سرویس تئاتر هنرآنلاین: لازم است قبل از هر چیز به جهتدهی عمدی در نگارش این یادداشت اشاره کنم و آن؛ تمرکز کامل بر صحنه محتوا و ردگیری معنا یا بهانهی معنا در جهان مدرن با تمرکز و استقرار بر عنوانِ این نمایش است.
نمایش "هرکس با تنهاییاش" با تجهیز و ظرفیتی از زمان شروع میشود که پربیراه نیست اگر بگوییم ثانیه به ثانیه دغدغههای امروز و وصول همین لحظهها را دنبال میکند.
"هرکس با تنهاییاش". این عنوان به تعبیری گریز ناپذیر اشاره دارد. تعبیری که محاط و محیط جهان امروز و نفر به نفر افراد بشر است و سوای تعمیمی مشروع ( در صراط مدرنیته و پروژه معروف به سوبژکتیویته آن) ناممکن بودن هرنوع ارتباط را رمز عبور و شاهراه ارادات جهان مدرن قلمداد میکند. شاهراه مسدودی که به رابطه بینابینی بشر محدود نمیشود و تحت لفظ بنیامین در آن اشیا و پدیدهها نیز دیگر از طریق نامهایشان، در توسعه و تحقق عینی مفروض واقع نمیشوند. در "هرکس با تنهاییاش" شاید این عدم امکان وصل و نارسایی زبان، برای استقرار شخصیتها در نسبتی که با درک و پیوندهای انسانی جهان خود دارند، در عرضِ محتوایی اثر نمودار میشود و اثر با این تعبیر ریسک درگیری با فرمی بدیع را به نفع انتقال یکسویه صرفا شبه انتقادی به شعارگردی معرفت بشری، کنار میگذارد. اما از طرفی با دست گذاشتن برنقشمایههایی که دغدغه شخصیتها (منظور همان دغدغههای انسانی با اعتبار صنفی که بخشی از عرف معرفتی و ضدجنگ شخصیتهای متن است) و نوع مواجه آنها با این امور را نشان میدهد (به اعتبار خصایص مدرن که وحدتی سراپا بیقواره دارد) صورتبندیِ رادیکال و سلبی از همین عرفهای صنفی، با کارکرد عملا انفرادی ارائه میدهد. این حوالات درون متنی، پاسخی به سهم عینی و صورتپذیری فرمی میتواند باشد. حال مناقشه بر سر تحقق این اداها میباشد! در ادامه این نمایش آنجا مجهز به تمام این آسیبها، قحطیها و برشها میشود که سعی میکند همچون تمام آثار نمایشی مدرن (مثلا آثار نمایشی بکت، یونسکو، هارلد پینتر و...) از سرفصلهای عام مدرنیسم به سمت لحن و اتمسفر منحصر خویش، خیز بردارد. در این فاز از نمایش هرپدیده کارکردی ضد و خلافآمدِ توقعِ نظامِ هنجارساز خود را به اجرا میگذارد؛ وثوقی متمم بر دنیای معاصر که از سرعادت به شأن بدیهی دوران مدرن نیز مشهور است. برای مثال خانهایی که با تمام قدمت و معنای مودبش دیگر واسطه و میانجی حریم خصوصی و خاستگاه آرامش نمیتواند باشد. و یا رابطه ایی همچون بُردارِ مادر و فرزندی (که سبقه قدسی آن هرجا و در طولِ تاریخ، بیان کیف کرده) از تحرکِ مرامیِ خود بالکل ساقط شده؛ بهطوری که این نسبت در طول نمایش به سوءتفاهم و فقدانِ مدِحاضر از درکِهمخون، پدیدار میشود.
در این وضعیت تار و مار، نسبتی که افراد نمایش میتوانند یا ممکن است با تنها دستآویز یا جمع دستآویزهای خود ایجاد کنند، پیشروی و پرداخت داستان را (فارق از کنشهای داستانی همچون ضد وخوردهای بین افراد نمایش و تاثیر قاعده علی روایت بر اعراب آن دو) با دو پیشفرض و محاورهی شمولیت یافته مواجه میکند که بخشی از این پیش فرض در تحقق آرمانها برقرار است، و بخش دیگر در حضیض عبث بودن این تقلی خوشبینانه و تظاهری که مازاد بر آن است. در نمایش "هرکس با تنهاییاش" این دو حد به صورت اختلاف و تمایزِ صورتِ ارزشی بین دونسل بروز پیدا میکند که البته قرارگیری آن صرفا تقابلی و سویهدار محسوب نمیشود. به تعبیری این موقعیت به ظاهر تقابلی زمینهایی برای احضار وضعیتِ سومی خواهد بود که مشخصا نه بر تلقی محاوره نخست ارجاع دارد، و نه پاسخی همسو با تعبیر از پی آمده و بر وقف تهیُج دومی است. این حالت هم می تواند همان نقطه c و فرجام حوادث متن باشد، بدون اینکه ضرورتی برای آشتی قطبها ارائه کند، و هم میتواند بینهایت احتمال دیگر ارائه دهد. به هرحال بسته به نوع محاکات، این احتمالات به طور مستقیم، ضرورت القاء شده به متن نمایش و خود نمایش میشود و بواسطه آن ریخت نهایی بر حوادث فرود میآید.
