سرویس سینما هنرآنلاین: برنامه‌های کودک و و نوجوان علاوه بر سرگرمی، برای دیگر اعضای خانواده هم جذاب بوده‌اند.

جذابیت برنامه‌های کودک و نوجوان به دوره‌ای بر‌می گردد که تلویزیون جمهوری اسلامی تنها دو کانال بیشتر نداشت و برنامه‌های آن به قدری محدود بود که حتی اجرا و پخش برنامه کودکان نیز به نوعی تفریح و سرگرمی را علاوه بر کودکان برای بزرگ‌ترها به ثمر می‌رساند.

با افزیش شبکه‌های تلویزیونی و ساخت‌و‌ساز برنامه‌های متنوع، برنامه کودک و نوجوان به سمت جذب مخاطب برای کودکان پرداخت. در همین دوره بود که اغلب برنامه‌های کودک به صورت تک‌مجری و یکنواخت اجرا می شد و تنوع در این برنامه‌ها کمتر بود. تا اینکه با طراحی‌های صحنه و نیز حضور عروسک‌های نمادین، موجوداتی خلق شدند که توجه بچه‌ها به آنها بیشتر شد و محبوبیت‌های عروسکی شکل گرفت.

محبوبیت عروسک‌ها در بین عامه مردم باعث شد رسانه‌های جمعی چون سینما و تلویزیون نیز به خلق شخصیت‌های عروسکی توجه ویژه‌ای داشته باشند. اگرچه امروز شخصیت‌های انیمیشنی جای عروسک‌ها را گرفته‌اند، اما نمایش‌های عروسکی در تمام دنیا هنوز هم طرفداران خاص خود را دارد. تلویزیون بیشتر از هر رسانه‌ دیگری در زنده نگه داشتن این هنر که گفته می‌شود اولین بار در هند رواج یافت، نقش داشته است.

اغلب نمایش‌های عروسکی همه را به خود جذب می‌کند و لبخند را بر لب‌ها می‌نشاند. عروسک‌ها نمی‌میرند و پیر نمی‌شوند در نتیجه تا زمانی که حرفی برای گفتن داشته باشند روی آنتن و یا پرده سینما باقی می‌مانند؛ عروسک‌هایی مانند عروسک های مجموعه "مدرسه موش‌ها"، "خونه مادربزرگه"، "هادی و هدا"، "زی زی گولو"، عروسک معروف "چرا" و نیز مجموعه های موفق "کلاه قرمزی و پسرخاله" و " استاد همه چی دون" از جمله عروسک های مشهوری هستند که در طول سال‌های متوالی محبوبیت خود را حفظ کرده‌اند.

اگرچه تعداد عروسک هایی که درایران برای برنامه‌ها و فیلم‌ها ساخته شده‌اند خیلی بیشتر از آن‌هایی است که دراین گزارش نام می‌بریم، اما نکته قابل توجه این است که کدام عروسک‌ها در میان مخاطبان - کودک یا بزرگسال - محبوب هستند؟

خلق عروسک‌های شیرین و دلچسب با خصوصیات اخلاقی و رفتاری باورپذیر از مهترین اتفاقات دو سه دهه گذشته تلویزیون بود، اما این روزها اکثر برنامه‌های عروسکی به یک مجری و چند عروسک محدود شده و تعداد برنامه‌های موفق کودک دیگر مثل گذشته نیست.

این گزارش با توجه به اکران فیلم "شهر موش‌ها 2" و تنوع شخصیت‌های این فیلم، مروری بر عروسک‌های خاطره‌انگیز از دوران کودکی تا بزرگسالی هر کدام از هم نسلان ما خواهد بود.

"می‌رم مدرسه. جیبام پره فندق و پسته"...

"مدرسه موش‌ها" اول بخشی از یک جنگ بود، یک جنگ 11- 10 قسمتی که سال 60 پخش می‌شد و قرار بود بچه‌ها را تشویق کند که بروند مدرسه. وحید نیک خواه بهرامی‌ که آن زمان مسوول گروه کودک شبکه 1 بود، طرح ساخت این بخش را به مرضیه برومند سفارش داد. البته آن موش‌ها با موش‌هایی که توی ذهن ماست خیلی فرق دارند، خیلی بی رنگ و رو بودند و غیر از کپل و عینکی بقیه شخصیت‌ها شکل نگرفته بودند.

