سرویس معماری هنرآنلاین: گرم شدن کره زمین، نازک شدن لایه اوزون به علت استفاده از انواع آلاینده‌ها، افزایش آلودگی محیط زیست و انقراض گونه‌های زیستی، باعث شده است ضرورت توجه به مسائل زیست محیطی بیشتر شود.

در این میان توسعه به عنوان یکی از بزرگترین عوامل تغییر محیط زیست و در نتیجه آن، ساخت و ساز به عنوان یک صنعت بزرگ که طبق آمار۵۰ درصد ذخائر سوختی را صرف می کند، باعث تخریب زمین‌های کشاورزی، فرسایش خاک، آلودگی محیط زیست و به مخاطره انداختن سلامتی و بهداشت مردم است و بر بحران انرژی دامن می زند.

بحران افزایش آلودگی محیط زیست در اواسط دهه۱۹۷۰ سبب تشکیل گروه‌های طرفدار و حامی محیط زیست شد و مفهوم گسترده‌ای تحت عنوان "پایداری" پیگیری شد. اصطلاح "پایدار (sustainable)" برای نخستین بار در سال۱۹۸۶ توسط کمیته جهانی گسترش محیط زیست تحت عنوان "رویارویی با نیازهای عصر حاضر بدون به مخاطره انداختن منابع نسل آینده برای مقابله با نیازهایشان" مطرح شد و هر روز بر ابعاد و دامنه آن افزوده می‌شود تا استراتژی‌های مناسبی پیش روی جهانیان قرار گیرد.ضرورت این نوع نگرش تنها برای کشورهای اروپایی نیست و در ایران نیز باید ضروری است که مورد توجه قرار بگیرد.

گفت‌وگوی زیر با کامبیز آرامی مدیر عامل شرکت مهندسین مشاور آرشن، عضو انجمن مفاخر معماری ایران و صاحب کتاب " اندیشه معمار معاصر، درباره ضرورت معماری پایدار و و بررسی مشکلاتی است که اجرایی شدن این نوع معماری را در ایران به تعویق می‌اندازد.

آقای آرامی بفرمایید تعریف شما از معماری پایدار چیست و با توجه به شرایط کنونی شهرهای ما چه ضرورتی برای وضعیت امروز ما دارد؟

جنبش جدیدی که در معماری قرن معاصر به راه افتاده است واکنش به فاجعه‌ای است که در حال وقوع است، فاجعه‌ای که کل کره خاکی را تهدید به مرگ کرده و سرعتی پیش رونده دارد. طبعا تهران از این قاعده مستثنی نیست. متاسفانه سوداگری چهره شهر تهران را دگرگون کرده است. من گاهی که از خیابان الهیه رد می‌شوم تعجب می‌کنم از شکلی که امروز به خود گرفته است. در این منطقه باغ بزرگی بود به اسم باغ ریاست جمهوری که درخت‌های چنار سر به فلک کشیده‌ای داشت. زمانی این باغ فروخته شد و امروز جای آن ساختمانی بتونی سر در آورده است. متاسفانه شهرداری بدون توجه به محیط زیست تراکم می‌فروشد. این کاسبی پر رونق شهرداری برای تامین بودجه است که ان‌شاء‌الله در مقاصد مناسبی استفاده می‌شود.

به عقیده شما آنچه در تعریف معماری پیادار مطرح است ریشه‌ای در فرهنگ معماری و شهرسازی ما دارد؟

باید توجه داشت که معماری پایدار مقوله‌ای تازه نیست بلکه واکنش به آن است که موضوع و مسئله تازه‌ای است. ما در مناطق کویری نمونه‌هایی از معماری پایدار داشته‌ایم. استفاده از بادگیر برای کنترل باد و تامین خنکی خانه و مصالحی که برای جداره‌های دیوارهای خانه استفاده می‌شده، ضخامت مناسب آنها تا گرمای نور خورشید را جذب کند و شب‌ها این گرما را از طریق دیوارهای ضخیم به خانه انتقال بدهد، نمونه‎‌های سنتی بی‌بدیلی هستند.

