سرویس معماری هنرآنلاین: شهاب‌الدین ارفعی فارغ التحصیل رشته کارشناسی ارشد مهندسی معماری از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و رئیس هیئت مدیره و مدیر پروژه‌های مهندسان مشاور ارگ بم کرمان است. پروژه دبستان بستک با مدیریت وی احداث شد.

این پروژه در چهارمین همایش و نمایشگاه " مدرسه ایرانی - معماری ایرانی" به عنوان یکی از پروژه‌های برگزیده سال 90 مطرح شد. این پروژه عناصر بومی منطقه به زبان امروزی و قابل درک برای گروه سنی دبستانی عنوان شده بود.

طراحی همساز با اقلیم گرم و مرطوب ایران با الگوبرداری از عناصر معماری بومی طراحی شده بود. وی در زمینه ارگ بم نیز تحقیقات بسیاری انجام داده که در مقدمه کتاب " ارگ بم" آورده شده است. گفتگوی زیر با شهاب الدین ارفعی به بهانه تخریب سه خانه تاریخی و ارزشمند شیراز صورت گرفته که در زیر می‌خوانید. آقای ارفعی من از این موضوع آغاز می‌کنم که به نظر شما چرا در دوره‌های مختلف، از قاجاریه گرفته تا پهلوی اول و دوم و سپس در جمهوری اسلامی بافت تاریخی ایران ویران می‌شود؟

این نیاز به یک مقدمه دارد. بافت شهری نه تنها به نظر من بلکه به نظر خیلی‌ها یک موجود زنده و پویا است که همیشه خصوصیاتش را با مصرف‌کننده‌اش تطبیق می‌دهد. هر شی که داریم تا یک روزی کارایی خوبی دارد اما با عوض شدن امکانات، کارایی آن از دست می‌رود. همه اشیایی که در زندگی بهره گیری می کنیم همین خاصیت را دارند.

خانه‌های تاریخی دچار تغییرات شده‌اند. فرسوده شده‌اند و سال‌ها از عمر آنها می‌رود. این خانه‌ها باید مرمت و نوسازی شوند و کارکرد آنها برای یک بهره‌وری جدیدتر تغییر پیدا کند، اما اتفاقی که این روزها دارد برای بافت تاریخی رخ می‌دهد این است که تغییرات، چه مرمت و چه نوسازی و چه تغییر کاربری آن، درادامه کانسپت اصلی کار نیست.

اگر شما لباسی داشته باشید که جایی از آن پاره شود آن قسمت را رفو می‌کنید آن هم با نخ‌هایی همگن با همان کانسپت اولیه. حال اگر جای پارگی را با وصله‌ای بسیار زیبا هم مرمت کنید باز با ذهنیت اثر ناجور در نمی‌آید.

بافت‌های سنتی و تاریخی ما حتی اگر بسیار از زمان زندگی آن گذشته باشد، باز با یک تغییر همگن می‌توان حیات را به آن تسری داد. باید اجازه تغییر با حفظ همان کانسپت به این آثار ارزشمند داده شود وگرنه دست بردن بی‌جا در آنها نه تنها کمکی به بافت تاریخی نمی‌کند بلکه بر زشت‌تر شدن و ویران‌تر شدن آن نیز اثر می‌گذارد.

یک اخلاق بدی هم که ما ایرانی‌ها داریم این است که هر موقع فکر می‌کنیم چیزی در همان زمان به درد ما نمی‌خورد سریع آن را از بین می‌بریم. راحت‌تر است از بینشان ببریم تا اینکه فکر کنیم زمانی دیگر و جایی دیگر ممکن است چه کارکردی داشته باشد. ما نه عادت نداریم چیزی را مستند کنیم و نه عادت داریم چیزی را حفظ و نگه داری کنیم. و این نگرش را در همه این تاریخ‌ها می‌توایند حس کنید.

ما چیزی را ویران می‌کنیم که بدانیم چیز بهتری جایگزین آن داریم. به نظر من ایرانی بافت شهری حال حاضر ابدا همسو با ذهنیت تاریخی من از خانه و شهر نیست و با ارزش‌هایی تاریخی من ایرانی درباره خانه و جای امن و آسوده مطابقتی ندارد. یکی از نمونه‌هایش این که هنوز نمی‌توانم با پنجره‌ای کنار بیایم که رو به دیوار خانه همسایه باز می‌شود و می‌دانید که از این نمونه خانه‌ها حدالق در تهران بسیار زیاد شده است. در حالی که معماران گذشته لااقل نور خانه را با پنجره‌هایی رو به کوچه پر درخت تامین می‌کردند. نظر شما در این باره چیست؟ آیا شهر و خانه امروزی را جای امن و آرامی می دانید؟

این نظر من هم هست و من نیز در این خانه‌های جدید احساس آرامش و آسایش ندارم و کاملا با نظر شما موافق هستم. منتهی باید بگویم این یک دیدگاه است و دیدگاه دیگری هم که می‌توان به آن اضافه کرد این که تا ساخته شدن یک اثر معماری که در زمانه ما هنوز زنده است سال‌ها طول کشیده و برای تجربه به دست آوردن آن مرارت‌های زیادی رفته است که اینها همه دستاوردهای معماری ایران است و باید حفظ شود.

