سرویس معماری هنرآنلاین: علیاکبر صارمی معمار و نقاش ایرانی در سال ۱۳۲۲ متولد و در سال ۱۳۴۷ از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران در رشته معماری فارغالتحصیل شد. او تحصیلات خود را در دانشگاه پنسیلوانیا در دریافت درجه دکتری پیگرفت. رساله دکتری او زیر نظر استادش لویی کان نوشته شد.
صارمی پس از بازگشت به ایران، در دفتر معماری سردار افخمی مشغول به کار شد و در سال ۱۳۵۹ دفتر شخصی خود، مهندسین مشاور تجیر، را تأسیس کرد. او علاوه بر تدریس دانشگاهی تهران، مقالاتی نیز در مجلات معماری معتبر دنیا منتشر کرده است. از آثار معماری وی میتوان به خانه افشار در زعفرانیه، ساختمان سفارت جمهوری اسلامی ایران در الجزیره، تالار شهر کرمانشاه، آمفی تئاتر انستیتو پارستور، سفارت جمهوری اسلامی ایران در آلبانی و برج بلور تبریز را نام برد. گفتگوی زیر درباره شهر مدرن و مقایسه المانهای آن با شهر تهران است که در زیر میخوایند.
تعریف شما از شهر مدرن چیست و فکر میکنید شهر تهران تا چه اندازه به یک شهر مدرن بدل شده است؟
چیزی که به صورت عملی و نه به شکل تئوریک و علمی شکل گرفته، همین شهر تهران و سایر شهرهای ایران است. اما شهر تهران به خصوص بسیار گستردهتر از آن چیزی شده است که در ظرفیت خود دارد به حدی که مدرن بودن آن مردم عادی را در خود خفه میکند. ما در این شهرها به جای زندگی بهتر همانطور که ایدهال شهر مدرن است، داریم آسیب میبینیم.
بزرگترین تفاوت آن که شکل گرفته با بستر سنتی در چیست؟
بزرگترین تفاوت این است که در شهر سنتی شهر روی مردم خودش سوار نبود. ما یک تعامل طبیعی با شهر داشتیم. آنچه در شهر امروز تهران میگذرد فاجعهای است که اگر دنباله روی کنیم، هرگونه ارتباطی را با مردم شهر قطع میکند. تصمیماتی گرفته میشود که در دراز مدت اصلا به نفع ساکنین آن نیست. ایدهال این است که شهری داشته باشیم که جای مناسبی برای آدمهایش فراهم کند و طبیعت نیز تا حدی امکان در کنارش باشد.
در تعریف شهر و خانه گفتهاند جایی است که الزاما باید در طبیعت بنا شود. امروز ما بیلهای مکانیکی به کار گرفته و هر آنچه از طبیعت و باغهای اطرافمان داشتهایم ریشه کن کردهایم. فکر میکنید در ادامه قرار است چگونه شهری در پیش رو داشته باشیم؟
هرگز گمان نکنید که بتوانیم اینگونه ادامه دهیم. ما روزی بالاخره باید به این ایدهال برسیم و شهر ارتباط با طبیعت برقرار کند. باید بتوانیم پیاده در آن قدم بزنیم همان طور که در غرب و کشورهای اروپایی به این موضوع پیبردهاند و به سمت آن رفتهاند تا اصل را به طبیعت و منظره و انسان بدهند. شهر متعلق به پیاده است و نه متعلق به ماشینها. حداقل در گذشته شهرها و خانهها اندکی از طبیعت را به خود راه داده بودند. در تمام خانهها حداقل یک حوض وجود داشت و چند درخت و چند گلدان.
حالا ما نمیگوییم به گذشته برگردیم، چرا که این کار دیگر مقدور نیست اما با توجه به همه امکانات مدرن و تکنولوژی پیشرفتهای که در اختیارمان است کاری کنیم که باز طبیعت را به شهر خودمان برگردانیم. نمیگویم به زور شهر را کوچک کنیم اما میتوانیم از آخرین امکاناتی که داریم استفاده کنیم تا بتوانیم در شهرهای بزرگ تا حدودی به فضای طبیعت نزدیک بشویم. باید هر چه زودتر بتوانیم هوایآلوه را کنار بزنیم، فضای سبز ایجاد کنیم، از بالای خانهها و پشت بامها برای ایجاد فضای سبز بهره ببریم، خانههایی بسازیم که از انرژیهای طبیعی استفاده میکنند. البته مسوولین هم این حرفها را میزنند اما تا رسیدن به آن مرحله و اجرایی کردنش فاصله طولانی داریم.