آن زمان سعید پورصمیمی‌، مسوول گروه نمایش تلویزیون بود و خیلی مشتاق بود تا این مجموعه، کار خوبی از آب در بیاید. برای درآوردن شخصیت خیلی تمرین کردند.

مرضیه برومند با کمک رضا پرنیان‌زاده که دوست صمیمی ‌جبلی و طهماسب بود شروع کردند به عروسک ساختن و رنگ‌آمیزی صورت‌هایشان. لباس‌هایشان را هم خود برومند دوخت: این طوری 11 قسمت اول "مدرسه موش‌ها" ضبط شد. خانم برادر مرضیه برومند - صوفیا محمودی - شعر "می‌رم مدرسه. جیبام پره فندق و پسته" را گفت و زنده‌یاد محمد رضا علیقلی موسیقی آن را ساخت. آن قدر از این مجموعه استقبال شد که مردم کوچه و بازار شعر آن را می‌خواندند. به خاطر همین سری دوم "مدرسه موش‌ها" ساخته شد و تا 105 قسمت روی آنتن رفت. تا سال 63 جمعه ظهر‌ها، موش‌ها مهمان ما بودند.

خیلی‌ها با "مدرسه موش‌ها" پایشان به کار عروسکی باز شد، مثلا فاطمه معتمدآریا و آزاده پورمختار فعالیت خود را با "مدرسه موش‌ها" شروع کردند. طهماسب و جبلی هم توی کار بودند. عروسک‌ها را همان کسانی می‌گرداندند که به جایشان حرف می‌زدند.

سال 63 درست در دوره اوج "مدرسه موش‌ها"، فیلم سینمایی "شهر موش‌ها" ساخته شد. کار سختی بود چون باید عروسک‌ها را می‌بردند توی فضای آزاد. قصه‌اش را همه یادمان است، یک گربه سیاه که موش‌ها به آن می‌گفتند "اسمشو نبر" (حتی وقتی اسمش را می‌آوردند هم می‌ترسیدند) حمله می‌کرد به شهر موش‌ها. به خاطر همین موش‌ها می‌روند به یک شهر دیگر.

فیلم با بودجه یک میلیون و 200 هزار تومان ساخته شد. صف‌های طولانی جلوی سینماهای سال 64 برای یک فیلم کودک فقط یک بار دیگر تکرار شد، برای "کلاه قرمزی و پسر خاله"، اما "شهر موش‌ها" هنوز آبروی سینمای کودک به حساب می‌آید. با این حال "شهر موش‌ها 2" از امروز روی پرده سینماها می رود تا بار دیگر موفقیت سال های پیش این فیلم تکرار شود.

هنوز که هنوز است کودکان یکی دو دهه پیش عروسک‌های نخودی و حسنی را به یاد دارند، تمام رفتار و نوع گفتار عروسک‌های "مدرسه موش‌ها" را به خاطر سپرده و بعد با یاد ماندگار شخصیت‌های عروسکی هادی و هدی، خونه مادربزرگه، زی‌زی گولو، کلاه قرمزی و پسر خاله و... بزرگ شده‌اند.

همزمان با اکران "شهر موش‌ها 2"، عروسک‌ها، لوازم جانبی و بازی رایانه‌ای آنلاین مرتبط با "شهر موش‌ها" عرضه خواهد شد و کنسرت "شهر موش‌ها" نیز برگزار می‌شود.

دکور فیلم "شهر موش‌ها 2" به علت آنکه جزوی از خاطرات کودکان ایرانی محسوب می‌شود قرار است در اختیار شهر تهران قرار بگیرد تا به عنوان یک مکان گردشگری از آن استفاده شود. تهیه‌کنندگان این فیلم علاوه بر اختصاص دادن درصدی از فروش فیلم به کودکان کار ایران و کودکان آسیب‌دیده از جنگ کشورهای دیگر منطقه، از دوبله آن به زبان عربی و نمایش برای کودکان غزه، سوریه، عراق و ... خبر دادند.

