سرویس تجسمی هنرآنلاین : کاریکاتور ایران طی دو دهه گذشته شاید بیشترین فراز و فرودها را در میان رشته های تجسمی به خود دیده، چه از نظر ساختاری و تلاش نافرجام برای انجمن شدن و چه رنگ باختناش در عرصه مطبوعات که از قضا و به طور ذاتی یکی از مهمترین عرصههای فعالیتاش محسوب میشود. در حالی که کاریکاتور ایران از دهه 70 به سرعت اوج میگرفت و افتخارات بینالمللی یکبهیک به کارنامهاش اضافه میشد،در چند سال گذشته به همان سرعت بعضی از بعضی عرصهها کنارگذاشته شد که خود حکایت مفصلی است. با این وجود از شواهد برمیآید که همین افتوخیزها امروز هنرمندان کاریکاتور را در معرض یک تجربه تاریخی قرار داده است. گفتوگو با بهمن عبدی یکی از پیشکسوتهای کاریکاتور ایران به همین مسائل میپردازد.
با وجود اینکه به جرات میشود گفت کاریکاتور در دودهه گذشته یکی از پرافتخارترین رشتههای هنرهای تجسمی ایران بوده، چرا هنوز درگیر مشکلات متعددی به عنوان یک صنف و حرفه است؟
هنوز هم وقتی قرار است آماری از موفقیتهای هنرمندان ارائه شود پیش از هر چیز سراغ کاریکاتور میروند و حتی مدیران رده بالای فرهنگی اذعان میکنندکه کاریکاتور دیناش را به هنر این مملکت ادا کرده است. واقعا هم همینطور بوده، شما ببینید که در جشنوارهها و دوسالانههای کاریکاتور بهترین داوران خارجی دعوت میشوند و بندرت میبینید که هنرمند طراز اولی در این رشته در جهان باشد و برای حضور در این رویدادها به ایران نیامده باشد. اما نظر من این است که مدیران عرصه هنر دین خودشان را به کاریکاتور ایران ادا نکردهاند. یک زمانی فرانسه مهد کاریکاتور دنیا بود، بعد ترکیه و الان اگر در هر جشنواره بین المللی کاریکاتوریستهای ایرانی شرکت نداشته باشند، آن جشنواره اعتبار ندارد. از این طرف اما دستمزدهای ناچیز، بیتوجهی و بیاعتنایی است که نصیب این هنرمندان میشود. نمیخواهم از خودم تعریف کنم اما سعی خودم را کردم که کاریکاتور را در ایران بهشان و مقامش برسانم. البته اینکه توانستم یا نه دیگران باید قضاوت کنند. به هرحال چون حمایتی صورت نگرفت و بازهم به این رشته هنری بیاعتنایی شد. همانطور که گفتید گروهی که خودش را بالا کشیده و این همه افتخار کسب کرده بود، بدون اینکه اتفاق خاصی برایشان بیفتد به حال خود رها شدند.
شان و جایگاه کاریکاتور که از آن صحبت میکنید در چه عرصههایی باید تحقق پیدا کند؟
ما از مطبوعات گله داریم. هنرمندان کاریکاتور باید وارد مطبوعات بشوند. این اتفاق سالها پیش داشت میافتاد اما با جو مسمومی که علیه کاریکاتور به وجود آمد، کمرنگ شده و اکنون در واقع بازار کار عمده دیگری برای این هنرمندان وجود ندارد. تعدادی به ناچار جذب انیمیشن و گرافیک میشوند که البته تخصص آنها نیست و آنچه باقی میماند تنها امیدشان به جشنوارهها است که آنها هم با اما و اگرهای زیادی روبرو هستند و تعدادی ممکن است اصلا ادامه پیدا نکنند یا دچار وقفههای طولانی شوند. با این وجود تواناییهای هنرمندان کاریکاتوریست ایرانی همچنان به جای خودش باقی است و مطمئن هستم به محض اینکه به این هنرمندان میدان داده شود، بازهم به افتخارآفرینیشان ادامه خواهند داد. باید اظهار تاسف کنم که وقتی در خارج از کشور هنرمندان کاریکاتوریست ما تا این اندازه شناخته شده و مورد احترام هستند و به عنوان میهمان و داور از آنها دعوت میشود، چرا از اینها در داخل استفاده نمیکنیم.
