است که من با آن بسیار کار کردهام. متاسفانه در عصر اطلاعات، فرار اطلاعات نیز بسیار رخ میدهد. در شبی که ما میخواستیم مجموعه تلویزیونی "جستجوگران" را کار کنیم و جلوی آن را گرفتند، از فردایش تصمیم گرفتم نقاشی کنم. اصولا با آبرنگ و گواش کار میکردم و رنگ و روغن هم کار کرده بودم. وقتی شروع کردم، این آیتمها را دوست داشتم. چون هم این تصویرها به فیلمهایم نزدیک بود و هم به ذهنیتی که برای خودم ساخته بودم. قصه "طلاقم بده به خاطر گربهها" درم ورد دختر جوانی است که به گمان آن پرونده، جن زده میشود. این آیتم را طی این سه سال کار کردم و در این بین، دو پروژهای که یکی از آنها را در سال ۹۱ به اسم "سیاوشان" در گالری شمس به نمایش گذاشتم؛ که هم به لحاط تکنیکی و هم به لحاظ زبانی یکدستتر از این مجموعه دارد و دیگری مجموعه "جمشید شاه" که هنوز تکمیل نشده است. در مورد این آیتمها خیلی از جاها به کانسپت فکر میکردم و چون تصویرگر و روایتگر هستم طبیعتاً به روایت خیلی اهمیت میدادم.
شما به رنگ به عنوان یک مفهوم نگاه میکنید و اینکه رنگها کجا و چگونه فراز و فرود داشته باشند؛ انگار میخواهند داستان بگویند. فکر میکنم این نوع روایتپردازی در رنگ، از سینماگری شما ناشی میشود. نظرتان در مورد اینگونه کار کردن چیست؟
بله کاملاً درست است و فکر میکنم باز میگردد به دو سنّت یا پیشینهٔ من. همانطور که خدمتتان گفتم تصویرگری به هر روی با من هست و من عاشق روایت هستم. حتی در مقالاتی که در این سو و آن سو نوشتهام؛ عنوان کردهام که ما از روایت، گریزی نداریم. حتی در ضد روایت هم روایت نهفته هست. در آثارم قبول دارم که رنگ سعی دارد روایتی داشته باشد و در جاهایی به آن فکر کردم. ولی از جایی به بعد به آن فکر نکردم و اجازه دادم خودش بیاید؛ ولی به هر حال آن تربیت هنوز هست و هر تابلو هم قراردادی مختص به خود دارد به ویژه اینکه من به دیالکتیک رنگها خیلی اعتقاد دارم و اوایل نگرانی این را داشتم که ارتباط یک سویه میشود و مکالمهای بین رنگها وجود ندارد اما به تدریج آموختم که این مکالمه را برقرار کنم.
هنگامی که کارها را میدیدم؛ مشاهده کردم که در کارها نوعی دوگانگی وجود دارد و فضایی بین فضای مدرن و معاصر هست. اینکه شما گرایش به روایتگری دارید؛ خب این جزو هنر معاصر است. چرا که در پست مدرن مفهوم مهمتر از تکنیک است اما در استفاده از رنگها و تکنیک، شما به مدرنیسم وفادار هستید. میخواهم بدانم در این سالها شما چقدر با دنیای نقاشی ارتباط داشتید و چقدر این رویکردهای تکنیکال را دنبال میکردید؟
از همان دورهٔ نوجوانی فرم برای من حرف اول را میزد و از مضمونگرایی دوری میکردم و این را در فیلمهایم نیز نشان دادهام و شاید دلیل اصلی اینکه منتقدان کمتر به فیلمهای من نگاه میکنند؛ همین باشد. یعنی در دورهٔ نوجوانی وقتی من رضا مافی یا پیلارام و اساساً تمام بزرگان نقاشی مدرن ایران را کشف کردم، از آنها به عنوان یک بیننده و یک طلبه و شاگرد چیزهایی آموختم و اصولاً آن سنت را خیلی دوست داشتم و دارم. خب به نظر من فرم حرف اول را میزند و از نظر من داستان و مضمون، خیلی اهمیتی ندارند. اما با این حال چون فکر میکنم به هر حال بیننده یا شنونده میخواهد با کار ارتباطی برقرار کند، طبیعتاً من راههای ارتباطی را برای او نخواهم بست و شاید دلیل یک دست نبودن آثار، میان فضای مدرن و پست مدرن این است که من از آغاز که شروع به کار کردم؛ تا خودم را پیدا کنم؛ در کارهایم هست و نخواستم به اصطلاح خیلی حرفهای بازی در بیاورم و آن را یک دست در بیاورم. با خودم گفتم بگذار این مسیر طی شده در آن دیده شود.
