سرویس معماری هنر آنلاین: 15 مهر هر سال به عنوان روز روستا در تقویم رسمی ثبت شده است. این موضوع بهانه‎ای شد تا انجمن مفاخر معماری ایران در قالب نشست "منظومه‎های روستایی" به بررسی دقیق‎تر طرح‎های توسعه‎ روستایی بپردازد. یکی از مهم‌ترین بخش‌های توسعه در سطح ملی توسعه‌ روستایی است. توسعه‌ روستایی بدون درک روابط و مناسبات زندگی روستایی امکان پذیر نیست. این مناسبات ممکن است فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی باشند و همگی به یک اندازه اهمیت دارند. تعداد روستاها همیشه در مقایسه با شهرها بسیار زیاد بوده که این موضوع به همراه پراکندگی وسیع آنها همواره توسعه‌ روستایی را با دشواری روبرو کرده است. این پراکندگی نشان از نقش اجتماعی و اقتصادی پیچیده‌ی روستاهای کشور دارد، که درک آن بدون داشتن نگاهی همه‎جانبه و فرابخشی امکان پذیر نیست. نگاه نقطه‌ای به روستاها و عدم توجه به نقش فرابخشی آنها که در سالیان گذشته در طرح‎های هادی و توسعه‌ روستایی رخنه کرده بود نمی‌تواند در بهبود توسعه‌ روستاهای کشور مؤثر باشد. این امر حاکی از ضرورت نگاه منظومه‎ای و فرابخشی به طرح‎های توسعه‌ روستایی است. نگاهی که همه‌ مهمانان یکصد و سی و ششمین گفتمان هنر و معماری بر اهمیت آن تأکید داشتند. این نشست به همت انجمن مفاخر معماری ایران، در روز چهارشنبه، 16 مهر، در محل باغ موزه‌ قصر برگزار شد. نشست با پخش گزارشاتی از طرح‎های بازسازی روستایی، از جمله روستاهایی که در زلزله‌های اخیر آسیب دیده بودند، آغاز شد. دکتر عباس سعیدی عضو هیئت علمی گروه جغرافیای انسانی دانشگاه شهید بهشتی و مؤلف کتاب توسعه‌ی روستایی، نخستین مهمان این نشست بود. وی در ابتدای سخنان خود بر تکیه بر تجریباتی تأکید داشت که در چهارچوب طرح‎های روستایی پس از انقلاب وجود دارد. وی گفت: می‎توانیم بر اساس این تجربیات در طرح‎های راهبردی توسعه‎ی روستایی و شهری بازنگری‎های مؤثری داشته باشیم. سعیدی با اشاره به اینکه منظومه در مقیاسی کوچکتر از ناحیه است آن را برای نگاه به بحث توسعه‌ی روستایی مناسب عنوان کرد و گفت: اینگونه نگاه باعث می‎شود بجای نگاه نقطه‎ای و تک تک به روستاها و شهرها، با جامعیت به آنها بنگریم و نگاهی همه‎جانبه داشته باشیم.

وی در ادامه با طرح موضوع جمعیت روستاهای کشور بیان داشت: از سال 1357 شهرنشینی در ایران به صورت شتابان افزایش یافته، و ما با این روبرو هستیم که جمعیت روستاها رو به کاهش است. وی با اشاره به اینکه بخش اعظم جمعیت کشور در چند کلان شهر بزرگ زندگی می‎کنند افزود: تقاضای روستاهای بزرگ برای تبدیل شدن به شهر، تبلیغ فرهنگ شهرنشینی و تمایل دولت برای رشد جمعیت شهری به دلیل مسائل بین‌المللی از عوامل مؤثر بر رشد تعداد شهرها در ایران است. دکتر سعیدی در اهمیت نگاه منظومه‎ای به توسعه‎ی روستایی از تجربیات نادرست گذشته گفت و به زیانی که به دلیل نگاه نقطه‎ای در تصمیم‌گیری‌ها بر توسعه‎ روستایی و شهری وارد آمده اشاره کرد. وی با بیان اینکه زندگی روستایی و شهری هر یک الزامات خاص خودش را دارد، تبدیل ناموجه روستاها به شهرها را خطایی بزرگ عنوان کرد که در آن تقسیم کار اجتماعی و مناسبات روستایی در سطح روستا و فراتر از آن مورد توجه قرار نمی‌گیرد. دکتر سعیدی در ادامه با انتقاد از نهادهای برنامه‎ریز و مجری گفت: هر یک از نهادها برای خودش برنامه‏ریزی می‌‏کند و نگاه جمعی وجود ندارد. وی حاصل ناهماهنگی بین نهادها را صدماتی دانست که روز به روز در توسعه‎ی روستاها و شهرها وارد می‌شود و نیز بر این موضوع تأکید کرد که هر نوع برنامه‌‏ریزی سکونت‎گاهی باید یک برنامه‌ریزی توسعه‎ای و هدف غایی آن نیز ارتقاء شأن انسان باشد. سعیدی بیان داشت: برنامه‎ریزی‎های ما نزدیک به هشتاد سال است به صورت از بالا به پایین انجام می‎گیرد اما در نگاه منظومه‎ای برنامه‎ریزی‎ها به شکل از پایین به بالاست که باعث می‎شود به نوعی شهر و روستا را در کنار هم و در تعامل با یکدیگر ببینیم و نگاهی همه جانبه و فرابخشی داشته باشیم. وی بر اهمیت روابط روستاها با شهرها تأکید کرد و خاطر نشان کرد که تجربه‏‌ی توسعه‎ی روستایی در جهان و بخصوص در اروپا در بحث برنامه‎ریزی فضایی