تشکلی که با عنوان خانه کاریکاتور در این سالها نمایندگی این حرفه را برعهده دارد در پیشبرد این حرفه توانسته نقشی داشته باشد؟
متاسفانه در یک برهه اختلافاتی میان هنرمندان رخ داد که البته محدود به کاریکاتوریستها نبود و تقریبا همه رشتههای تجسمی را شامل میشد. البته تعدادی هم بودند که سعی کردند تعادل به نحوی حفظ شود تا بیش از این به کاریکاتور لطمه نخورد. به هر حال ما داشتیم کار خودمان را انجام میدادیم و خانه کاریکاتور تقریبا در حد و اندازه انجمن فعالیت میکرد اما اختلافاتی که در پی تغییر دولت و ایجاد نوعی دو دستگی در مواضع هنرمندان به وجود آمد شدید و شدیدتر شد و لطمههای زیادی به خانه کاریکاتور زد. در حالی که من فکر میکنم این مسائل اصلا نباید به عرصه هنر وارد شود و هنرمند باید کار خودش را بکند. خوشبختانه اخیرا باز هم سعیمان بر این است که فضایی ایجاد شود که دوباره بچهها همگی دورهم جمع شوند و دوباره مثل گذشته هوای هم را داشته باشیم و در مقابل مشکلاتی که پیش میآید درکنار هم بایستیم.
یعنی این تجربه تاریخی به دست آمده که از دست دادن یکپارچگی همیشه به زیان تشکلهای هنری خواهد بود؟
ما باید کار خودمان را بکنیم و تحت تاثیر جابه جاییهای سیاسی قرار نگیریم. الان دیگر در آن شرایط سالهای اول انقلاب نیستیم و در موقعیت متفاوتی قرار داریم. الان باید انسجام بیشتری داشته باشیم، به روزهای خوش گذشته برگردیم و برای هنر و برای مشتاقان هنر کار کنیم. باید به فکر این همه علاقهمند و هنرجوی کاریکاتور و به دنبال رفع مشکلات آنها باشیم. علاوه بر این باید بدانیم که هیچکدام هم بدون دیگری به نتیجه مثبت نخواهیم رسید، بلکه باید همهمان با هم باشیم.
تاسیس انجمن برای رشته کاریکاتور را در این شرایط لازم میبینید؟
بله حتما، ولی به شرطی است که انجمن استقلال داشته باشد و استقلالش هم مورد تایید نهادها و ارگانهای مختلف باشد. الان انجمنهای دیگر رشتههای تجسمی هم در روال خوبی پیش نمیروند و تا امروز به سمت موفقیتهایی که میشد برایشان متصور شد نرفتهاند. در وهله اول انجمن باید بتواند بدون کمک دولت فعالیت کند که در حال حاضر کاریکاتور چنین توانی را ندارد. خوب است که کاریکاتور در قالب انجمن به فعالیت ادامه دهد اما باید همه اصول و مختصاتش مورد توجه قرار بگیرد. ما اگر بخواهیم صرفا یک انجمن داشته باشیم که فعالیتهای حداقلی و اولیه کاریکاتور را پیش ببرد، خب الان خانه کاریکاتور دارد همین کار را میکند. به نظر من انجمن موقعی کارآمد خواهد بود که بتواند از حقوق صنفی کاریکاتوریستها دفاع کند. وقتی انجمن شکل بگیرد و همه آن را به رسمیت بشناسند، و زمانی که بتواند برگزاری جشنوارهها را به شرط استقلال در اختیار بگیرد، آن وقت میشود وجودش را کارآمد و مفید دانست. وقتی قرار باشد تشکلی به نام انجمن از سوی نهادی حمایت مالی شود، آنها به طبع به دنبال اعمال نظر در زمینههای مختلف خواهند بود و این با روح انجمن مستقل جور در نمیآید و در شرایط فعلی نظر من این است که ما نمیتوانیم استقلال خود را حفظ کنیم و حتما حداقل در این برهه احتیاج به حمایت مالی داریم. با همه اینها فکر میکنم در آینده حتما ضرورت خواهد داشت که انجمن کاریکاتور در ایران تاسیس شود.