متاسفانه داستان سوداگری و تبدیل پولی به پول بیشتر، نه تنها معماری سنتی را به محاق برده بلکه باغ‌ها را در همه شهرهای ما ویران کرده است و جای آن آهن و بتن کاشته است، خصوصا در شهر تهران و همین نکته ضرورت حرکت به سمت معماری پایدار را بیشتر می‌کند. امروز با تکنولوژی تازه و اصول معماری پایدار می‌توانیم انرژی را کنترل کنیم. به خصوص ما که در کشورمان از پرتوهای خورشیدی خوبی برخودار هستیم می‌توانیم روی این منبع مانور بدهیم و پنجره‌هایی تعبیه کنیم که انرژی خورشید را تبدیل کند بدون اینکه سازه زائدی در ساختمان‌ها ایجاد شود.

اگر شنیده باشید اخبار گویای این واقعیت است که بافت تاریخی و سنتی ایران هر روز در حال ویران شدن است و به جای آن ساختمان‌هایی بلند می‌شود که هر چه بیشتر نه تنها چهره شهر را درهم می‌ریزد بلکه کمتر آرامش ایجاد می‌کند. فکر می‌کنید تا چه حد توان رفتن به سمت معماری پایدار وجود داشته باشد؟

من هم مثل شما اخباری از ویرانی بافت‌های تاریخی که نمونه‌هایی از معماری پایدار در ایران بوده‌اند، می‌شنوم و متاسف می‌شوم. در ساختمان‌های آسیاب‌های بادی و آبی از محیط طبیعت و اطراف برای تامین انرژی بهره می‌برده‌اند و گرداندن آسیاب‌ها از طرق همین بهره برداری از آب و باد بوده است. حتی کشیدن آب از کوه‌ها توسط همین انرژی‌ها انجام می‌شده است و به خوبی انسان آن دوره تاریخی با طبیعت همسو بوده و با آن کنار می‌آمده است که امروز این همسویی و آشتی وجود ندارد و علت نبودن آرامشی که شما اشاهر کردید در همین نکته است.

از زمانی که انسان عقل را سر منشا تمامی حرکت‌های خود کرد، به جان طبیعت افتاد و به جای همسویی با آن از آن بهره کشی کرد و این روزگار را به وجود آورد. به هرحال یک اتفاقاتی افتاده است و ما از طبیعت دور شده‌ایم کاری که می‌توانیم بکنیم این است که از همین تکنولوژی بدست آمده استفاده بهینه کنیم. امروزه تکنولوژی جدید به ما اجازه بهره‌برداری از منابع را به شکلی که لطمه‌ای به طبیعت نزند، می‌دهد. امروزه می‌توانیم با تکنیک‌های دیگری همان فرایند را ایجاد کنیم. در واقع ما ناگزیریم با طبیعت کنار بیاییم. چرا که اگر این کار را نکنیم خودمان نابود می‌شویم. در واقع توجه به معماری پایدار و توجه به طبیعت و دوست شدن با آن نه از سر رفاقت که از سر اجبار است.

آنچه که دیده می‌شود این است که در حال حاضر معماران ما ایده‌ای برای طراحی معماری پایدار ندارند و در نهایت شکل ظاهری شهر تهران و سایر شهرها همین شده که می‌بینید. دلیل این که به سمت این مدل از معماری نرفته‌ایم چیست؟ معمارها بخشی از داستان هستند. کارفرمایان تصمیم گیرندگان و مدیران هستند که باید موافقت خود را برای اعمال معماری پایدار اعلام کنند و با آن کنار بیایند. معماران برای اجرای ایده‌هایشان وابسته به این عاملان هستند تا بتوانند طرح خود را پیاده کنند. متاسفانه در مملکت ما نزدیکی و توافق زیادی بین تصمیم گیرندگان و بدنه مهندسی وجود ندارد. نبود این زبان مشترک است که منجر به فاجعه مسکن مهر می‌شود. باید کم کم این تعامل و گفتگو ایجاد شود.

با تحقیق، کاوش، گفت‌وگو، طراحی و تعامل شاید بتوانیم جلوی پیشروی این فاجعه یا فاجعه‌هایی در آینده را بگیریم. در واقع این طور بگویم که ما راهی به غیر از این نداریم. فاجعه‌ای در کل دنیا در حال وقوع است و ما هم به نوبه خود باید نسبت به آن واکنش نشان دهیم. در حال حاضر جهان سوم و کشورهایی مثل اندونزی و مالزی و غیره به این داستان واکنش نشان داده‌اند و نمونه‌های خوبی هم ایجاد کرده‌اند.