نشان می‎دهد که نباید روستاها را از شهرها مجزا دید و مناسبات آنها را با یکدیگر نادیده گرفت. وی تأکید داشت که امروزه توسعه‎ روستا و شهرها به یکدیگر پیوسته‏ هستند و دورترین روستاها نیز با بزرگترین مراکز شهری ارتباط دارند. سعیدی هدف غایی منظومه‎های روستایی را نظم و سامان دادن به بی‎نظمی حاکم شده در طرح‏های توسعه‏ای عنوان کرد و گفت: منظومه‎ها می‎خواهند به وضعیت اسفناکی که هم در روستاها و هم در شهرها وجود دارند سامان دهند. وی ضمن تأکید مجدد بر اهمیت نگاه منظومه‎ای، از آسیب‎های نگاه نقطه‎ای گفت و اظهار داشت: با اینکه امروزه روابط و مناسبات اجتماعی تغییر یافته است، اما همانند سالهای نخست انقلاب اسلامی هنوز هم نگاه نقطه‎ای به توسعه‎ی روستایی وجود دارد. اما با این وجود، این آمادگی در بنیاد مسکن انقلاب اسلامی وجود دارد که دست‎کم در حد آزمون و خطا بحث منظومه‌ها مطرح شود و نگاه شبکه‎ای و فرابخشی اهمیتی دوچندان یابد. مهمان دوم این نشست دکتر فرهاد عزیزپور، استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریز روستایی، دقائقی درباره‎ی روش‎شناسی طرح منظومه‎ی روستایی و معرفی کلیت آن صحبت کرد. وی با تأکید بر بین‎رشته‎ای بودن این موضوع آن را در حیطه‎ی کار متخصصین مختلفی در حوزه‏‌های جامعه‎شناسی، جغرافیایی، معماری و مدیریت برنامه‎ریزی عنوان کرد. وی طرح توسعه‎ی فضایی را طرحی دانست که به منظور توسعه‌ی یکپارچه‌ی سکونت‌گاه‌های روستایی ضرورت دارد. وی با اشاره به اهمیت توجه بر روابط و پیوندهای روستایی و شهری اظهار داشت: روابط روستایی و شهری مد نظر به روابط دوسویه‎ای گفته می‎شود که مکمل باشند و همچنین بتوانند توسعه‎‌ را فرآهم آورند و آن را بهبود بخشند. دکتر عزیزپور تکیه بر نقطه‎نظرات جامعه‎ی محلی در تهیه‌ طرح‌های توسعه را ضروری دانست و بیان داشت: در تهیه‎ این طرح‎ها بیش از آنکه بدنبال برنامه‎ریزی بدون توجه به شرایط محلی باشیم، باید از نقطه‎نظرات جامعه‎ی محلی استفاده کنیم. وی ماهیت طرح توسعه‏‌ی منظومه‎ای را همه‎جانبه و فرابخشی عنوان کرد و گفت: نتیجه‌ی این طرح اقداماتی خواهد بود که همه‎ی دستگاه‎ها در آن دخیل هستند و برای توسعه‎‌ی موفق لازم است سازمان‎های مختلف به طور هماهنگ با طرح درگیر باشند. وی در ادامه با اشاره به نتایج پراهمیت این طرح، یکی از خروجی‎های آن را، علاوه بر نقشه‎ها و نمودارهای پرکاربرد در این حوزه، ساماندهی فضایی و حاصل شدن آرایشی برای منظومه‎های روستایی عنوان کرد و نیز ارتقاء شاخص‌های اجتماعی و فرهنگی و نیز اقتصادی را از دست‎آوردهای آن دانست. مهندس غلام‎رضا مجیدی، کارشناس ارشد شهرسازی و مدیر کل دفتر برنامه‌ریزی و طرح‌های بنیاد مسکن، آخرین سخنران نشست بود. وی در سخنرانی خود بر جنبه‎‌های اجرایی طرح‌های توسعه‌ی فضایی منظومه‎های روستایی بنیاد مسکن مروری اجمالی داشت. مجیدی طرح‏‌های توسعه‎ فضایی منظومه‏‌های روستایی را تفکری عنوان کرد که سیر تطور آن از برنامه‎ی دوم توسعه‌‏ کشور آغاز شد. مجیدی گفت، پیشتر از طرح تجمیع روستاها سخن گفته می‎شد که این تلقی نامناسب بعدها اصلاح شد و به ساماندهی روستاها تغییر یافت. وی عنوان کرد این تفکر در برنامه‎های سوم و چهارم نیز ادامه یافت و در بند ح ماده‎ 194 از قانون برنامه‌ی پنجم توسعه نیز مطرح شده است. وی در ادامه با اشاره به دلایل ضرورت اجرای این طرح‏‌ها خاطر نشان کرد که به دلیل محدودیت منابع در توسعه‎ عمرانی روستایی، وجود سندی راهبردی برای ساماندهی این منابع اهمیت و ضرورت دارد. علاوه‎ بر این این سند می‎‌تواند طرح توسعه‎ی فضایی باشد و نیز به اقداماتی که در حوزه‎ی توسعه و عمران روستایی انجام می‎‌گیرد، جهت دهد. وی ایجاد هماهنگی میان دستگاه‏‌های اجرایی فعال در بخش توسعه‌ و عمران روستاها و جلوگیری از هدر رفتن منابع را از دست‎آوردهای این طرح عنوان کرد. مجیدی در پایان خاطرنشان کرد: مسائلی وجود دارد که در طرح‏‌های تهیه شده برای روستاهای کشور امکان پیش‎بینی آن وجود ندارد، زیرا این مسائل در سطح روستایی قابل مشاهده نیستند، و بنابراین باید در سطح دیگری، یعنی در سطح منظومه‎های روستایی و با نگاهی فرابخشی به آنها نگریست. انتهای پیام/