سرویس معماری هنرآنلاین: تهران با جمعیتی نزدیک به یک پنجم جمعیت کشور، هر روز بیشتر از دیروز زیستگاه های طبیعی و منابع سبز جنگلی خود را از دست می دهد. گسترش شهر چه به سمت فضاهای سبز و ییللاقی اطراف و چه به صورت صعود طبقات، این روزها تهرانی ها را با چالش کاهش سرانه فضای سبز مواجه کرده. اگر چه نچرخیدن درست چرخ اقتصاد باعث شده که پایتخت نشینان حواس شان به چنین مسائلی نباشد اما کارشناسان معماری و محیط زیست می گویند که کاهش روز افزون فضاهای سبز، شاید پنهانی ترین بلایی باشد که در این پایتخت دود و ترافیک مردم را تهدید می کند. در این میان سوال اینجاست که معماران تهران برای مقابله با این شرایط چه در چنته دارند و آیا اصولا مدیران شهری با معماری محیط زیستی آشنا هستند؟ ساختمان هایی که می شناسیم

کمتر از سی سال پیش وقتی "رنزو پیانو" به عنوان یکی از نوگراترین و آوانگاردترین معماران عصر حاضر، برای افتتاح یکی از پروژه های تجاری اش به شرق دور دعوت شده بود در سخنرانی کوتاهی اعلام کرد که معماری اجبارا باید با محیط زیست گره بخورد. در آن زمان این سخن احترام گذاشتن به مردمی تلقی شد که با خشم پلاکاردهایی را به نشانه اعتراض به قطع درختان برای ساخت همین عمارت در دست گرفته بودند اما پیانو آگاهانه از شروع مسیری سخن می گفت که امروز به عنوان یکی از اصول مهم توسعه شهری به آن نگریسته و در شهرهای توسعه یافته آن را همسنگ "توسعه پایدار" می دانند.

امروزه بسیاری از کلانشهرهای دنیا سودای رسیدن به شرایطی را دارند که در آن توسعه شهری نه تنها همراه محیط زیست بلکه جزء و لازمه آن باشد. در آخرین اجلاس شهرداران کلانشهرهای آسیایی که در تهران برگزار شد سخنرانی بسیاری از مدعوان به معرفی پرو‍ژه هایی گذشت که علاوه بر داشتن مولفه های معماری سبز در توسعه پایدار شهرها نیز نقش عمده ای دارند. چنین سازه های شهری و عمومی در مقیاس بومی نه صرفا به عنوان یک بنا بلکه جزئی از ساختار تسهیل کننده شهر به حساب می آیند تا از طریق آنها شهروندان بتوانند با کاهش مصرف انرژی، افزایش بهره وری و دوستی با طبیعت به صورت خودآگاهانه در حفظ منابع طبیعی شهر مشارکت داشته باشند. اگر چه شاید این گونه به نظر برسد که معماری سبز نوعی حرکت سرمایه داری از سوی کشورهای پیشرفته جهان باشد اما تردیدی نیست که در حال حاضر این کشورهای در حال توسعه و خصوصا آسیایی هستند که در راه تحول شهرهایشان دست به دامن معماری سبز شده اند همان گونه که بسیاری از کارشناسان برج ساخته شده در ابوظبی را اولین برج واقعا سبز جهان می دانند؛ برجی که در همین نزدیکی ما و در یکی از کشورهای منطقه واقع شده است یا شهر چینی در دامنه یانگ تسه که قرار است به عنوان نخستین شهر سبز جهان در سال 2020 به روی مردم گشوده شود.

معماری سبز و پایتخت دود

درباره جایگاه تهران به عنوان پایتخت ایران که یکی از ده شهر پرجمعیت جهان به حساب می آید در حوزه معماری سبز و توسعه پایدار سخن گفتن چندان آسان نیست چرا که در وهله اول به لحاظ ساختار قدرت سیاسی، "مدیریت واحد شهری» در این ابر شهر به تعریف روشنی نرسیده و همچنان در میان دو قطب شهرداری- دولت در نوسان است به طوری که مشخص نبودن منابع اعتباری و عدم توجه دولت به حمل و نقل عمومی اصلی ترین دلیل آلودگی پایتخت بوده و از سوی دیگر تعاریف و استانداردهای جهانی برای بررسی روند پایدار شدن توسعه شهری در تهران چندان مصداق پذیر نیست. با این همه در حالی که دولت در تلاش است تا با توان حداکثری پرو‍ژه مسکن سازی مهر را در حاشیه ابرشهر تهران به سرانجامی برساند، شهرداری با فراق بال بیشتر به دنبال جذب ایده های نو در حوزه مدیریت شهر و حرکت به سوی معماری تلفیق شده با محیط زیست است. این گام اگر چه هنوز تا رسیدن به وضعیت شفافی درباره معماری سبز فاصله دارد و گاه نیز به بلندپروازی متهم شده و به حاشیه رانده می شود اما می تواند تلاشی ظرفیت ساز در این حوزه به شمار آید.

