سرویس سینما هنرآنلاین: در آخرین بخش از نشست آسیب‌شناسی فیلمنامه در سینمای ایران در هنرآنلاین، حاضران به بررسی مشکلات فیلمنامه‌نویسان در سینمای ایران اشاره کرده‌اند.

عربی: سید فیلد فقید با خواندن صد‌ها فیلمنامه به قواعد فیلمنامه نویسی‌اش رسید. نوشتن فیلمنامه با قاعده یک روش است که لزوما به نوشتن یک فیلمنامه موفق منتهی نمی‌شود، کما اینکه بعضی از فیلمنامه‌های هالیوودی که با این قواعد نوشته می‌شوند وقتی به فیلم تبدیل می‌شوند با شکست روبرو می‌شوند. مسئلهٔ اصلی ارتباط با مخاطب است و همهٔ این قواعد هم بر اساس همین ارتباط با مخاطب و به کاتارسیس رساندش نوشته شده‌اند. حال اگرفیلمنامه‌ای این قواعد کلاسیک را شکست و در نگاه مخاطب جواب داد ایرادی دارد؟

موتمن: شما می‌توانید همه قواعد را بشکنید به شرطی که چیزی را جایگزینش کنید.

عربی: اگر فیلمی نقطه عطفش دقیقه ۴۵ باشد و تماشاگر آن را دوست داشته باشد چی؟

موتمن: می‌توانید نقطه عطف را دیر‌تر بگذارید اما قصه باید شروع شود وقتی ۴۵ دقیقه گذشته و قصه شروع نشده این قابل توجیه نیست.

عربی: به عنوان مثال فیلمنامه "یه حبه قند" بر اساس قواعد کلاسیک فیلمنامه نویسی نوشته نشده و به اندازه خودش مخاطب داشته و تاثیرگذار بوده. چه ایرادی دارد؟

گوهری: سینمای ایران باید بپذیرد هریک از ما در هر گوشه‌ای از سینمای ایران ایستاده‌ایم به اندازه خود در ساخت فیلم‌های بد مقصریم ولی این را نمی‌پذیریم. فیلمنامه بد همه جای دنیا نوشته می‌شود ولی فیلمنامه بد ساخته نمی‌شود. در هالیوود کوهی از فیلمنامه‌های بد وجود دارد. اگر فیلمنامه بد من ساخته نشود یک تکانی به خودم می‌دهم. اگر تدوین گر بد، بازیگر بد، آهنگساز بد بیکار شود آنوقت یک تکانی به خودش می‌دهد. آهنگساز سراغ دارم که دو شبه و ده روز مانده بود به جشنواره فیلم فجر موسیقی فیلم را ساخت چون دو فیلم دیگر هم در دست داشت.

موتمن: در هالیوود و اروپا هم فیلمنامه بد ساخته می‌شود و این طبیعی است. ما داریم راجع به بحرانی جدی صحبت می‌کنیم. فیلمنامه‌های ما با یک ایده شروع می‌شوند، بعد نویسنده دور خودش می‌چرخد و می‌چرخد و هیچ اتفاقی نمی‌افتد. ما راجع به اکثریت فیلمنامه‌ها صحبت می‌کنیم. دائم خرده داستان اضافه می‌کنیم و قصه جلو نمی‌رود. به نظرم این غلط است حتی اگر مورد استقبال قرار بگیرد.

عربی: نمی‌توان گفت غلط است. بهتر است بگوییم بر اساس قواعد کلاسیک فیلمنامه سه پرده‌ای نوشته نشده است.

مقدم‌دوست: به نظر شما اگر تماشاگر پس از دیدن فیلمی از آن خوشش بیاید و احساس سودمندی کند این کافی است؟ منظور من از این گفته این است که دو عنصر ذاتی برای سینما واجب است. یکی سودمندی و دیگری جذابیت...

موتمن: نه. فیلم خوب فیلمی است که بعد از سی سال قابل تماشا باشد.

گوهری: ما نمی‌توانیم با این متر جهانی که همه جا فیلم بد ساخته می‌شود، سینمای ایران را تعریف کنیم. در حجم تولیداتی که دارند خب درصدی فیلم بد هم دارند اما نه مثل ما که بیشتر تولیداتمان بد است.

