سرویس معماری هنرآنلاین: در این دشت و تنگه بی‌همتا، چهارسنگ نگاره از خاندان "اِلیمایی‌ها" که هم زمان با شهریاری اشکانیان می‌زیسته‌اند برجای مانده که به دلیل عوامل طبیعی مانند، باد، باران و برف و بدتر از همه به دست تاراج‌گران و نبود رسیدگی سازمان میراث فرهنگی، آسیب‌های بسیاری دیده و درحال پاک شدن است. اگر هرچه زودتر چاره‌ای ریشه‌ای برای آن نیابیم در آینده‌ای نه چندان دور، باید آن‌ها را تنها در لابلای دفترها و بایگانی اداره میراث فرهنگی دید.

این نگارکندها، زمانی ارزش پیدا می‌کند که بدانیم آگاهی‌های ما از این بازمانده‌ها بسیار اندک و ناچیزاست و حتی نتوانسته‌ایم سنگ‌نبشته ایجاد شده در این یادمان‌ها را برگردان کرده و بخوانیم. از سویی دیگر، این نگاره‌ها به دلیل پوسیدگی به مرور زمان و درست نگهداری نکردن نهادهای فرهنگی کشور به ویژه استان، در آستانه نابودی و ویرانی جای گرفته است.

مردم ناآگاه منطقه نیز با پاشیدن رنگ سرخ، انبوه یادگاری نویسی‌ها و خراشیدن نگارکندها با اشیاء نوک تیز مانند، کارد و مهم‌تر از همه زدن پتک به بهانه یافتن گنج، بخشی از این یادمان‌ها را ویران کرده و آن را با خطر جدی رو به رو کرده‌اند.

با این همه سال‌های سال است که فعالان میراث فرهنگی، گردشگری و کارشناسان و دلسوزان فرهنگ و تاریخ ایران، خواستار گنجاندن درسی به نام میراث فرهنگی و زیست بوم در دفترچه‌ای کوچک در همان آغاز دبستان شده‌اند.

از سویی این مهم باید دغدغه اصلی و مهم همه مدیران و مسوولان کشور به ویژه نمایندگان مجلس باشد و در اندیشه راه کارهای مناسب و آسان آن برآیند و تا این مهم صورت نپذیرد نمی‌توان کاری از پیش برد. در این میان باید از توان انجمن‌های غیردولتی مردم نهاد بهره برده و پیشنهادهای آنان را به کار گرفت، نکته‌ای که تاکنون با وجود وعده‌های مسوولان تنها درحد سخن باقی مانده و اگر هم باشد به مرکز و پایتخت، تهران بسنده شده است. درصورتی که استان‌هایی مانند، خوزستان، فارس، کرمانشاه، لرستان، کرمان و غیره که بیشترین آثار تاریخی- فرهنگی و طبیعی را درخود جای داده‌اند باید در اولویت باشند. موردی که نه تنها به دست فراموشی سپرده شده، بلکه در برخی از شهرهای بزرگ حتی گوشه چشمی هم به این آثار ندارند!

هم اکنون وضعیت سنگ نگاره شماره دو "تنگ سروک" که مهم‌ترین و ارزشمندترین این بازمانده‌ها است در شرایط بسیار بدی قرار دارد.

علی رضا جعفری زند، باستان شناس که این سنگ نگاره‌ها را از نزدیک دیده است می گوید: "منطقه "تنگ سروک" دارای ارزش فراوانی چه از دیدگاه باستان شناسی، چه از دیدگاه تاریخ اجتماعی، هنر و معماری است. این یادمان تاریخی به ویژه سنگ نگاره نام گذاری شده به شماره دو از منحصر به فردترین نگاره‌هایی است که بر روی سنگ تراشیده شده است و داستان زندگی خاندان کمتر شناخته شده "الیمایی" که هم زمان با اشکانیان می‌زیسته‌اند را نشان می‌دهد".

دکترجعفری زند ادامه می‎‌دهد: واژه "اِلیمایی" که از یونانی گرفته شده را باید به دید من، ایلام دوران تاریخی نامید که دنباله رو همان سلسله هستند. رد پای آنان را از 250 پیش از میلاد (ق.م) تا 224 میلادی می توان پیگیری کرد. نکته‌ای که باید به آن پرداخت، آگاهی و شناخت اندک ما از این خاندان است که بیشتر در نوشته‌های یونانی و سکه‌های به جا مانده از آنان، با این جمعیت ایرانی آشنا هستیم.

یونانیان در نوشته‌های خود از این خاندان با نام "بَربَر"، نام برده که تیراندازهای بسیار ماهر و توانایی هستند. این خاندان ایرانی بیشتر درکوه‌ها می‌‎زیستند و در بلندی‌ها سنگر می‌گرفته‎اند، ولی قلمرو آن‌ها یک جا نبوده ، زیرا دستخوش یورش مهرداد یکم اشکانی بوده و دگرگون می‌شده است".