این‌ها نفایس غیر منقولی است که ماهیتا نفیس هستند اما قابل جابه جایی نیستند. البته ما ایرانی‌ها یک وقت‌هایی نفیس بودنش را درک نمی‌کنیم. نکته مهم اینکه ارزش‌های پولی در این مملکت جای همه چیز را گرفته و وسوسه انگیزتر است.

برای همین است که این اتفاقات به کرات در کشور ما می‌افتد. ما خیلی آینده نگرانه عمل نکرده‌ایم و اگر این‌ها را از دست بدهیم یک چیز باارزش را از دست داده‌ایم. من سال‌ها است که در این زمینه مقالاتی نوشته و کارهایی انجام داده‌ام. حداقلش این است که در خصوص این موضوع فکر کرده‌ام. در مقاله‌ای آورده‌ام؛ این خانه‌ها و این آثار به جای مانده کیفیتی را حمل می‌کنند که شاید امروز برای ما قابل درک نباشد.

البته آنچه برای من واضح است این که نباید برخورد دگمی با موضوع داشته باشیم. باید نسبت به بافت تاریخی و عمارت‌های تاریخی انعطاف پذیر باشیم.

انعطاف به چه معنی؟ آیا شما قبول دارید که اگر پدیده‌های اطراف ما تغییر کند ایدئولوژی و فرهنگ ما نیز تغییر می‌کند؟ و چه تصمیمی می‌توان گرفت؟

تولید ما آینه تفکر ما است. با این حرف خیلی چیزها را می‌شود توضیح داد. ما کاری را انجام می‌دهیم که اولویت‌های ذهنی ما همسو با آن باشد. اگر بازار را خراب کنیم و مجتمع تجاری بسازیم عمارت کاخ گلستان از فهرست آثار ثبت شده تاریخی خارج می‌شود. اما همیشه پول یک حرف می‌زند و صحبت‌های من و شما صرفا درددل‌های خصوصی است.

به نظرم ساخت مجتمع‌های تجاری در کشورهای غربی هم به شکست منجر شد چون بیش از پیش آدم‌ها را سلولی و هسته‌ای می‌کرد در این مجتمع‌ها شما دیگر کاری به کار کسی ندارید. مستقیم می‌روید سراغ جنس‌تان و با کارت خوان هم پولش را پرداخت می‌کنید. به نظر شما ایران چقدر نیاز به ساخت چنین مجتمع‌هایی دارد؟

بهشتی یک بار در صحبت‌هایش گفته بود که شما می‌توانید به بقال سر کوچه کلید خانه‌تان را بدهید، اما به سوپر مارکت و فروشگاه‌های بزرگ نمی‌توانید چنین اعتمادی بکنید. آدم می‌تواند به بقالی پناهنده شود اما به سوپر مارکتی نه.

البته بقالی هم مجبور نیست چنین نقشی را بازی کند. ساختار محله است که این نقش را به او می‌دهد. اما این روزها چنین ساختاری موجود نیست. و البته با ساخت هر چه بیشتر این سوپر مارکت‌ها همان پیوستگی هم به قول شما از بین می‌رود.

چندی است بافت تاریخی شیراز محل یورش تخریب‌گران بوده و امروز باید گفت دیگر محله‌ای وجود ندارد که پیوندی برقرار کند. نظر کارشناسی شما چیست آیا می‌شد معابر را طوری گسترده کرد که محله نیز آسیب نبیند؟

به نظر من کسانی که دست به تخریب خانه‌های شیراز زدند عمل ناشایستی انجام دادند که این باید بر همه علنی شود. باید یک گروه تفحص کار را دنبال کند تا بفهمیم چه کسانی پای برگه ویرانی این خانه‌ها را امضا کرده‌اند. چون عده زیادی پای این برگه را امضا کرده‌اند.

این باید اول از همه مشخص شود تا برویم سراغ باقی مسائلش. کسانی که این برگه را امضا کرده‌اند باید به عنوان افرادی که به تاریخ و پشتوانه‌های تاریخی خودشان بی‌اهمیت هستند به مردم معرفی شوند. اینها به تاریخ خودشان بی‌احترامی کرده‌اند و این مهم باید مشخص شود.

رسانه‌های می توانند این موضوع را پی گیری کنند. این موضوع همانقدر مهم است که ماجرای دیگری که این روزها آنقدر رسانه‌ای شد تا پی‌گیری‌ها آغاز شد. ماجرای تخریب خانه‌های قدیمی نیز ماجرای مهمی است که باید رسانه‌ها به آن بپردازند و تا پی‌گیری عوامل تخریب آن را دنبال کنند.

به نظر شما چه طرحی می‌توان برای برخورد با بافت تاریخی شهر ارائه کرد که هم آنها را حفظ کنیم و هم شهری تازه‌تر داشته باشیم؟

در طرحی که مهندس تقی‌زاده ارائه داد قرار بود سکونت‌گاه‌های تاریخی و قدیمی شناسایی شوند و آنهایی‌ که می‌تواند تغییرکابری داده و یا نوسازی و مرمت شود برای سکونت دوباره، شناسایی شوند. در این طرح بنا بود به نحوی جاده ابریشم نیز احیا شود. متاسفانه این طرح در دوره ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد از بین رفت و تا کی دوباره مطرح شود.

انتهای پیام/