بههرصورت آنچه در این مرحله حائز اهمیت بوده و میتوان با نگرشی تقلیلی به آن اشاره کرد، سهم آثاری همچون "هرکس با تنهاییاش" از معرفت مدرن و مدرنیسم زمانه است (که در بالا اشارهی کوتاهی به آن شد). این یعنی بواسطه الصاق متننمایشی به قیود مدرنیسم، بخشی از اسلوب و امکانات اثر را خواه ناخواه مفروض در این ترم بدانیم و تحقق ساختار کلی آن را مستقر در شناسههای مدرنیسم. از این رهگذر ما سهوا اجازه پیدا میکنیم بعضی از فازهای سیال، مصالح شکلی و محتواییِ ممکن را از پیش در متن قابل پیگیری بدانیم. مثلا ضد و نقیضبافی، رگههایی از نیستانگاری، فقدان ارتباط یکپارچه بین اجزای متن، مرکزگریزی، میل به ناهمگونی و بیان جزئیات غیرضروری و...
در مجموع از آنجا که متن مدرن برآمده از ذهن سوبژکتیو و ساز و کارهای تحقق یافته آن است (بدون در نظر گرفتن سویههای مثبت و منفی) شِمای کلی متن تا حدی بر مختصات و استراتژیهای آن قابل گمانزنی است. این محاسبهپذیری تحتِ لوای مدرنیسم، یک علت مهم و قابل تامل دیگر نیز دارد. این علت در تقلیل مداوم و به مرور انسان (در طول و عرض زمان و تاریخ) به ورطه مفاهیم انتزاعی، عقلی، اخلاقی و ضعیف شدن به علت فاصلهگیری بیش از حد او از خصلتهای طبیعی و ضمیریاش قابل تعریف است. ضمن اینکه این فاصلهگیری بهمرور دگردیسی بعضی مفاهیم کلیدی و حتا منتج از تجربهی زیستی و حسی بشری را بههمراه دارد. برای مثال، واژه اضطراب در فلسفه معاصر با چنان چرخشی صورتبندی و تبیین میشود که با اداراک حسی و مفهوم تاریخی خود صرفا در یک معنای پایه مشترک میماند. به همین منوال مازادهای درک و تجربه عامِ مدرن در ارتباط و زبانِ ذهن سوبژکتیو با قراردادهای کثیر و کمی اجتماعیاش قابل حل برای نوع عقلانیِ خود است تا جهتگیری خودشیفنه و استعلایی این روش ودست بالا گرفتن خود در نگاه به ادوار و معرفتهای معروف در تاریخ.
البته این استقبال و دگرگونیهای مفهومی هیچ نسبت دیروزین و یا امروزین با پیشگویی و کفبینی ندارد. بیشتر شبییه روحیه مایرو، مادر تونی است که ازدحام و نیوزهای کاملا خالی از معنا کارکرد ارتباطی و جمعی_اجتماعی برایش پیدا میکند تا از طریق این صداها و هیاهو طلسمی برای دور نگهداشتن تنهایی و اضطراب مستتر در آن، فعال کند. انساندوستی به عنوان یک ترکیب دوتایی برای این زن، ازمعنای معلوم و مرسوم خود منحرف میشود تا بهصورت ضمنی نیازی بیربط را برآورده کند. دقیقا همان کارکردی که قدرت از منحرف کردن معنا و کارکرد فیزیک وشیمی اراده میکند تا با استفاده از آن انواع بمبهای شمیایی و غیره تولید کند. از اینرو انسان بیش از حد عقلانی در نقطهایی، از درک بیواسطه نوعخود و درک شفاف دیگر امور بازمیماند و چاره را در تمدید و تمهید تظاهر بازمییابد و شبیه تقدیر پایانی زوج "هرکس با..." اعلام درک انسان را از طریق واگویه هرآنچه از دیگری از طریق رمزگان زبانی میآید، باز مییابد و ادارک طبیعی، ضربانی تماما تلگرافی و ماشینی برایش پیدا میکند.
با توجه به این توضیحِ اضافات نمایش "هرکس با تنهاییاش" با اینکه تصور میشود در جغرافیایی نهچندان نزدیک به مرز و بوم ما در حال وقوع و انجام است اما به لحاظ تجربهی بشری بسیار نزدیک و بیخ گوش مخاطب خود درک میشود. این نمایش با تاکید بر عنوان خود و حتا سند گرفتن اعتبار و استقرار دوران مدرن (استقرار بر فردیت، حریم و هویت فردی) فاصله و به دور از تحققِعینی بودن بخشی از این آرمانها را نشان داده و در فرجام نیز سودای القای تحقق و یا حتا حواله آن به آینده را ندارد. این نمایش با شاهد گرفتن همین منطق نقضی مدرنیسم فرجام را فاجعهایی دیگر پشت به پشت جهانِ معتاد به فاجعه ما میگیرد. "هرکس با تنهاییاش" بر ضایعه درک نشدن از طریق دیگری و به ازای آن تظاهر به مفهم متقابل در غالب کلیشه عاشق و معشوق فاجعه را هرچه صریحتر، گویی علنی میکند.
انتهای پیام
آرش رضایی