آیا نمونهای از معماری سبز یا پایدار در ایران ساخته شده یا در حال ساخت هست؟
راستش نه. نمونهای وجود ندارد. معماری سبز و پایدار که انرژی خودش را تامین کند، زمانی حاصل میشود که ما از کمیتی که الان حاکم است فاصله بگیرم و به کیفیت فکر کنیم. ما امروز گرفتار کمیت شهرها هستیم. با این تراکم ساختمانی که مرتب در حال فروش است و در هر جای ایران و تهران میتوانید 5 طبقه بسازید و یک طبقه هم با چک و چانه و یک طبقه دیگر هم با لابی و در خیابانهای اصلی نیز تا بیست طبقه میتوانید بسازید بالا بروید؛ معماری سبز چه جایی دارد؟ شهر در حال فروش است بدون اینکه خودمان را در جریان بگذراند و یا کسی باشد که به منافع ما فکر کند.
در بخش دیگر هم اتوبان و خیابان و غیره میسازند و ماشینها هر روز زیادتر و زیادتر میشود و جای من و شما را بیشتر و بیشتر میگیرد. اینکه رفاه شهر و جاده و خیابان ساخته شود، حرفی نیست اما نه اینکه از این طریق از جیب من و شما خالی شود و زندگی من و شما از دست برود و زندگی شهروندان در این ماجرا به خطر بیفتد. ما چه نیازی داریم اتوبانها دو طبقه شوند؟ بله! وقتی از یک سو مرتب شهر در حال فروش است و تراکم فروخته میشود، جاده و اتوبان هم نیاز دارد اما اگر تراکم فروخته نشود ما نیازی به این همه جاده هم نداریم.
با توجه به رشد بی رویه شهر فکر میکنید اساسا بازگشت به شکلی منطقی از ساخت شهر و یا مدیریت و کنترل آن امکان پذیر باشد؟
از چند دهه گذشته بعد از انقلاب فروختن تراکم از سوی شهرداری آغاز شد. در دهه هفتاد شهرداری مجبور بود تراکم بفروشد و بودجه خودش را برای کارهای شهرداری مصرف کند و امورات شهرداری را بچرخاند. چون دولت نمیتوانست بودجه شهرداری را تامین کند و تهیه این بودجه را به عهده خود شهرداری قرار داد. در ابتدا این مسئله مشکل به نظر نمیرسید اما امروز فروش شهر به شکل فزایندهای افزایش پیدا کرده و به شکل وحشتناکی در حال پیشروی است. در منطقه 22 ساخت و سازها به شکل عجیبی در حال رشد است. طوری که جلوی همین یک ذره نسیمی که از غرب میوزد نیز گرفته شده است. این همه ساخت و ساز بیشتر به خاطر این است که تراکم فروشی است و پول کمی هم بدست نمیآید. این دور باطل و مریض گونهای است که هنوز ادامه دارد. شهرداری اخیرا صحبتهایی کرده است در این مورد که میخواهیم شهر، انسان محور باشد. امیدوارم این صحبتها به عمل نزدیک شود.