کپل، سرمایی، آقا معلم و موش‌های "مدرسه موش‌ها" در فیلم "شهر موش‌ها 2" در سن بزرگسالی خواهند آمد. کپل و نارنجی با یکدیگر ازدواج کردند و کپلک و صورتی فرزندان آنها هستند. تاژ بانو نیز خدمتکار آنها است.

"خونه مادر بزرگه هزارتا قصه داره..."

"خونهٔ مادربزرگه" مجموعه تلویزیونی عروسکی بود که از سال ۱۳۶۶ و به کارگردانی مرضیه برومند ساخته شد. این مجموعه در ۲۴ قسمت ۱۵ تا ۲۵ دقیقه‌ای ساخته شده و چندین بار از شبکه ۲ سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شده‌است.

متن "خونه مادر بزرگه" را هم مرضیه برومند نوشته است که موسیقی فیلم را هم زنده یاد محمد رضا علیقلی ساخت. در مجموعه "خونه مادربزرگه" نیز عوامل حرفه ای سینما و تلویزیون حضور داشتند، آدم‌هایی که حالا اسم هرکدامشان کافی است تا به فیلمی ‌اعتبار بدهد چه برسد به این که همه با هم باشند.

هنگامه مفید گوینده شخصیت مادر بزرگه بود و رئیس خانه و تکیه کلامش "جان قربان" .مراد فرزند همسایه در این مجموعه بود که به مادربزرگه سر میزند. گوینده این شخصیت را راضیه برومند بر عهده داشت.مخمل شخصیت جذاب و قابل باور برای کودکان بود که گوینده این شخصیت را بهرام شاه‌محمدلو اجرا می کرد. مخمل با خانواده آقای حنایی دشمنی داشت اما پس از بدنیا آمدن نبات به آن‌ها علاقه مند شد.

آقا حنایی و گل باقالی خانوم هم که توسط رضا بابک گوینده آقا حنایی و فاطمه معتمدآریا گوینده گل باقالی خانوم .در ادامه مجموعه خونه مادربزرگه، شخصیت هاپوکومار به سری دوم برنامه اضافه شد. او به زبان هندی وبا لهجه هندی صحبت می کرد که گوینده این شخصیت هرمز هدایت بود.

"چاق و لاغر، کله‌پوک‌ها"

دهه فجر برای بچه‌ها حال و هوای خاصی داشت. ده روز جشن و شادی، ده روز برنامه و مراسم و مسابقه و در کنار همه این‌ها، برنامه‌های ویژه تلویزیون، برای پر شدن تمام کودکی کافی بود. یکی از این برنامه‌ها مجموعه "چاق و لاغر" بود. داستان دو کارآگاه عروسکی که به خیال خودشان مدام دنبال خراب کردن حال و هوای انقلاب بودند. ولی همیشه خوشان ضایع می شدند و هیچ کاری را نمی‌توانستند از پیش ببرند.

این دو کارآگاه احمق و به قول خودشان "کله پوک" جز موضوعات خاص آن دوره از برنامه های کودک و نوجوان بود که مورد توجه نیز قرار گرفت. از برنامه کودک های دهه 60 و 70 تقریبا محال است بروید سراغ برنامه‌ای موفق و ردی و نشانی از زوج بیرنگ و رسام در آن پیدا نکنید. "چاق و لاغر" هم یکی از همان‌هاست. در نتیجه زوج چاق و لاغر هم ار جمله زوج‌های موفق برنامه تلویزیونی آن دوره به شمار می‌رود.

"عروسکا، عروسکا، کجایید کجایید؟ مادر بزرگ، ‌هادی، هدی بیایید، بیایید!"

هادی و هدی با آن عروسک گردان‌های سیاه پوش پر از پند و پیام اخلاقی بودند ."عروسکا، عروسکا، کجایید، کجایید؟ "مادربزرگ، ‌هادی، هدی بیایید، بیایید!" این شروع قصه بود. بعد عروسک‌ها یکی یکی ظاهر می‌شدند و ما را با خودشان می‌بردند به دنیای سیاه خودشان که حالا می‌فهمیم این سیاهی زمینه به خاطر شیوه عروسک گردانی سریال بوده. چند نفر با لباس‌های سیاه پشت سر عروسک‌ها قرار می‌گرفتند و آنها را حرکت می‌دادند چون پشت صحنه هم سیاه بود و نور روی عروسک‌ها بود ما آنها را نمی‌دیدم.

