سرویس تجسمی هنرآنلاین : کیانوش غریبپور فعالیت هنریاش را با تصویرگری مطبوعات و کتابهای حوزه کودک و نوجوان آغاز و پس از چند سال فعالیت در این زمینه، تمرکز خود را به حوزه گرافیک، بهخصوص کتاب و آلبومهای موسیقی معطوف کرده است. در کنار این ها به تدریس در دانشگاه و مدارس گرافیکی در زمینه تصویرگری و گرافیک دیزاین هم پرداخته اما از شرایط آموزش آکادمیک گرافیک ابراز گلهمندی میکند و از طرفی هم میگوید پیشنهادهایش به درد آموزش عالی نمیخورد. غریببپور معتقد است: وقتی با موضوع سفارشهای فرهنگی ـ اجتماعی طرفید، انگار دارید نذر فرهنگی میکنید و اثرتان را باید وقف تاریخ هنر کنید. روشنتر اینکه ما طراحان گرافیک در عمق وجودمان از اینکه طراحی گرافیک کسب و کارمان است شرمندهایم. گفتوگو با این هنرمند را در ادامه میخوانید.
گرافیک ایران هم از نظر فعالیت صنفی و داشتن انجمن منسجم و هم از نظر نظم نسبی در برگزاری دوسالانه از موفقترین تشکلهای هنری ایران محسوب میشود. به نظر شما این امر توانسته گرافیک امروز ایران را در مسیر و وضعیت مناسبی قرار دهد؟ بدون تردید این چنین است. جامعه طراحان گرافیک به دلیل حضور مقتدر و کاریزماتیک مرتضیخان ممیز و دوستان نزدیکاش، قبل از شکلگیری انجمن هم به نوعی ویژگیهای یک تشکل و همگرایی حرفهای را تمرین کرده بود. این سازماندهی در هیبت انجمن، پختهتر شد و جریان طراحی گرافیک را با هیجان و سرزندگی به جامعه تزریق کرد. به نظرم مهمترین پیآمد تأسیس و فعالیت این انجمن، "مهم کردن طراحی گرافیک" بود و این عبارت را از گمنامی و غربت درآورد. با این وجود اگر منظورتان از وضع مناسبی که اشاره کردید، وضع نزدیک یا هم جهت با حد مطلوب باشد، به نظرم خصلت افراط و تفریط تاریخی ما این رشته را از گمنامی به اپیدمی تبدیل کرد و تعبیرهای هیجانزده و شخصی از طراحی گرافیک را به جای خصلتهای واقعی آن، رواج داد.
به نظر شما گرافیک ایران در این سالها بیشتر از همه در چه جهاتی رشد پیدا کرده است؟
تحلیل این سالها اگر مفصل و دقیق نباشد، هم ممکن است بی انصافی باشد هم آینده را به بیراهه ببرد. اما مختصر میشود گفت که بیشترین جنبه رشد طراحان جوان آن روزها و جوانترهای این روزها به سمت مدلهای شخصی با دامنه اثرگذاری محدود بود که به نفع کل جریان طراحی گرافیک معاصر تمام نشد. در حقیقت طراحی گرافیک برای قشر اقلیت جامعه که همه جای دنیا مرسوم و موجه است، جای گستره بزرگ طراحی گرافیک را گرفت و معیارهای آن، به جای معیارهای همه جنبههای دیگر هم نشست. مدتها طول کشید که گرد و غبارها فروکش کرده و چشممان حقیقت را ببیند. معمولا همه هیجانهای اجتماعی چنین آسیبهایی دارند. در حقیقت مهم شدن طراحی گرافیک با محکم شدن پایهها شروع نشد؛ بلکه با یک نیروی فزاینده اجتماعی که مناسب جوامعی مثل ما و شرایط آن روزهاست، با مقداری چاشنی عصیان و آنارشی همراه بود؛ طوری که هنوز به ساختار نرسیده، ساختارشکنی رواج پیدا کرد.
آیا از زمان ورود گرافیک به ایران ما قادر بودیم در یک مسیر درست از جنبههای هنری و اقتصادی حرکت کنیم؟ در این بحث میتوان به اوج و فرود این هنر در ایران و کشورهای دیگر اشاره کرد.