به طور مشخص در عرصه کاریکاتور تشکیل انجمن چگونه میتواند از حقوق صنفی هنرمندان این رشته حمایت کند؟
یکی از موارد عمدهای که انجمن میتواند از کاریکاتوریستها دفاع کند در بخش قضایی است. متاسفانه الان شرایط به شکلی است که مثلا میبینیم در یک مورد کسی که سابق بر این نماینده مجلس بوده به دلیل اینکه تنها یک کاریکاتور از او در لباس فوتبال کشیده شده، بدون اینکه هیچ اهانتی به او شده باشد در دادگاه عمومی علیه طراح کاریکاتور شکایت کرده و آن هنرمند در دادگاه به ۲۵ ضربه شلاق محکوم شده، در حالی که هیچ نهادی نیست که بتواند از حقوق او دفاع کند. درست است که در این مورد بخصوص همه چه از طریق فضای مجازی یا رسانهها اعلام حمایت کردند و به اصطلاح با ریش سفیدی قضیه حل و فصل شد اما همیشه نمیشود به امید این راه حلها بود و در این زمینه وجود انجمن میتواند تاحد زیادی از وقوع چنین مسائلی جلوگیری کند به خصوص که کاریکاتوریستها همواره در معرض چنین سوءتفاهمهایی هستند. علاوه بر این حقوق مادی و معنوی کاریکاتوریستها هم یکی از مسائل عمده این رشته است. برای مثال توجه کنید که انجمن گرافیک با تدوین تعرفه دستمزدهای طراحی سالها است که سعی میکند حقوق مادی هنرمندان گرافیست در سطح قابل قبول و تعریف شدهای رعایت شود. کاریکاتور هم اگر صاحب انجمن شود خواهد توانست چنین تعریفی را در زمینه دستمزدها دنبال کند و این در حالی است که وضعیت دستمزدهای این رشته در حال حاضر بسیار ناعادلانه و غیرمنطقی است. مسئله کپی رایت و حقوق معنوی کاریکاتوریستها هم معضل عمدهای است و بسیار میبینیم که آثار هنرمندان بدون اجازه آنها و بدون پرداخت دستمزد و حتی بدون درج نام و امضای هنرمند مورد استفاده قرار میگیرد و دست کاریکاتوریستها هم در این زمینه از همه جا کوتاه است.
با این شرایط به نظر شما بهتر است فعلا فعالیتها در قالب خانه کاریکاتور ادامه پیدا کند؟
خانه کاریکاتور تا همین جا و با اینکه وابسته به شهرداری است و قرار هم نبوده فعالیتهای یک انجمن را داشته باشد، نقش خودش را در بعضی از عرصهها به خوبی انجام داده است. برای مثال سال گذشته وبسایت خانه کاریکاتور به عنوان بهترین سایت کارتون دنیا شناخته شد. همه کاریکاتوریستهای ما سالهای سال برای این خانه زحمت کشیدهاند و من هم این اواخر به جمعشان اضافه شدم. همه خون دل خوردیم و مثلا برای دوسالانه کلی زحمت کشیدیم. فکر میکنید چرا دوسالانه کاریکاتور تا این حد موفق بوده. اگر به دوسالانههای دیگر رشتههای تجسمی نگاه کنید میبینید که فاصله هفت هشت ساله هم بین دورههایشان بوده اما ما توانستیم برای سالها به طور منظم دوسالانه را برگزار کنیم. آیا این به خاطر سیاست گذاری مدیران فرهنگی گذشته بوده؟ نه اینطور نیست و و خود بچهها این زحمت را کشیدهاند. اما آسیبهایی که از آنها صحبت کردم موجب شده تا یک وقفه در دوسالانه کاریکاتور به وجود بیاید و این روزها که قاعدتا باید در مرحله فراخوان آن بودیم هنوز هیچ خبری از برگزاری دوسالانه نیست.
مثل اینکه در گذشته اقداماتی هم برای تاسیس انجمن صورت داده بودید؟
سالها قبل اساسنامهای نوشتیم و جلسات متعددی برگزار کردیم و حتی بعضی از دوستان تا یک جایی هم پی گیر ثبت انجمن بودند اما سیاستهای متغیر باعث شد که این اتفاق به سرانجام نرسد.
در خلاء یک تشکل متمرکز صنفی کاریکاتور ایران اکنون در چه مسیری پیش میرود؟
میبینیم که هر جشنوارهای دارد راه خودش را میرود و هر نهادی کار خودش را میکند بدون اینکه حتی خانه کاریکاتور در جریان این رویدادها قرار بگیرد.
پیش از اینکه به گفته شما همبستگی هنرمندان کاریکاتوریست خدشه دار شود آیا در برگزاری چنین رویدادهایی سهم کافی داشتید یا امکانات بیشتری در اختیار بود؟
آن وقت هم اختیار کافی نداشتیم اما امکان این را داشتیم که به سمت تشکیل انجمن برویم. آن موقع لااقل میتوانستیم مکانی را اجاره کنیم و انجمن را راه بیندازیم.
مگر نه این است که بالاخره باید هر حرکت و اقدامی باید از نقطهای شروع شود؟
درست است و من به هرحال خوشبین هستم. شاید ما که به عنوان پیش کسوت یاد میشویم باید جلو بیفتیم اما در ادامه مسلما افراد جوانتر هستند که باید دنبال گرفت و گیرهای قضایا باشند. به هرحال یک روزی باید این کار انجام شود و ما هم امیدواریم که آن روز هرچه زودتر فرا برسد.
انتهای پیام/