به یاد دارم سال 91 یکی از خانه‌های بسیار قدیمی و نمونه‌ای نادر از خانه‌های گودال باغچه ویران شد و کسی هم واکنشی نشان نداد. خانه‌های بادگیر و گودال باغچه‌ها که نمونه‌های سنتی موفق معماری پایدار ما هستند در حال ویرانی‌اند و فکر نمی کنم اسناد دقیقی هم از ساز و کارشان موجود باشد. نمونه‌هایی از معماری پایدار در هر کشوری باید حد اقل مشخصه جغرافیایی و آب و هوایی همان کشور را داشته باشد به نظر شما چه راهی برای بومی کردن معماری پایدار در کشورمان داریم؟

نمونه‌هایی که فرمودید سمپل‌هایی هستند که می‌توان با بررسی بیشتر و تحقیق گسترده‌تر دید چطور کار می کرده‌اند. حالا با تکنولوژی جدید می‌توان همان سیستم را در معماری معاصر به کار برد. البته بسیاری از خانه‌های قدیمی نابود شده و یا در معرض نابودی است و خیلی از آنها مستند هم نشده است که بتوان به آنها مراجعه کرد و دید که مثلا فلان باغ چطور بوده و سیستم آب و انرژی‌اش چطور کار می‌کرده است.

آیا تلاشی برای طراحی و ساخت یک نمونه از معماری پایدار صورت گرفته‌ است؟

سال 88 پروژه‌ای را در منطقه 22 تهران ملهم از کوه‌های البرز شروع کردیم. ساختمان سبزی بود که می‌خواستیم معماری پایدار را در آن اجرا کنیم. با یک شرکتی که وابسته به یکی از وزراتخانه‌های کشور بود فاز یک‌ این پروژه تمام شد. در فاز دو مدیر تغییر کرد و مدیر بعدی باید توجیه می‌شد که ماجرا چی هست و چی نیست و شدنی است یا خیر. زمانی که مدیر بالاخره توجیه و برای ادامه کار قانع شد، باز مدیر دیگری آمد و مدت کوتاهی ماند که استاندار یکی از شهرها شد و مدیر بعدی بر سر کار آمد. این ماجرا 5 سال طول کشیده است.

پنج سال با این پروژه سر و کله زده‌ایم تا یک نمونه از معماری پایدار را در این شهر پیاده کنیم. ولی هنو زورمان نرسیده است. پروژه‌ای که باید تا امروز سه سال از بهر برداری آن گذشته باشد، هنوز به پایان نرسیده است. مسیر بسیار سختی در پیش رو است. در دنیا آدم‌های اندکی هستند که این موضوع و ضرورت آن را فهم کرده‌اند. خیلی‌ها هنوز به آن باور نرسیده‌اند. این مسئله باید برای مردم و مسئولان و معماران جا بیفتد تا جنبش معماری پایدار جدی گرفته شود.

باید نمونه‌هایی در گوشه و کنار ایران ساخته شود تا نشان بدهیم چه میزان می‌توانیم انرژی ذخیره کنیم و چطور با طبیعت کنار بیاییم. شاید بتوانیم با نشان دادن برخی نمونه‌ها مردم را در مورد ضرورت این مسئله توجیه کنیم. من امیدوارم و تلاشم را می‌کنم و در این 5 سال هم تلاش کرده‌ام تا این سایت را عملی کرده و به اجرا درآورم.

این نظر درست است که این کار ریسک بالایی دارد و شرکت‌های معماری تلاشی برای دگرگون کردن ایده‌های همیشگی‌شان نمی کنند؟

سهم مسئولان را بیشتر از معماران می‌دانم. در پاریس در هیچ خیابانی نمی‌توانی ساختمانی خارج از ضوابط تعیین شده بسازی. هر پروژه‌ای تا توسط اساتید دانشگاه‌ها بررسی و تایید نشده باشد مجوز اجرا نمی‌گیرد. نمی‌توانی بی جهت کاری اجق وجق طراحی کنی و بسازی. مرکز پومپیدو واقعا یک استثنا در این قاعده است و البته مرکزی بسیارمدرن است که با ساختار شهر پاریس جور در نمی‌آید. وقتی این بلبشو وجود دارد و می‌توانی چانه بزنی و چهار طبقه بیشتر تراکم بگیری، وضع به همین آشفتگی می‌شود.

