سرویس سینما هنرآنلاین: در دومین بخش نشست آسیبشناسی فیلمنامه در هنرآنلاین حاضران درباره میزان اهمیت فیلمنامه در سینمای ایران و جهان سخن گفتهاند.
مقدمدوست: سینما مثل یک دستگاه میماند. سینما اساسا یک سازه ارگانیک است که اگر از بالا نگاهش کنیم میبینیم که اندامهای مختلفاش در یک پیکربندی کار میکنند. در مورد سینمای ایران واقعا این گونه نیست که بگوئیم فقط یک بخشاش خراب است. مطالعه تکتک عوامل نشان میدهد که همه آنها نارسایی دارند. بخشهای مختلفی دارند که هر بخش برای خود حقوق و تکالیفی دارد. در هر قسمت که حقوق درست استیفا نشود و تکالیف به شکل مطلوب انجام نشود کار به عدم تنظیم دستگاه و بحران میکشد.
موتمن: ولی من معتقدم مشکل فیلمنامه حجیمتر از سایر بخش هاست. اگر "جدایی نادر از سیمین" با استقبال مردم روبرو میشود به دلیل آن است که یک پرده میانی درست و درگیرکننده دارد. ولی فیلمنامههای دیگر ممکن است پرده اولیه جذاب و یا پایانبندی خوبی داشته باشند، اما پرده میانیشان ضعف دارد. مشکل دیگر این است که اغلب فیلمنامههای ما کپی از روی فیلمهای خارجی هستند. در نتیجه ایده از جای خوبی میآید، اما در پرده میانی و درست از جایی که فیلمنامهنویس میخواهد این ایده خارجی را به شرایط خود و جامعهاش نزدیک کند فیلمنامه از هم میپاشد و تبدیل به فیلمنامه بیبو و خاصیت میشود. "جدایی نادر از سیمین" استثنایی بود که پرده میانیاش درگیر کننده و جذاب بود. این فیلمنامه هم خالی از ایراد نیست. پرده آغازین و پرده پایانیاش چندان درخشان و قوی نیست. اما تماشاگر را به دنبال خود میکشید. فیلمنامههای ما یقه مخاطب را نمیگیرند.
مقدمدوست: فیلمنامه مهمترین رکن سینماست اما الزاما به این معنی نیست که اگر بحرانی در سینما داریم مهمترین مقصرش فیلمنامه باشد.
موتمن: به خاطر اهمیتی است که فیلمنامه دارد.
گوهری: چه کسی گفته فیلمنامه مهمترین عنصر سینماست؟ کارگردانی مهمترین عنصر سینماست. کارگردان است که فیلم را میسازد. اوست که خالق هنری فیلم است. فیلمنامه تنها یک متن است.
موتمن: ولی فیلمنامه باید درست باشد. نقطه عطف و شخصیتپردازی و روایت درست داشته باشد. فیلمنامه باید باشد که فیلم را بسازیم.
گوهری: کارگردانی حرف اول و آخر را میزند و در خلق اثر هنری تاثیرگذار است. اینجاست که باید به کارگردان گفت اگر فیلمنامه بد است چرا آن را کارگردانی میکنی؟ فیلمنامههای خارجی ترجمه و منتشر شده را بخوانید و با فیلم مقایسه کنید. ببینید که چطور کارگردان فیلمنامه را در هنگام اجرا ارتقا داده است. فکر میکنم نظام سینمای ایران خود را پشت ضعف فیلمنامه پنهان میکند. فشار تهیه کننده و تامین کننده سرمایه و فلان نهاد سرمایه گذار هم روی کاهش کیفیت فیلمنامه تاثیرگذار است.
مقدمدوست: نطفه یک فیلم با ایده و بعد با فیلمنامه بسته میشود. اگر جریان تولید را خطی نگاه کنیم فیملنامه ماده خام را در اختیار دیگران قرار میدهد. عناصر دیگر هم چون ایراد دارند به فیلمنامه صدمه میزنند.
گوهری: این به ماده اولیه ایده صدمه میزند نه فیلمنامه. در سینما ایده قدم اول است و نه فیلمنامه.
عربی: بعضی وقتها انتخاب ایده ایراد دارد و اساسا خیلی از فیلمنامههای ما ایده مناسبی برای یک فیلم سینمایی ندارند. تهیهکننده خوب در همان مرحله اولیه باید تشخیص دهد که ایده مناسب ساخت هست یا نه.