مقدم‌دوست: ما داریم از نواحی مختلف حرف می‌زنیم. باید به تعاریف واحد برسیم. به نظرم باید مخاطب را در صدر مطلب قرار دهیم این گونه مشکل ما حل می‌شود. مبحث سودمندی در سینمای ما به درستی تعریف نشده است.

گوهری: اگر بخواهیم به یک جمع بندی برسیم باید این جمله را که "مشکل سینمای ایران نظام تولید است" جایگزین این جمله که «مشکل سینمای ایران فیلمنامه است» بکنیم. اگر این نظام اصلاح شود مشکلات ما حل می‌شود. فیلمنامه‌نویسی یک فرایند خلاقانه است و نمی‌توان به فیلمنامه‌نویس گفت فیلمنامه بد ننویس. فیلمنامه بد می‌تواند نوشته شود ولی نباید ساخته شود.

موتمن: ما در سینمای ایران مشکلات زیادی داریم اما این مشکلات در فیلمنامه‌نویسی پررنگ‌تر است. برخی مشکلات ما تاریخی هستند. ادبیات ما مشکل دارد. ادبیات ما فاقد تخیل است و دیالوگ محور نیست. این مشکل از ۸۰۰ سال پیش وجود دارد. من در میان نویسنده‌هایمان تلاشی نمی‌بینم که دیالوگ و قصه واقعی بنویسند. ده سال است که هرجوانی فیلمنامه‌ای زیر بغل دارد و به دنبال تهیه کننده می‌گردد.

گوهری: در یک نظام سینمایی خوب فیلمنامه خوب ساخته می‌شود. ملاک ما نباید نوشته شدن فیلمنامه بد باشد، باید ساخته شدن فیلمنامه خوب یا بد را ملاک قرار دهیم.

موتمن: در عین حال واقعیت این است که فیلمنامه خوب در سینمای ایران کیمیا شده است. مشکل این است که از بالا نگاه می‌کنیم و به موضوع نزدیک نمی‌شویم.

عربی: فیلمنامه‌ای که از دل این نظام تولید بیرون می‌آید برای مخاطب نوشته نمی‌شود برای مقاصد دیگری نوشته می‌شود.

مشکلات فیلمنامه نویسی در سینمای ایران کجاست؟

مقدم‌دوست: از متغیر‌های بحران در سینمای ایران می‌توان مشکلاتی با موضوعات اقتصادی، آموزش، حقوق معنوی و در ‌‌نهایت یک فهرست چهل پنجاه تایی درست کرد. اما بزرگ‌ترین مشکل "عدم توجه به مخاطب" است. به گمان بنده مشکل این است در بیشتر موارد به عواید فردی فکر می‌شود. هرجا به مخاطب فکر کنیم موفقیت رخ می‌دهد.

گوهری: عدم توجه به مخاطب و علاقمندی مخاطب در نظام تولید، که در این زمینه فیلمنامه هم موثر است. کارگردان، تهیه کننده و فیلمنامه‌نویس سه ضلع اصلی این معضل هستند.

عربی: عدم توجه به مخاطب ایرانی البته فقط به دلیل گرفتن بودجه‌های دولتی نیست. بسیاری از فیلمنامه‌نویس‌ها و سایر عوامل برای حضور در جشنواره‌های خارجی فیلم می‌سازند و این معضل از دوران موفقیت آقای کیارستمی شروع می‌شود. در حالیکه که این دوستان فراموش کرده‌اند چه آقای کیارستمی و چه حالا آقای فرهادی اول به دنبال جذب مخاطب در ایران بوده‌اند و بعد به جشنواره‌ها رفته‌اند. البته جشنواره رفتن اصلا چیز بدی نیست و در مواقعی غرورآفرین هم هست، اما اینکه فیلم از ابتدا به جای اینکه برای مخاطب ساخته شود، برای جشنواره ساخته شود، خوب نیست.

