سرویس معماری هنرآنلاین : نگاهی به مجموعه فعالیت‌های تحقیقاتی انجام‌شده در زمینه معماری مساجد کشور نشان می‌دهد که راه نرفته در این مسیر بسیار است. در این میان به نظر می‌رسد که در برخی موارد معماری اصیل مسجد با برداشت‌های فردی همراه شده و از مسیر خود فاصله گرفته است. مهندس حمید آقایی، کار‌شناس ارشد معماری و مدرس دانشگاه در گفت‌و‌گویی کوتاه به مرور ویژگی‌های مسجد و تبلور آن در معماری این فضای مذهبی پرداخت.

با توجه به اینکه مدرس معماری اسلامی در دانشگاه‌ها هستید، معماری مساجد امروز کشور را چگونه می‌بینید؟ در حال حاضر گر چه هنوز هم مساجدی انگشت‌شمار ساخته می‌شود که منطبق با اصول قابل انتظارند، اما یک سری مسائل دیگر دست و پای این مقوله را بسته است؛ مثل شهرسازی که باعث شده ما در طراحی مساجد راحت نباشیم، اعم از جهت‌ها که در بعضی جا‌ها دیده‌ام با قبله اختلاف دارد، الزام انتخاب ورودی‌ها و مسائلی مثل اینکه زمین در تقسیم بندی شهری شمالی ست پس به ناچار مسجد باید در جنوب آن ساخته شود و یا محدودیت‌های همسایگی، زمین، پنجره‌ها، حیاط مرکزی که در جاهایی نمی‌تواند اتفاق بیفتد. البته در این گونه مصاحبه‌های کوتاه مجال بحث علمی نیست و خیلی گذرا می‌شود. به نظر شما در حال حاضر استاندارد‌های معماری مساجد رعایت می‌شود؟ البته اطلاع دارم که استانداردی مکتوب و تدوین شده نیست اما همه طراحان معتقدند یک سری اصول در ساخت مسجد هست (که منظورم به طور واضح گنبد و مناره نیست) به نظر شما آیا آن‌ها رعایت می‌شوند؟ و آیا اساسا قوانین و آئین نامه‌ها برای این منظور کافی است؟ بهتر است بگوئیم اصلاً قانون و آئین‌نامه‌ای در کار نیست. فقط در حد اینکه فضا‌ها برای رفاه عمومی جدا باشد و از این قبیل و گرنه دستور جامعی نداریم، ضمن اینکه تعریف مسجد ساختن امروز با گذشته خیلی تفاوت دارد یکی از دلایل مهمش هم مواد و مصالح جدیدی است که وارد ساخت وسازهای ما شده است. این متریال جدید باعث مطرح شدن موضوعات جدید تری می‌شود که اصول قبلی را تغییر می‌دهد. اما بعضی‌ها همچنان اصرار دارند که با مواد جدید مثلاً گنبدی بسازند مثل مسجد شیخ لطف الله. گرچه الگو مناسب است اما قابلیت‌های مواد جدید مثل سیمان و آرماتور نادیده گرفته شده است. اگر نگاهی بیندازید، می‌بینید می‌شود مساجدی ساخت که طعم مساجد قدیمی را داشته باشد و از الگوهای قدیمی هم کپی‌برداری نشده باشد مثل مسجد الغدیر یا مسجد دانشگاه تهران که علاوه بر داشتن روح مسجد، کارایی آن را هم داشته و مدرن هم هستند. چه باید کرد که فرهنگ معماری ما با متریال جدید هماهنگ شود و همین طور خلاقانه‌تر؟ ببینید اکثر جاهایی که مسجد می‌سازند از دو حالت خارج نیست یا ارگانی است یا مردمی. ارگانی‌ها و سازمانی‌ها بودجه دارند و می‌توانند هر چیزی بسازند، هر چه دلشان بخواهد! ولی مردم و هیات امنا، چون به دنبال هزینه پایین‌تر هستند نمی‌توانند برای طراحی بودجه بگذارند و در ‌‌نهایت طراحی و اجرای مساجد به وضعیت اسف بار امروز تبدیل می‌شود. مضافا اینکه امروز مسجد کاربری‌های قدیمی خودش را از دست داده؛ امروز متاسفانه نمازخانه برای نماز مغرب و عشاء پر تردد است و مسجد جز در مناسبت‌ها کارایی ندارد. بی‌تعارف مساجد تکاپوی قدیم را از دست داده. مثلاً در قدیم هر کسی از هر جای شهر وارد می‌شد ابتدا به مسجد جامع آن شهر می‌رفت، هم نمازش را می‌خواند هم استراحت کرده هم سراغ فلان شخص یا فلان آدرس را می‌گرفت و به این شکل مسجد فوق العاده شلوغ بوده. الان مسجد‌ها سوت وکور هستند پس نتیجه می‌گیریم الگوی استفاده از مساجد امروز تغییر کرده است.

به نظر شما معماری تا چه حد می‌تواند در پویایی مساجد تاثیر گذار باشد مثلاً مسجد در جایی باشد که قلب منطقه است؟ این مسئله در شهرسازی امروز خیلی سخت می‌شود چون امروز فضاهای خدماتی و فرهنگی که مسجد را جز آن می‌دانند با فضاهای مسکونی فاصله دارد و این‌ها با هم در آمیخته نیست به دلایلی از جمله آسایش عمومی و... پس شما صرفا باید به قصد مسجد به آن سمت بروید نه اینکه مثل قدیم‌ها مسجد در محل عبور و چشم شهر باشد به هر حال اگر امروز معماری آن‌ها زیبا‌تر و جذاب‌تر باشد و فضاهای مورد نیاز امروز مردم در آن پیش بینی شده باشد شاید بتواند کمک بیشتری بکند.

یک سوال به دور از همه مسائل فنی، سوالی که قصد داریم از معماران دیگر نیز بپرسیم تا شاید از آن به استقراء برسیم. مصلای تهران را چطور می‌بینید؟

خیلی خشک و بی‌روح ساخته شده. بیشتر شبیه یک شاتل فضایی است تا مسجد البته بیشتر مرکز مطالعات فرهنگی ناسا است! گو اینکه طراحان آن عقیده دارند آنجا محل تجمع جمعیت میلیونی است و چه و چه... اما استفاده به این وسعت از بتن با این بدنه‌های خشک و یک تکه و آنکارد شده حس خوبی ندارد و توجیه خوبی هم ندارد.

انتهای پیام/

احسان قدری حصاری