هادی و هدی را اولین بار سال 64 شبکه 2 پخش می‌کرد. این مجموعه بیشتر پندآموز بود تا مفرح و سرگرم کننده و این برای برنامه کودک جمعه صبح‌ها خیلی خوشایند نبود. ظاهر کار خیلی شبیه "حسنی و خانم حنا" بود. کارگردان‌ هادی و هدی اردشیر کشاورز بود که سبکی نو در عروسک گردانی با زمینه سیاه را وارد تلویزیون کرد.

عرضه عروسک‌های هادی و هدی در بازار و دهان به دهان چرخیدن اصطلاح "قلی جون این یه ضرب المثله بین مردم"، از جمله تکه کلام معروف این مجموعه بود. این وسط فقط انیمیشنی عروسکی بد فرم روی اعصاب بود. آن هم بعد از ظهر جمعه "کار و اندیشه" با آن پلان آخر تیتراژش که این دو تا یکی می شوند و با ضرب‌های آهنگ، دست‌هایشان را به طرفین پرتاب می‌کردند.

"هادی و هدا" اگرچه مجموعه‌ای متفاوت در میان عروسک‌های آن دوره به شمار می‌رفت، اما آن چنان که باید مورد توجه واقع نشد.

دارا و سارا کمرنگ اما ...

ایده ساخت عروسک‌های ملی دارا و سارا از سال ۱۳۷۵ توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان مطرح شد. اما پنج سال طول کشید تا این دو خواهر و برادر ایرانی، با لباسهای محلی اقوام مختلف ایرانی، با هدف آشناسازی و انس کودکان ایرانی با فرهنگ کهن ایرانی، اسلامی، در سال ۱۳۸۰ متولد شوند.

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تنها به تولید عروسک اکتفا نکرده، بلکه وسایل جنبی عروسک‌های دارا و سارا مثل لوازم تحریر، نوار سرود، تقویم، پوستر و جوراب نیز تولید و عرضه کرد.

به گفته محسن چینی فروشان، مدیر عامل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، به دلیل کیفیت نامرغوب عروسک های ایرانی، ساخت این عروسک‌ها به چین واگذار شد. وی می‌گوید: البته چین تنها مجری طرح تولید است و هیچ نظارتی بر طراحی و ساخت این عروسک‌ها نداشته است.

"زی‌زی گولو آسی پاسی دِرا کولا تا به تا"

در آن دوران که مجموعه های عروسکی و کارتون‌ها به سمت تکراری شدن پیش می رفتند، مجموعه تلویزیونی زی زی گولو وارد پخش تلویزیون شد و مورد استقبال کودکان و خانواده‌ها قرار گرفت. زی زی گولو شخصیت محوری سریال عروسکی بود که از سیاره ناشناخته‌ای به زمین آمده و مهمترین توانایی او این است که با خواندن ورد "زی‌زی گولو آسی پاسی دِرا کولا تا به تا"، کارهای خارق العاده انجام دهد. سریال در میان کودکان و نوجوانان ایران و حتی رده سنی بزرگسال شهرت و محبوبیت زیادی پیدا کرد، به گونه‌ای که واژه زی‌زی گولو به فرهنگ گفتاری مردم نیز راه یافت...

سریال "قصه‌های تا به‌ تا" (زی زی گولو) به کارگردانی مرضیه برومند و بازی لیلی رشیدی و امیرحسین صدیق مورد توجه قرار گرفت.

"سنجد"، خاطره مشترک خیلی از نوجوان‌ها

نگار استخر نامی آشنا برای کودکان و نوجوانان است. بچه‌های زیادی کودکی و نوجوانی خود را با دیدن برنامه‌های او در تلویزیون گذرانده اند و کودکی و نوجوانی‌شان با شیرین‌کاری‌های عروسک‌های شیطان و زیبایی که او ساخته، سپری شده است.