این استاد دانشگاه می‌افزاید:"درباره این سنگ نگاره‌ها نمی‌توان تاریخ گذاری درست و دقیقی را به دست داد و حتا نمی‌توانیم بگوییم که این بزرگان دقیقا چه کسانی هستند. هرچند می‌دانیم دراین نگاره‌ها، " اُرُد " و " کامانسکیر یکم " به معنی خزانه دار، وجود دارند، ولی تاکنون هیچ کس نتوانسته دقیق آنان را شناسایی کند. کسانی چون، " هِنینگ " ، " اورل اشتاین" ، " واندِنبِرگ" و "فون گال" ایران شناسان غربی نیز برروی این نگاره‌ها پژوهش و بررسی کرده‌اند، ولی هیچ کدام به درستی نتوانسته‌اند نام این پادشاهان و بزرگ‌زادگان را بیاورند. بیشتر آگاهی‌های ما، همان سکه‌ها است که این خاندان را هم دوره سلوکیه‌ای‌ها می‌داند که سکه‌های آنان 14 گِرمی است. برای نمونه ما نگاره "کامانسکیر دوم" با همسرش را بر روی سکه داریم. در دوران پارت‌ها ما سه خاندان شناخته شده درایران داریم که " الیمایی‌ها" درخوزستان و لرستان، " خارکِن‌ها " (آنتیو خوس) در اَنطاکیه و " پَرَتَرَکه‌ها" دراستان پارس هستند".

این باستان شناس درباره کنده‌کاری‌هایی که در سه گوشه این سنگ تراشیده شده است می‌گوید: "هِنینگ" نخستین کسی است که این مجلس را معبد خوانده و خدایان آنان را " نایایا" و "بَعل" که خدایان سامی هستند نامیده است. با این همه او نتوانست سنگ نبشته‌های آن را بخواند.

اما به نظر من این یک مسیر جاده‌ای است که درمنطقه کوهستانی و خوش و آب و هوای باستانی "تنگ سروک" جای گرفته و به گمان بسیار یک جایگاه آیینی است که آتش پیشکش می‌کند، ولی نیایشگاه نیست. این نگاره‌ها همانندی بسیاری با نگاره‌های بیستون در کرمانشاه دارد که برخی به اشتباه آن را اشکانی دانسته اند".

دکترجعفری زند درباره زبان این کنده کاری‌ها می‌گوید:" این نبشته‌ها به دلیل آسیب‌های فراوان و کوچک بودن آن، ناخواناست و هرگاه نبشته‌ای بزرگ‌تر بر دیواره کوهی به مانند ساسانیان پیدا شود بر آن پایه می‌توان آن را بررسی کرد. ریشه این خط آرامی است و تاکنون با وجود کوشش‌های بسیار غربیان خوانده نشده است".

وی اضافه می کند: " هِنینگ" در نوشته‌های خود آورده است که این‌ها در کار داد و ستد چوب هستند و آن را در غرب و شرق می‌فروختند. چوبی که بوی خوش از آن بیرون می‌آمده که از تیره سرو است که هنگام آتش زدن بوی خوش می‌داده و از شیره چوب آن است. نام خود این منطقه نیز به دلیل، درختان سرو فراوان و ویژه، باید یک نام باستانی باشد.

پلینی کبیر که درسده یکم میلادی می‌زیسته و کتابی درباره جغرافیا دارد از این منطقه نام برده است. ازسوی دیگر این نگاره‌ها، درباره تیراندازی، شکار، مهمانی، خوش آمدگویی، آیین‌های دینی وغیره است که چند موضوع را در بر می‌گیرد و همین ارزش آن را بیش از پیش می‌کند.

برخی مانند، " واندنبرگ " این سنگ را سنگ مقدس می‌دانند که" اُرُد" را نشان می‌دهد و نواری به آن بسته شده است که مربوط به خدای" ایزد بهرام" است. زیرا پرستش سنگ در میان بین النهرینی‌ها وجود داشته است. اما با آگاهی‌های کمی که درباره این خاندان و سنگ نگاره‎‌ها داریم نمی‌توانیم به درستی سخنی بگوییم.

ازدیگرسو، ما درسنگ نوشته شاهپوریکم ساسانی درنقش رستم مرودشت به نام " گابی نا " یا " گابی" برمی خوریم که جزیی از " الیمایی‌ها " هستند".

دکترجعفری زند درباره هنر پیکر تراشی دراین سنگ نگاره‌ها و سکه‌های آنان می‌گوید:" سنت تراش آنان مانند، سنگ نگاره‌های ایلامی در ایذه خوزستان است. سکه‌های آنان نیز به پیروی ازسکه‌های یونانی زده شده است. امروزه نمونه‌ای از این سکه‌ها در موزه ملک تهران، گنجینه شوش در خوزستان و گنجینه کاظمینی یزد(بنیاد مستضعفان) موجود است".

جعفری زند در پایان می‌افزاید:" این سنگ‌نگاره، نگاره‌های پادشاهان، شاهزاده‌ها و شاهک‌ها را نشان می‌دهد و دارای ارزش بسیاری است. با این همه وابسته به دوره مبهمی است که به درستی نمی‌توان درباره آن گفت وگو کرد. بهتراست برای پیشگیری از گزند و رهایی از دست تاراج گران، نگهبان با کانکس برای آن بگذارند و گرداگرد آن را فنس‌کشی یا دور چینی کنند تا بتوانیم آن را به آیندگان بسپاریم".

این منطقه چه از دید تاریخی و طبیعی و چه از دیدگاه اکوسیستم یکی ازمهم‌ترین سایت‌های تاریخی - طبیعی کشور به شمار می‌آید که ضروری است هرچه زودتر مدیران فرهنگی استان و کشور، چاره‌ای برای آن بیاندیشند.

برای رفتن به این منطقه، باید ازشهرستان بهبهان دراستان خوزستان و روستای بهمئی گذرکرد.

سنگ نگاره‌های" تنگ سَروک" درسال 1386 با شماره 19946 در فهرست یادمان‌های ملی به ثبت رسیده است.

انتهای پیام/