البته من منظورم تک تک آثار و تکنیک آنها است.
خب در یک جاهایی شما میخواهید آبسترکت کار کنید و در جایی دیگر فیگوراتیو و این بستگی به موضوع تابلو دارد و حتی در برخی از تابلوها به این دلیل که با روحیهٔ من نمیخواندند؛ تغییراتی ایجاد کردم. شاید برخی از این دوگانگیها از این موضوع بر بیاید و من نخواستم که این دوگانگی دیده نشود؛ چون فکر کردم که جزو ذات و هستی کارها است.
برایمان بگویید که چرا در رنگگذاری از رنگهای محدودی استفاده میکنید؟
خیلی از دوستان نقاش، دربارهٔ استفاده از رنگهای خام، به من میگویند که در استفاده از رنگ خیلی جسور هستی و من در جواب به آنها میگوییم که من از جهالتم کمک میگیرم. البته سعی میکنم به رنگهای بیشتری برسم؛ ولی نخواستم به زور این اتفاق بیفتد و باید پشت آنها تألیفاتی باشد. البته هر چه پیش میرویم داشتههای رنگیام را وسعت میدهم. شاید استفاده از این گونه رنگگذاری، به پیشینه و شناخت من باز میگردد. در این سه سال من برای خودم نقطهٔ صفر گذاشتهام و دوباره به بازشناسی رنگها پرداختم و به تدریج کار کردم و سعی نکردم خیلی کارها شلوغ بشوند. البته کارهایی بودند که شلوغ شده بودند و خوشبختانه من توانستم دوباره اینها را خلوت کنم. با اینکه موضوع، موضوع ملتهبی هست؛ سعی نکردم به سمت رنگهای تیره بروم و به بازنمایی این فضای اکسپرسورئال با رگههای روشن پرداختم.
الان اشاره کردید که با "پیلارام" و "مافی" یک حس قرابتی داشتید. میخواستم بدانم با نقاشیهای کدام نقاش بیشتر ارتباط حسی برقرار میکنید؟
کارهای زنده یاد "علیرضا اسپهبد"، همینطور کارهای استاد عزیزم "پرویز کلانتری" را به شکل دیگری دوست دارم یا کارهای آقای "احصایی" که قرار بود از کارهایشان یک فیلم مستند بسازم؛ که نشد. نقاشیهای قهوهخانهای خیلی برایم جذاب هستند و من سعی کردم حتی در سینما از آن اِلمانها استفاده کنم. این بدان معنا است که با این حال که در گذار از مدرنیست هستیم اما میدانیم که حافظ و اَوستا و سهروردی در تاریخ پشت سرمان هستند و هنر مدرن ایران این را به من آموخت. البته من اسم این چند نفر را به عنوان نمونه و مثال ذکر کردم و اسم بردن از تمامی آن عزیزانی که بر من تأثیرگذار بودند ناشدنی است و همهٔ آنها بر من تأثیر گذاشتهاند.
به نظر میرسد در مجموعه "زن، انار، گربه" یک جریان فمینیستی دنبال میشود و دارای نوعی دوگانگی هستند.
اینکه این آثار فمینیستی هستند؛ تماشاگر باید دربارهٔ آن قضاوت کند. اما میتوانم بگویم که این آثار سابجکتیو زنانه هستند و این کار بسیار آگاهانه انجام شده است و حتی اگر ناآگاهانه بوده است وجوه آن باز میگردد به مضمونی که در موضوع کار هست.
ادامه دارد