فکر میکنم باید این پدیده را هم مثل پدیدههای دیگر که در برخورد با فرهنگ ایرانی، شکل جدیدی میگیرند، مقایسه کنیم. جنبههای هنری طراحی گرافیک، ماهیت و هویت قطعی آن است که به هیچ وجه قابل انتزاع نیست. از طرف دیگر وظیفه گرافیک دیزاین تولید رسانه است نه اثر هنری. یعنی طراح گرافیک در کُنه وجودش هنرمند است و از مواد، مصالح و معیارهای هنرمندانه تغذیه میکند؛ اما باید این همه را صافی دیزاین بگذارند که رسانه بسازد. هدف غایی طراحی گرافیک در عین اقنای زیباییشناسی ما، چیزی جز ارسال سیگنال برای یک هدف معین نیست. این را ما در گذر زمان فراموش کردیم. در عین حال در طول تاریخ طوری تربیت شدهایم که گویی هنرمند به معنی عام آن باید اهل دل باشد و مزد گرفتن برای کار هنری، هنرفروشی و دون شأن و شخصیت هنرمند به حساب بیاید. این خصلت ضد رئالیستی ما دامن طراحی گرافیک را هم گرفته و هنوز طراحی گرافیک، رشتهای پول ساز نیست. به ویژه وقتی با موضوع سفارشهای فرهنگی ـ اجتماعی طرفید، انگار دارید نذر فرهنگی میکنید و اثرتان را باید وقف تاریخ هنر کنید. روشنتر اینکه ما طراحان گرافیک در عمق وجودمان از اینکه طراحی گرافیک کسب و کارمان است شرمندهایم. همین کلمه سفارش را که من امروز به راحتی استفاده میکنم، یک روزی اوج اهانت به ساحت هنرمندانهمان بود. بنابراین خیر، هنوز معادله واقعی بین اقتصاد و هنر در طراحی گرافیک جا نیفتاده است.
این حرفه تا چه میزان دغدغه ارتباط با سطح گستردهای از جامعه را دارد؟
قبلا اشاره کردم. در ذات طراحی گرافیک، میل به سمت جامعه مخاطب باید اصل باشد. اما چون میانگین سواد بصری و سلیقه عمومی ما، پایینتر از حد معیار است و در عین حال، ما از آثار هنری نخبه گرا الگو میگیریم، یک اینرسی بزرگ بر وجودمان حاکم است که خودآگاه و ناخوداگاه به سمتی میرویم که اثرمان با گستره جامعه ارتباط برقرار نکند، چرا که درک عمومی مردم را به دلیل پایین بودن حد استانداردش، نوعی نزول و سقوط در کار میدانیم. من امیدوارم حرفی که الان میگویم به کسی برنخورد، ولی متأسفانه این حد پایین سلیقه عمومی، واقعیتی تلخ است. به علاوه زبان تصویر یا همان سواد بصری در جامعه ما پایین است و برای ارتقای آن هم تمرین نکردهایم. پس خیلی سخت است که طراح بتواند این فاصله بزرگ را پر کند. منطقی هم نیست که از یک حرفه بخواهیم همه نقص یک ساختار اجتماعی را به تنهایی جبران کند. اگر میبینیم که در جوامع دیگر، طراحی گرافیک سطح بالاتری دارد به آموزش عمومی و آموزش تربیت طراحان، تواما بستگی دارد. وقتی همه طراحان گرافیک برای هر موضوعی، چه بطری یک شامپو چه پوستر یک اجرای موسیقی، با بالاترین حد توانایی لازم کار کنند، جامعه با برخورداری از خوراک خوب تصویری به تدریج ذائقه بهتری پیدا میکند. نه ما این کار را میکنیم و نه جامعه چنین انتظاری دارد. برای همین شما هم بطری شامپوی خارجی را نگه میدارید هم پوستر خارجی را، اما نمونههای ایرانی هردو را دور میاندازید.
وضعیت گرافیک مطبوعاتی ایران را چگونه میبینید؟ آیا در این سالها تعامل مناسبی بین طراحان گرافیک و گردانندگان مطبوعات برقرار است؟
من خیلی در مطبوعات فعال نیستم. اما به عنوان یک ناظر فکر میکنم در جامعه مطبوعاتی نوعی ایستادگی در مقابل خواستههای طراحان گرافیک رشد کرده، آنطور که گاهی خود سردبیر پشت سیستم بنشیند و روی جلد طراحی کند؛ چرا که فکر میکند طراح گرافیک به بیراهه میرود و به اصول روزنامهنگاری و جلب مخاطب توجه ندارد. این پروژه دورزدن طراحان گرافیک پیآمد همان هیجانزدگی افراطی است که در میانه دهه هفتاد بر طراحی گرافیک ایران مسلط بود. آن روزها مجلههای خوبی منتشر میشد که اغلب موضوعهای اجتماعی، سیاسی و ادبی داشتند. این نشریات میدان وسیعی برای تجربهگرایی تصویری طراحان گرافیک فراهم کرده بود. اما فضا به سرعت تغییر کرد و طراحان گرافیک با همان سرعت تغییر نکردند و بر سر معیارهایشان پا فشاری کردند و این، مدیران نشریات را از آنها دور کرد. من این روزها کمتر نام معتبر در گرافیک مطبوعاتی میبینم.