در این میان اما نباید نادیده گرفت که به گفته کارشناسان بسیاری از طرح های بلند مدت در حوزه شهرها به خاطر تورم در بخش اقتصادی بی سر و صدا مسکوت مانده اند چرا که نه اعتبارات شهرداری ها کفاف انجام ان را می دهد و نه مردم تمایلی به مشارکت در آن دارند. در این میان معماران، شهرسازان و شارحان آکادمیک معماری و شهرسازی معتقدند که چنین نگرشی از سوی فضاهای آموزشی به بافت شهر و مدیران آن انتقال یافته چرا که شهرداری در سال های گذشته آنقدر درگیر با حوزه خدماتی بوده که توان اندیشیدن به چنین موضوعات طولانی مدت را نداشته است.

این در حالی است که مدیران شهری نیز به توسعه پایدار و تسلیم معماری در برابر محیط زیست چندان خوشبینانه نگاه نمی کنند به گونه ای که محمد هادی حیدرزاده مشاور وقت شهردار تهران در امور محیط‌زیست در این باره گفته است:"مشکل تهران برای توسعه‌ پایدار یکی دو تا نیست.حتی در جانمایی این شهر که کانون توسعه شده بررسی‌های درست و دقیقی صورت نگرفته و وقتی چنین اتفاقی از ریشه افتاده، توسعه پایدار صرفا می‌تواند یک حرف باشد" چون با توجه به وضعیت فعلی که باغ‌ها و بسیاری از عوامل طبیعی از بین رفته‌اند برنامه‌ریزی برای توسعه پایدار از جنبه اکولوژیک تقریبا محال خواهد بود." بنابراین بی جا نیست که این مقام مسئول بگوید: "در مورد شاخص‌های توسعه پایدار در تهران شاخص‌های پایینی داریم!" دکتر بحرینی نیز در کتابی که به بررسی توسعه پایدار پرداخته آورده است: "به جرأت می‌توان گفت که تغییر وضعیت کنونی شهرها (از ناپایداری)و هدایت آن در جهت پایداری، مستلزم یک تحول در تفکر یا یک تغییر بنیادی در نحوه فکر و عمل ما است، لیکن کمتر کسی پا را از این فراتر گذاشته، خصوصیات و راههای عملی چنین تحولی را بیان کرده است."

معماری را با بزک اشتباه نگیریم!

به تازگی بعضی از بام خانه ها را با انواع درخت چه ها و گل ها می آرایند و آن را حرکتی در جهت معماری سبز می دانند. این برداشت غلط از معماری محیط زیستی شاید بیشتر نگاه ساده دلانه به چنین موضوع با اهمیتی باشد گو این که در حال حاضر دسته ای از شرکت های خدماتی از قبل تبلیغات خود برای سبز کردن بام خانه ها به نام "معماری سبز" درآمد قابل توجهی دارند! ضعف اطلاعات در این حوزه باعث شده که بسیاری از بناهای عمومی و شهری یا آسمانخراش های تاثیرگذار نیز دست به دامن چنین ظواهری شوند و حضور خود را در شهر به گونه ای که نیستند توجیه کنند! این در حالی است که تهران از نظرگاه محیط زیستی با بحران جدی روبروست و علاوه بر آلودگی هوا و ترافیک منابع حیاتی اش نیز در معرض خطر قرار گرفته است. تاکنون اصولی برای معماری سبز نوشته نشده اما نگاهی به بعضی از پروژه های انجام شده در این حوزه حکایت از آن دارد که مهمترین اصل این معماری، حفاظت از انرژی است.