این هنرمند جوان بیشترین شهرت خود را از بابت عروسک‌گردانی و بازیگری در کنار عروسک‌ها دارد. او بجز شخصیت عروسکی "سنجد" که یکی از معروف‌ترین شخصیت‌های عروسکی تلویزیونی 20 سال اخیر است، عروسک‌های مطرح دیگری مثل "تربچه" و "جیقیل" را هم خلق کرده و در کنار آنها به اجرای برنامه و نمایش پرداخته است.

سنجد عروسک آشنای گروه کودک و نوجوان شبکه دو سیما است که برنامه‌هایش از سال‌های 73 تا 80 از این شبکه پخش می‌شد. این عروسک دوباره پس از سال‌ها به تلویزیون برگشته است. سنجد با آن دستان بلند و تکه کلام "هه" نیز در میان بچه‌ها خود را جا کرد.

"آهویی دارم خوشگله..."

در همین دوران که عروسک‌ها یکی یکی از راه می رسیدند تا در کنار مجریان با بچه‌ها ارتباط برقرار کنند، برنامه‌ای به نام "برنامه رنگین‌کمان" از شبکه تهران پخش می‌شد که گروهی از بچه‌ها به صورت پخش مستفیم در استودیو حاضر می‌شدند و عروسک با اجرا شعر موسیقی فضای شادی برای بچه‌ها ایجاد می‌کرد. آن عروسک به نام چرا در بین بچه‌ها جا افتاد و شعرهای او جز شعرهای دوست‌داشتنی برای گروه سنی 5 تا 10 سال شد.

"برم نون بخرم..."

سمبل این نوع برنامه ها، صندوق پست است. همان کلاه قرمزی! ایرج طهماسب شاید تصور این را هم نمی‌کرد که با خلق این شخصیت کودکانه بازی‌گوش، کار‌خراب‌کن، سمج و در عین حال دوست‌داشتنی، اسمش به عنوان کارگردان پر تماشاگرترین فیلم تاریخ سینمای کشور ثبت شود. اما این آقای قرمز کلاه و پسر خاله اش که صدای حمید جبلی هر ۲ را به سخن گفتن وا می داشت، ناممکن را ممکن کردند! ترکیب آقای جبلی و طهماسب به قدری قوی است .

هر عروسکی قابلیت محبوبیت ندارد بلکه شخصیت‌ها باید درست تعریف و پرداخت شوند و در یک برنامه در کنار هم به درستی قرار داده شوند که در تمام شخصیت‌های این مجموعه این اتفاق رخ داده است. شاید یکی از دلایل محبوبیت و اقبال برنامه به این دلیل باشد که کلاه قرمزی و دیگر عروسک‌ها به کودکان امروزی شبیه شده اند، در واقع می توان گفت که سازندگان برنامه شناخت مناسبی نسبت به کودکان امروز دارند و سعی نموده اند که عروسک های جدید را با توجه به این خصایص به روزرسانی کنند. کلاه قرمزی و پسرخاله همچنان عروسک های محبوبی هستند که در این دوره نیز بادوستان تازه خود همانند هم ساده و فامیل دور و ببعی به خانه‌ها می آیند.

اما در این میان عروسک‌های دیگری هم هستند که کم‌کم جای خود را در میان دل‌های کوچک کودکان باز می‌کنند. به عنوان مثال عروسک استاد همه‌چی‌دون به کارگردانی و تهیه‌کنندگی کیهان شادور برای سومین دوره از حضورش از ابتدای تابستان به روی آنتن می رود.

"استاد همه‌چی‌‌دون" یک برنامه‌ سرگرمی آموزشی است که توسط یک شخصیت عروسکی به نام "استاد همه‌چی‌دون" همراه با یک مجری بازیگر با نام پیمان اجرا می‌شود که در هر قسمت از این برنامه یکی از پرسش‌های علمی کودکان از طریق یک داستان پاسخ داده می‌شود. این برنامه در 52 قسمت 10 دقیقه‌ای برای پخش از شبکه دو در فصل تابستان آماده خواهد شد.

انتهای پیام/

صبا شادور