بعضی طراحان گرافیک معتقدند وضعیت نامناسب بازار نشر روی طراحی جلد کتابها تاثیر نامطلوب گذاشته. نظر شما در این باره چیست؟
فکر میکنم آن چیزی که درباره گرافیک مطبوعات گفتم، درباره طراحی جلد کتابها نیز صدق میکند. اینکه تولید کتاب در ایران به معنی تولید فرهنگ نیست و همه ناشران، نخبه یا حتی باسواد نیستند به جای خود، اما ما هم با ولتاژ بالا همه سیمها را سوزاندیم و باید دوباره رشتههای اتصال جدیدی بین طراح و ناشر بسازیم.
وضعیت آکادمیک و شرایط آموزشی در رشته گرافیک، تا چه حد در پیشرفت این هنر در کشور موثر بوده است؟
تا یک دورهای، طراحان استادکار، یعنی کسانی که علاوه بر آموزش آکادمیک در مسیر کار حرفهای پخته شدهاند، در دانشگاهها حضور داشتند و این، هرجا که بوده و در هر مقطعی که بوده، به تربیت نسل بعدی منجر شده است. اما این روزها معلمان مشق نکرده که فقط طراحی گرافیک را از پشت شیشه آزمایشگاه دیدهاند آموزش این رشته را به دست گرفتهاند و دانشجویانی تربیت میکنند که کار بلد نیستند. در مجموع نظام آموزش ما چه پیش از دانشگاه و چه در دانشگاه بر تربیت آدم متخصص پایه ریزی نشده، فعلا هم که این روزها انتقال تجربه طراحان حرفهای که میتوانست کمی این نظام آموزشی را دور بزند خیلی مقدور نیست. بنابراین دانشگاهها مدام در حال تولید گرافیکدانند، نه طراح گرافیک و این فکر میکنم در آینده لطمه بزرگی به هنر گرافیک وارد کند.
چه پیشنهادی درباره آموزش آکادمیک گرافیک دارید؟
پیشنهاد من برای سیستم آکادمیک ایران، به درد کسی نمیخورد. از نظر من کل سیستم آموزشی کشور ما را در همه مقاطع دور ریخت و فکر تازهای برای نظام آموزش آکادمیک کرد.
تا چه میزان یک هنرمند گرافیک باید درخصوص شرایط اجتماعی جامعه خود آشنا باشد؟
اینکه طراح بداند کجا نفس میکشد و با چه کسانی مواجه است، بدیهیترین اصل حرفه ماست. البته به دلایل تاریخی و نکاتی که گفتم همیشه بین ما و جامعه، فاصله بزرگی وجود داشته؛ اما در هر صورت یک طراح گرافیک برای ادامه روند کار خود و اینکه چه کسانی به آثار او نگاه میکنند، باید جامعه خود را به خوبی بشناسد.
به نظر شما ایجاد یک سیستم پویا و قاعدهمند برای بکارگیری صحیح از علم گرافیک در بازارهای اقتصادی، صنعتی و هنری چگونه محقق میشود؟
اولا باید دید طراحی گرافیک در چه ژانر و رسانهای کار میشود و به آن توجه کنیم. کلی نمیتوانیم در موردش صحبت کنیم. اما در گرافیک با موضوع تجاری، طبیعتا، رشد صنعت، ایجاد ثروت مناسب و آوردن یک فضای تصویری غنی به فضای تجاری از طرحهای این سطح است. در صنعت نشر هم باید گفت توسعه پیدا کرده و از شیوه خانگی و حجرهای بیرون آمده که میتواند به این صنعت کمک کند. در مطبوعات نیز رقابت و بالا رفتن کیفیت کمک میکند طراحان بیشتری جذب آن شوند. طراحی گرافیک به خودی خود توان آن را دارد که سیستم پویا و قاعدهمند خود را داشته باشد.
آیا در حال حاضر جریان آوانگاردی در گرافیک ایران میشناسید؟ مختصات این جریان از نظر شما چیست؟
در این بحث باید بگویم جریان منحصر به فرد و مشخصی وجود ندارد. شاید چهار سال پیش دو یا سه جریان وجود داشت که امروزه به بیش از اینها رسیده و نمیتوان آنها را برشمرد. در بحث آوانگارد باید یاد آور شوم که طراحان گرافیک ما از نظر جلو بودن از جامعه آوانگارد نیستند. به نظر از سطح کلی و تصویری گرافیک ما جلو هستند. معنی آوانگارد نیز متفاوت است. در آرت این اصطلاح به معنی بالا رفتن از سطح طبیعی جامعه است، اما در دیزاین اثرگذاری قویتر و در عین حال تن ندادن به سطح پایین جامعه است. در گرافیک از این جهت که بگوییم، دیزاینهایی داریم که در سطح بالایی کار و جامعه را ارتقا میدهند، جریانی سراغ ندارم و نمیتوانم نمونههایی از آن را برای شما بازگو کنم. اما به صورت فردی چند نفری هستند که در این جریان آوانگارد حرکت میکنند.
انتهای پیام/
محسن دلیلی