موتمن: به عنوان کارگردانی که با فیلمنامه‌های دیگران فیلم می‌سازم. نیمی از فیلمنامه‌های کار‌هایم خوب بوده و نیمی بد. ما تخیل در فیلمنامه‌هایمان نداریم. فیلمنامه‌هایمان قرار است واقع گرا باشند که نیست. توزیع اطلاعات ناقص است. نقطه عطف‌ها به جا نیست. فیلمنامه صدو سی صفحه‌ای به من داده‌اند که نقطه عطفش در دقیقه هفتاد به وجود می‌آید. قصه‌ها از مسیر جذابی عبور نمی‌کند. در بهترین فیلمنامه‌ها ناگهان به گونه‌ای تمام می‌شود که درست نیست. دیالوگ و شخصیت‌های ما واقعیت درونی ندارند. ادبیات داستانی و رمان‌های ما هم همین گونه‌اند. هیچ کدام واقعیت تصویری ندارند و نمی‌توان از آن‌ها فیلم ساخت. انگار مقاومتی در مقابل فیلمنامه خوب هم وجود دارد. تهیه کننده‌های ما اصلا به فیلمنامه فکر نمی‌کنند. با بازیگر و بودجه اندک فیلم می‌سازند و می‌فروشد.

عربی: فیلمنامه‌نویسی کار بسیار سختی است و نمی‌توان در سال بیش از یک فیلمنامه خوب نوشت. اساسا وقتی دستمزدتان ناچیز است، مجبورید فیلمنامه‌ای بنویسید که ساخته شود و بتوانید برایش دستمزد بگیرید. نه اینکه بروید برای دل خودتان فیلمنامه بنویسید. فیلمنامه‌هایی که ساخته می‌شود هم که گفتیم در چه نظام تولیدی ساخته می‌شود. از طرف دیگر هم با این دستمزد‌ها اکثر فیلمنامه نویس‌های ما چهار یا پنج فیلمنامه را با هم پیش می‌برند که زندگیشان بگذرد. خود همین روند باعث ضعف کار می‌شود.

گوهری: در سینمای جهان زمان نگارش یک فیلمنامه یک سال تا یک سال و نیم است. مشکل دستمزد اندک فیلمنامه‌نویس را هم داریم. تهیه کنندگان نمی‌توانند دستمزد کارگردان و بازیگر و طراح صحنه را ندهند اما می‌توانند دستمزد فیلمنامه نویس را ندهند. نه فقط سطح دستمزد فیلمنامه نویس که شیوه پرداخت دستمزد هم معضل است. می‌توانند مثلا قسط آخر فیلمنامه نویس را ندهند اما سایر عوامل می‌توانند کار را به تعطیلی بکشانند پس دستمزدشان را معمولا کامل می‌گیرند. در این عدم امنیت شغلی فیلمنامه نویس ناگزیر است به سراغ کارهای دیگر هم برود. فیلمنامه‌ای را نوشته‌ایم و کار کلید خورده و هنوز دستمزدش را نگرفته‌ایم.

عربی: با بازیگرانی مواجه شده‌ام که در یک سوم پایانی کار به تهیه کننده می‌گوید اگر قسط آخر دستمزدم را نگیرم فردا سرصحنه نمی‌آیم. یا فیلمبردار می‌تواند کار را تعطیل کند تا دستمزدش را کامل بگیرد.

گوهری: من می‌خواهم پس از پایان نگارش فیلمنامه دو ماه استراحت کنم و کتاب بخوانم. اما چون دستمزدم را نمی‌دهند مجبورم بدون اینکه حتی یک روز استراحت کنم به سراغ فیلمنامه دیگر بروم. مسلما این در کیفیت تأثیر می‌گذارد.

عربی: مسئله سطح سواد هم هست و درهمه جامعه هم رایج است، نه فقط در میان فیلمنامه‌نویسان. منتقد و فیلمساز افتخار می‌کند که کتاب نمی‌خواند و فیلم نمی‌بیند.

مقدم‌دوست: حتی فکر هم نمی‌کند. این در سطح وسیعی وجود دارد. در سطح دانشگاه هم یک نوع علم گریزی وجود دارد. از مقاله سازی گرفته تا فضیلت دادن به بی‌علمی، با این توجیه که من با دل و احساسم کار می‌کنم و شماتت اهل مطالعه با این سخن که: کسانی که مطالعه دارند افراد عقلی هستند و عقل در هنر جایی ندارد و از این سخنان جالب! گرفتاری یکی دو تا نیست!

عربی: سیستم آموزشی درستی برای آموزش فیلمنامه نویسی نداریم و همه چیز فردی است. حتی موفقیت اصغر فرهادی در سطح جهانی هم به دلیل تلاش‌های فردی‌اش است و نه یک سیستم آموزشی درست.

