سرویس تئاتر هنرآنلاین: در میانهی دههی 1960 که مینیمالیستها در پی یافتن ذات یا جوهرهی هنر، دست به کاستن همهی عناصر هنرشان زدند. این همان وسوسهای بود که سال لویت را بر آن داشت تا به یک فرم ناب-مکعب- برسد، به فرمی بنیادین، به چیزی که هنر از آن آغاز شده بود، همان وسوسهای که گروتوفسکی را به حذف همهی عناصر و حشو و زواید نمایشی وا داشت چه او در پی جوهرهی هنرش بود که آن را در هنرپیشه یافت، در هم نفس شدن بازیگر با تماشاگر. مینیمالیسم کوششی دوباره بود برای یافتن آن عنصر ذاتی یا ناب هنر. مینیمالیستها باور داشتند که میتوان به این جوهره رسید و میتوان ذات هنر را کشف کرد، پس آنچه زائد میپنداشتند را کنار گذاشتند تا به ذات هنر، به جوهرهاش برسند.
در سالهای اخیر، مینیمالیسم بیشتر به غلط به کار رفته است، در واقع در ایران هر نوع کاستن از عناصر و میل کردن به سمت اثری خلوت را توسعا مینیمالیستی نامیدهاند، بیتوجه به دلایل این کاستن یا کم کردن عناصر. با همهی اینها به نظر میرسد که وسوسهی مینیمالیسم، مهمترین دلیل کارگردان نمایش "یرما"، سما موسوی بوده است، کوششی که او را واداشته تا همهی عناصر زاید یا دست و پاگیر، یا حشو و زواید را حذف کند تا به جوهرهی نمایش، یا ذات نمایش برسد. این موضوع که اصولا چقدر میتوان به مفهومی چون ذات یا جوهرهی هنر قائل بود، مسألهای دیگر است، ولی کوشش کارگردان در این راستا از همه جهت قابل بررسی است. نگاه کنید که چگونه کارگردان و نویسنده، نیلوفر ندایی، متن لورکا را ساده میکنند. کوشش نویسنده و کارگردان دست یافتن به ریشهی نمایشنامه بوده است، از همین رو عناصر قومی مثلا حذف میشود، نمایش به لامکان/ لازمان برده میشود و آنچه که اهمیت پیدا میکند، رسیدن به یک مفهوم است، در واقع نمایشنامهنویس و کارگردان به کاستن همهی عناصر میکوشند نمایش را به مجموعهای از مفاهیم متضاد کاهش دهند: زایش/ سترونی، زن/ مرد یا به مفهوم عمومیتر: جنسیت. به این ترتیب است که به دو هنرپیشه نیاز پیدا میشده که برای تأکید بر این تضادها یکی باید سفید میپوشیده و دیگری سیاه. به این ترتیب همهی عناصر بصری از همه سو باید به همین نسبت ساده میشدند، یکی از زنان باید به جنین شبیه میشده، یا موجودی بیخون با هویت جنسی نامعین تا این کاستنها معنی پیدا کند. به این ترتیب است که همهی عناصر متن حذف میشوند تا ما به مفهوم اولیهی آنچه که لورکا در سر داشته برسیم. از همین رو است که باید از ترکیبی از عناصر بیومکانیکی و دیگر انواع بازی استیلیزه استفاده میشده، تا هر نوع اشاره به قومیت، آنچنان که در نمایشنامهی لورکا وجود دارد حذف شود، هرچند که میتوان خرده گرفت که چرا این چنین خشک و بیانعطاف اجرا میشوند.
تجربهی سما موسوی در این نمایش کوششی است جالب، کارگردانی که میکوشد تا بر خلاف اثر قبلیاش، مسیری تازه را بیازماید و از سوی دیگر خیلی زود با وسوسهی دست یافتن و رسیدن به جوهره و ذات نمایش کنار بیاید و بکوشد تا این جوهره و ذات را در "یرما"ی لورکا بیابد. طبیعتا این تجربه واجد همهی اشکالات حذف عناصر هست، نمایش به شدت بر دانش تماشاگر از متن لورکا وابسته است، تردید دارم اگر کسی متن لورکا را نخوانده باشد، یا قصه را نداند، تصوری روشن از اجرای سما موسوی داشته باشد، چون تنها مدام کلماتی را میشنود، کم و بیش نه نویسنده و نه کارگردان اشارهای به خط وقایع نمیکنند، هرچند کوشش رسیدن به یک لحن یا مود باشد، باز هم بستر دراماتیک لازم است، چیزی که در نمایش الکن میماند. در واقع تأکید بیش از حد بر مفاهیم، کم و بیش کلیت نمایش را اتفاقا از مفهوم تهی میکند و آن را تجربهای بیاثر میکند. همهی اینها در مقابل در نظر گرفتن تجربهی کارگردان و گروهش قابل اغماض است که تجربههای اول، شامل اشتباهات هم میشود. میماند اشاره به چهرهپردازی قابل ذکر نمایش که قابل ستایش است و در تئاتر ایران جاهطلبانه.
انتهای پیام/
حافظ روحانی