حفاظت از انرژی باید با دو مولفه انجام شود به گونه ای که هم کاهش مصرف سوخت در سازه را پوشش دهد و هم کاهش مصرف انرژی در ساخت بنا را. به همین دلیل است که معماران این عرصه به استفاده از مصالح اقلیمی روی می آورند و در بناهای خود از مصالح بوم آورد و منابع انرژی محلی بهره می گیرند و این دومین اصل معماری سبز است. در اصل سوم که به "کاهش استفاده از منابع جدید" شهرت یافته، معماران می کوشند ساختمانی طراحی کنند که استفاده از منابع و مصالح جدید را به حداقل رسانده و در پایان عمر مفید خود ، منبعی برای ایجاد سازه های دیگر به حساب آید . این استفاده مجدد می تواند در مسیر استفاده از مصالح بازیافت شده یا فضاهای بازیافت شده شکل بگیرد، اما باید به یاد داشت که بازیافت ساختمان ها و عناصر درون آنها بخشی از تاریخ و پیشینه معماری است. معماری مدرن با احترامی که برای کاربران قائل شد ساختمان را در ساختار شهرها به جایگاهی رساند که تمام اصول شهری بر پایه آنها تعریف می شد اما معماری سبز با شورش بر عیله این نوع نگاه به تمامی استفاده کنندگان ساختمان احترام می گذارد. به نظر می رسد که اصل احترام به کاربران ، ارتباط اندکی با آلودگی ناشی از تغییرات اقلیم جهان و تخریب لایه ازن داشته باشد اما فرآیند سبز از معماری که شامل احترام برای تمامی منابع مشترک در ساخت یک ساختمان کامل هستند انسان را از این مجموعه خارج نمی نماید.

گام بعدی معماری سبز قطعا احترام به سایت است. معمار استرالیایی گلن مورکات می گوید که ساختمان باید زمین را به گونه ای آرام و سبک لمس کند. این گفته یک ویژگی از تعامل میان ساختمان و سایت آن را در خود دارد که برای فرآیند سبز امری ضروری بوده و البته دارای ویژگی های گسترده تری نیز است. ساختمانی که انرژی را حریصانه مصرف می کند آلودگی تولید می کند و با مصرف کنندگان و کاربران خویش بیگانه است در نتیجه هرگز زمین را به گونه ای آرام و سبک لمس نخواهد کرد.

در نهایت تلاش معماران برای ساختن سازه هایی منطبق بر معماری سبز اگر در وسعت شهر به طور عادلانه ای متکثر نشود بیهوده خواد بود. اینجاست که شارحان معماری، اصل کل گرایی را به عنوان اصلی ترین مورد در ایجاد یک توسعه پایدار شهری در نظر گرفته اند. بر این اساس تمامی اصول سبز، نیازمند مشارکت در روندی کل گرا برای ساخت محیط مصنوع هستند.

ساختمان های پر مصرف

بر اساس تازه ترین آمارها 98 درصد از ساختمان های تهران کوتاه و کمتر از 9 طبقه هستند و این موضوع نشان می دهد که پایتخت آماده یک پوست اندازی ساختمانی به منظور افزایش توان سکونتگاهی است. بنابراین می توان از این فرصت برای افزایش تعامل معماری و شهر با محیط زیست بهره دو چندان برد.

در این راه ابتدا باید دست به دامان معمارانی شد که در پرو‍ژه های ساختمانی خود اصول ساده اما حیاتی معماری سبز را رعایت کنند و در نهایت با ایجاد بلوک بندی های شهری، مناطق شهری محیط زیستی فراهم کرده که در طولانی مدت به ایجاد یک شهر محیط زیستی می انجامند.

اولین قدم ها در این راه سخت خواهند بود چرا که سلیقه معماری کشور در طول این سال ها با بی انظباطی ها و کپی کاری های سهل انگارانه همراه بوده و ایجاد تعهد در بدنه ساخت و ساز کشور کار مشکلی است اما در صورت برداشتن این موانع است که می توان امیدوار بود توسعه تهران در سال های بعد نه تنها به محیط زیست فقیرانه اش آسیبی نمی رساند بلکه به بهبود و یالااقل حفظ آن خواهد انجامید.

با این حال به نظر می رسد که مدیران شهری نیز راهی جز پذیرفتن معماری سبز برای انجام فعالیت های توسعه ای شهری نداشته باشند. چرا که از این رهگذر، هرچه در توسعه نسبت به شاخص‌های توسعه پایدار بی‌توجهی رخ دهد به همان اندازه در ابعاد مختلف، کلیت شهر دچار آسیب خواهد شد. این مهم را کشورهای توسعه یافته و بسیاری از کشورهای در حال توسعه پذیرفته اند و برای مصون ماندن از مشکلات در حوزه هایی چون محیط زیست، منابع انرژی، سلامت و... دست به دامن معماری محیط زیستی شده اند و تهران نیز می تواند با پیش قدم شدن در این راه، پیش قراول و الگوی دیگر کلانشهرهای کشور برای ورود به این مسیر به حساب آید.

انتهای پیام/ گزارش: احسان قدری حصاری