گوهری: وقتی برگردیم به عقب و ببینیم چرا سیستم آموزشی غلط است اینکه از من فیلمنامه نویس می‌خواهند فیلمنامه نویسی را آموزش دهند. من فیلمنامه نویسم مدرس فیلمنامه نویسی که نیستم. باید مدرس فیلمنامه نویسی تربیت کنیم. چرا فلان قصه نویس دارد فیلمنامه نویسی تدریس می‌کند. یا منتقد سینما دارد فیلمنامه نویسی تدریس می‌کند و یا فیلمساز این کار را می‌کند و این روند غلط است.

مقدم‌دوست: باید بپذیریم فیلمنامه‌نویسی یک پدیده بینارشته‌ای است که با تخصص‌های مختلف در ارتباط است. مدرس فیلمنامه نویسی باید اهل مطالعه و تامل و دیدن و تجربه کردن باشد. فیلمنامه نویس همه این‌ها را لازم دارد. باید مطالعات انسان‌شناسی هم داشته باشیم. باید طرح درسی درستی برای فیلمنامه نویسی تعریف کنیم.

گوهری: نکته دیگر این است که از تعداد فیلمنامه نویسان ما روز به روز دارد کاسته می‌شود. چون فیلمنامه نویس‌های ما می‌خواهند پس از مدتی بروند کارگردان شود.

موتمن: اصلا برخی فیلمنامه نویس می‌شوند که بروند کارگردان شوند.

گوهری: نمی‌خواهیم بپذیریم که سینما قواعدی دارد و باید آن‌ها را رعایت کرد. منتقدان هم این تفکر غلط را در فیلمسازان جا می‌اندازند که کارگردانی که خودش فیلمنامه نمی‌نویسد صاحب اندیشه و فیلمساز مولف نیست. این غلط است و باید بدانیم فیلمساز در ‌‌نهایت صاحب اثر هنری است. مهم نیست چه کسی فیلمنامه بنویسد صاحب فیلم کارگردان است. عدم توجه به حقوق مالی و معنوی فیلمنامه‌نویس او را به سمت فیلمسازی سوق می‌دهد.

عربی: خیلی وقت‌ها هست که به عنوان فیلمنامه‌نویس قصه می‌نویسی و کارگردان‌ها به آن توجه نشان نمی‌دهند، در حالیکه خودت به قصه‌ای که نوشته‌ای ایمان داری و مجبور می‌شوی بروی خودت فیلمنامه‌ات را بسازی.

مقدم‌دوست: جدا از توقعی که از فیلمنامه نویس وجود دارد باید به او توجه هم داشت. این پدیده "توقع خالی" هم از آن حرف هاست. به گمان بنده "توقع بی‌همراهی" نشانهٔ "فرافکنی" است... اما اگر کسی یک قدم واقعی برای حمایت از فیلمنامه بردارد و بعد توقع کند خب حق دارد توقع کند و اصلا باید توقع که هیچی طلبکار هم باشد! فکرش را بکنید: مثلا اگر بگوییم از مهم‌ترین متغیرهای بحران در اقتصاد، موضوع کار جوانان است، نمی‌شود فقط رو کنیم به جوانان و بگوییم: بلند شوید بروید سرکار تا موضوع اشتغال حل شود!... موضوع این است که کسی که حرف می‌زند و توقع دارد باید عمل و یا دست کم همکاری هم بکند! از مهم‌ترین همکاری‌های بخش‌های دیگر با فیلمنامه نویسان این است که افراد بیایند و در فضاهای آموزشی و سمینارهای مشترک شرکت کنند و یا باعث و بانی کارگاه و ورک شاپ‌های مشترک با فیلمنامه نویسی شوند و یا دنبال استیفای حقوق و مطالبات حواس پرت کن فیلمنامه‌نویسان شوند و یا واقعا اگر باور داریم فیلمنامه عنصر مهمی است باید سعی کنیم کمترین تاثر منفی روی فیلمنامه وارد شود. پس منطقا هرکس فکر می‌کند فیلمنامه بزرگ‌ترین مشکل سینمای ایران است باید بیشترین حمایت را از این بخش بکند.

انتهای پیام/

مازیار فکری ارشاد