آنها تراکم می‌فروشند و معمار نیز چرخ دندنده همین سازه می‌شود و کار خودش را می‌کند. خیلی وقت‌ها نمی‌‎تواند خودش را هماهنگ کند. اگر خیلی با تجربه باشد سعی می‌کند ساختمانی طراحی کند و بسازد که تا حدی منظره چشم نوازی داشته باشد اما خلق یک اثر نسبتا زیبا در میان ساختمان‌های زشتی که بالا رفته‌اند کلیت این مجموعه را در نهایت زشت نشان می‌دهد و می‌شود عنصری که با اطراف خود هماهنگ نیست.

پس اینگونه که شما شرایط را ترسیم کردید ما تا به این زودی به معماری پایدار دسترسی پیدا نخواهیم کرد. چه راهکاری عملی‌ای پیشنهاد می‌دهید؟

به نظر من باید یک تعریف برای شهرسازی بشود، بی‌ربط تراکم فروخته نشود، از روش کاسبکارانه دست برداریم، به خودمان و به شهر فکر کنیم. شهرداری باید از معماران کمک بخواهد. برنامه بگذارد، جلسه بگذارد، سینمار تشکیل شود و به یک همفکری در ضوابط برسیم. ضوابط محکم و اصولی لازم است که شکل مناسب و در خوری برای شهر بسازد. البته شهرداری در برخی مناطق در زمینه فضای سبز کارهایی کرده است که بد نیست. به لحاظ بدنه‌سازی در بعضی قسمت‌های شهر بد عمل نکرده و البته گاهی هم این بدنه‌سازی‌ها به یک منابع دیگری لطمه زده است. خیلی جاها با کف سازی و مصالح کارهای قشنگی کرده‌اند اما متاسفانه فکر و خرد در این قسمت داستان نقشی ندارد.

مسئله مهمی که پیش روی ما است تامین آب است که مسئله را بغرنج‌تر می‌کند. اگر این مسائل در نظر گرفته نشود ما با بیقوله‌ای رو به رو هستیم. باری به هر جهت شهر تهران رشد کرده است و از چهار سمت پیش می‌رود و هر معمار هم کار خودش را می‌کند.

جدای از اتلاف انرژی باید گفت روح شهرها نیز از بین رفته است و جایی که در آن زندگی می‌کنیم اندک احساس خوبی به انسان امروزی نمی‌دهد. فکر می‌کنید ظاهر و معماری شهرها چه تاثیری در انسان‌ها دارد و چقدر ضروری است که به آن فکر شود؟

من به پرورش زیبایی ذهن معتقدم. بچه‌ای که در خیابان رم بزرگ می‌شود و با معماری آنجا خو می‌گیرد، تفاوت بسیاری دارد با بچه‌ای که در خیابان‌های جوادیه بزرگ می‌شود. هر کدام با زیبایی‌شناسی متفاوتی بزرگ می‌شوند. زاغه‌ها و نوزاغه‌هایی مثل مسکن مهر روی روحیات مردم تاثیر بسیاری دارد.

واکنش به محیط اطراف در ارتباط با آن چیزی است که از طریق چشم منتقل می‌شود و شکل می‌گیرد. قطعا در مرغزار روحتان احساس آرامش بیشتری می‌کند. هنگامی که یک ساختمان زیبا می‌بینید احساس بهتری دارید. معماری حتما ارتباط مستقیمی در واکنش‌ها و روحیات فرد دارد. معماری برداشت شما از محیط و زیبایی شناسی و حتی ارتباط دوستانه یا خصمانه با آن را تغییر می‌دهد.

می‌توانید نمونه مدرنی از معماری پایدار در ترهان یا سایر شهرها معرفی کنید؟

نمونه‌ای ندیده‌ام جز نمونه‌هایی که بیشتر شکلک و کاریکاتوری از معماری پایدار بوده‌اند. آنچه از معماری پایدار مد نظر است شاید بتوان در باقی مانده‌های اندک معماری سنتی جستجو کرد.

انتهای پیام/