یکی از معضلاتی که امروزه گریبانگیر شده است بافت فرسوده و بافت تاریخی است که هیچ کس راهکاری برای آن ندارد مگر تخریب آن. نظر شما در این باره چیست؟ به نظر شما میتوانیم در عین مدرن کردن شهرها اما آثار تاریخی و معماری سنتی خود را حفظ کنیم؟
یکی از تعاریف شهر مدرن دقیقا این است که آنچه از گذشته رسیده باید حفظ شود. آنچه در دبی و کشورهای جنوب خلیج فارس میبینید دیگر شهر مدرن نیست، چون گذشتهای ندارند و آدم نمیتواند در آن نفس بکشد. اینها شهر نیستند. شهر جایی است که بتوانید در آن مکث کنید. ساختمانهای تاریخی و قدیمی در واقع گلدانهای داخل شهر هستند. تابلوهایی در یک گالری که میتوانید در کنار آنها بایستید و دمی تامل کنید و نفسی تازه کنید. همان قدر که به یک درخت ارزش میگذارید باید به خانههای قدیمی نیز ارزش بگذارید. مجوز ساخت 5 طبقه به خصوص در بافت فرسوده باعث میشود همان اندک معماری باقیمانده نیز از بین برود. همین تعداد خانه بسیار زیبا از دوره قاجار، پهلوی اول و حتی خانههای زیبای پهلوی دوم نیز با این روند به زودی از بین میرود. صاحبان آنها وسوسه میشوند این خانهها را بفروشند و جای آن یک برج 5 طبقه بسازند. خب آدم احتیاج دارد و میتواند از امکاناتی که در اختیارش قرار داده شده استفاده کند. خیلی از صاحبان آنها هم دیگر در ایران نیستند. این یک معضلی است که باید حل شود. میراث فرهنگی نه بودجه آن را دارد و نه قدرتی دارد که این خانهها را حفظ کند. بنابراین حفظ بافت تاریخی و یا خانههای قدیمی شهر بر عهده شهرداری است. بخشی از بدنه شهرداری که کسانی هستند با عشق به سرزمین و فرهنگشان سعی دارد این خانهها را به زور و ضرب هم که شده حفظ و نگهداری کنند. خانههایی که از 25 سال پیش تاکنون آمارش را در آوردهایم در حدود چندین هزار تا بوده است اما از این تعداد حالا 70 درصدش از بین رفته است. شهرداری اگر نجنبد همین تعداد نیز از بین میرود.
فکر میکنید ریشه این مشکل در کجاست و چرا ما همیشه در حال از بین بردن گذشته خود هستیم؟
چگونه میشود صاحبان را راضی کرد که بنای خود را نفروشند و جایش برج نسازند؟ هر کسی باشد وسوسه میشود. میتواند وکیل بگیرد و کارش را پیش ببرد. مشکل اینجا است که باید به این مرحله برسیم که فرهنگ نگهداری بناهای قدیمی را پیدا کنیم. به وسیله تبلیغات و اشاعه آن در روزنامهها و رسانهها باید مردم را در مورد این میراث آگاه کنیم.
همانطور که یک اثر هنری با گذشت زمان بر ارزشش افزوده میشود، معماری هم دارای ارزش است و با با گذر زمان با ارزشتر میشود و باید گرانتر هم فروخته شود. ساختمان نیز باید همین نگاه به آن بشود. ساختمانی که با معماری خوبی ساخته شده مثل یک اثر هنری است، مثل یک تابلو است. همانطور که کاشیهای درون آن ارزش دارند، خود بنا نیز دارای ارزش است و این را باید به مردم یاد داد تا راحت از خانههای قدیمی خود نگذرند. یک بخشی از مشکل برمیگردد به مسائل فرهنگی و بخش دیگر مشکل بر مربوط به مسائل مالی و بروکراتیک و اداری است که مشکلات را دو چندان میکند.
به نظر شما تهران دارای هویت است؟ و آیا با تخریب هر چه بیشتر بناهای قدیمی تهران از آنچه هویت مینامیم فاصله بیشتری نمیگیریم؟
مسئله هویت که بحث زیادی روی آن شده است فقط و الزاما آن چیزی نیست که از گذشته به ما رسیده است. هویت چندپاره است. هویت نسل گذشته با هویت نسل امروز متفاوت است. خواسته نسل قبل با خواسته نسل امروز تفاوت میکند. البته که شهر هویت یگانهای ندارداما مسئله معماری گذشته و بافت قدیمی فراتر از هویت است. همان طور که ما به پدر و مادر خود ارزش میگذاریم و ارتباط عاشقانه با آنها برقرار میکنیم، با معماری گذشته خود نیز باید چنین رفتاری داشته باشیم. البته که باید معماری گذشته خود را نگه داریم تا شهر هویت داشته باشد اما هویتهای نو نیز در بستر یک شهر پویا ایجاد میشود.باید دید بستری که ساخته شده چقدر پویا و اجتماعی است و ایجاد هویت میکند. معماری قدیمی ما جواهراتی هستند که دارند از بین میروند و وقتی یک معماری از بین رفت دیگر نمیشود چیزی جایگزین آن کرد. معماری مثل کتاب و تابلو نیست که بشود جایی حفظش کرد. معماری جنس دیگری از هنر است که اگر حفظ و حراست نشود جایگزینی برای آن نیست.
جدا از فرهنگسازی چه راهکاری برای حفظ و حراست از معماری گذشته شهر میتوانید ارائه دهید؟
معماری گذشته تهران متعلق به همه مردم است. من نه تنها از معماری دوران قاجاریه و قبل از آن بحث میکنم که درباره خانههای دوره پهلوی نیز همین عقیده را دارم. حداقل میتوان بخش بیرونی و نمای آن را حفظ کرد. نمایی که از خیابانهای اصلی دیده میشود.
مثل همان شکلی که در اسپانیا با آن برخورد میشود. چون آنجا بودم و ناظر این مسئله میدانم در آنجا ضوابط و قرار دادهایی وجود دارد که شما میتوانید پوسته بیرونی آن را حفظ کنید و در پشت آن ساخت و ساز را متناسب با آن معماری قدیمی بسازید. این قوانین در اینجا هم میتواند اعمال شود به طوری که صاحبان آنها نیز ضرر نکنند. مثلا تکه پارههایی از شهر که باقیمانده است مثل خیابان فردوسی و سعدی را میشود با همین شیوه حفظ کرد. قواعدی طراحی شود که حداقل این تکههای باقی مانده حفظ و حراست شود و باقی بماند. همچنین فعال شدن جامعه مدنی میتواند تاثیر به سزای در تصمیم گیریهای جمعی داشته باشد که متاسفانه در جامعه ایران کم رنگ است. باید واحدهای همسایگی که بخشی از جامعه مدنی هستند درباره شهر نظر بدهند. همانطور که درباره محیط زیست فعالیتهایی صورت میگیرد درباره معماری هم باید این فعالیت از سوی ان.جی.اوها و فعالان صورت بگیرد.
برای مثال در لاله زار خانه اتحادیهها و دایی جان ناپلئون علی رقم فعالیت یک عدهای به جایی نرسید و بساز بفروشها در آن ساخت و ساز کردند. اما هنوز هم دیر نشده است و باید نیروهای مدنی در جامعه ما برای حفاظت از معماری و خانههای به یادگار مانده فعالیت خودشان را آغاز کنند.
به عقیده شما شهر تهران امروز انسجام لازم در بافت شهری خود دارد؟
آن انسجام از بین رفته است. الان مسئله همانطور که پیش از این گفتم کیمت است. در وحله اول دیگر نباید بلند مرتبهسازی کنیم. بلند مرتبهسازی باعث شده در هر نقطهای، شهر دچار خفگی شود. همین الهیه و ظفر تکهپاره شده است و انسجامی ندارد. در خیابان پارک و وزرا قرار است برجی بیست و چند طبقه ساخته شود که کل خیابان وزرا را از یکپارچگی میاندازد و شکل آن را دگرگون میکند. اینها به نظر من فاجعه است. اینها یعنی تکهپاره کردن شهر. باید چارهای اندیشید که جلوی این ساخت و سازهای بیرویه و بلند مرتبهسازی گرفته شود و بر کیفیت شهر بیفزاییم.
نبودن همین انسجام باعث شده است هیچ نقطه مرکزی در شهر وجود نداشته باشد. عقیده شما دراینباره چیست؟
بااین کیفیت هیچ میدانی نداریم. آرژانیتن در واقع میدان ترافیکی است. هفت تیر همانطور. میدان حسن آباد قرار بود میدانی باشد برای عبور پیاده اما نشد. میدان یعنی نقش جهان اصفهان که بشود در آن پیاده رفت. اما تهران میدانی به آن شکل ندارد که هویت شهر را نیز تعریف کند و شهر را حول محور خود متمرکز کند.
اگر صحبت پایانی دارید بفرمایید.
بر خلاف شعار گذشته که میگفتند "سازندگی" من امروز به دانشجویانم توصیه میکنم "کم بسازید، کوتاه بسازید و اگر میتوانید نسازید و نگذارید بسازند".
انتهای پیام/