مقدمدوست: موافقم! باید از قبل از خود فیلمنامه یعنی ایده آسیب را مطالعه کرد.
موتمن: در اغلب مواقع فیلمنامه به قدری بد نوشته شدهاند که به همه مراحل صدمه زدهاند. این واقعیت را باید بپذیریم. اغلب فیلمنامههایی که به دست من میرسند را میبینیم که هیچ جوری با هیچ واقعیتی همخوانی ندارد و با هیچ میزانسنی نمیشود کاریش کرد. نه واقعیت بیرونی دارد و نه واقعیت درونی. اغلب فیلمنامههای ما در این حد هستند.
گوهری: شما فیلمنامه را به عنوان یک محصول نگاه کنید. باید برگردیم به عقب و ببینیم این فیلمنامه تحت چه شرایطی نوشته شده است. فیلمنامههای بدی به دست شما میرسند. در همه جای دنیا فیلمنامههای بد نوشته میشود ولی آنها را نمیسازند.
عربی: مسئله نوشته شدن فیلمنامه بد نیست، مسئله ساخته شدن فیلمنامه بد است.
موتمن: در فیلمهای بهتری که ساختهام با فیلمنامههایی که مشکلات کمتری دارند کار میکنم و معمولا سرمایه گذار اصلی آنها فارابی است. نظام صنعت سینمای ما روی فیلمنامه تاثیر میگذارد، اما این هم هست که فیلمنامهنویسهای ما تحلیل اجتماعی ندارند، عقیده سیاسی ندارند، ایدئولوژی و تئوری ندارند و باید داشته باشند.
عربی: کارگردانها و تهیهکنندگان ما دارند؟ آیا فیلمسازان ما در این حوزه جلوتر از فیلمنامهنویسان هستند؟ من به نظرم در این بخش فیلمنامهنویسان بسیار جلوتر از تهیهکنندگان و کارگردانان هستند.
موتمن: آنها هم این کمبودها را دارند اما این نقیصه در حوزه فیلمنامهنویسی بیشتر به چشم میخورد. من کارگردانی هستم که فیلمنامهای با توجه به شرایط جامعه من را ذوق زده میکند. مشکل ما این است که فیلمنامهای میخواهم که فقط اندکی من را بر سر ذوق بیاورد. توی فیلمنامهنویس باید قصه خوب داشته باشی. من هم میروم دنبال تهیهکننده اگر هم نشد نهایتا چاپش میکنیم. فیلمنامه نویس ما با افتخار مصاحبه میکند و میگوید فیلمنامهام را شانزده بار بازنویسی کردهام! ببخشید شکسپیر "اتللو" را چندبار بازنویسی کرد؟ مشکل اینجاست.
گوهری: پاسخ به این سوال مشکل ما را حل نمیکند. وقتی حل میکند که بگوییم چرا در ایران فیلمنامه در مرکز توجه است؟ شاید بگویید چون مهمتر است وای کاش واقعاً این بود و به فیلمنامه و فیلمنامهنویس اهمیت میدادند. نه، فیلمنامه در مرکز توجه است چون مقولههای دیگر را نمیشناسیم. تکرار میکنم. در وهله اول تهیه کننده و کارگردان فرافکنی میکنند. بعد اکثر منتقدها و نه همه آنها فقط فیلمنامه و قصه را تحلیل کنند. از سوی دیگر مخاطب عام هم فیلم را بر اساس قصهاش تحلیل میکند. مدیران سینمایی هم که تکلیفشان روشن است. به همین دلیل فیلمنامه در مرکز توجه قرار میگیرد. منتقدان و مدیران ما تخصص لازم در تحلیل دیگر عناصر فیلم ندارند.
مقدمدوست: نگاه آسیبشناسانه ما به یک ساختار ایراد دارد. اگر به پدیدهای که بخشی از یک سازه است نگاه میکنیم به جایگاهش در کلیت مجموعه توجه نداریم. در همه بخشهای علوم نظری این نقیصه را داریم و بدون احاطه به موضوع میپردازیم. این موضوع زمان میبرد. هم زمان هم هزینه و هم انرژی. یک شبه نمیشود، بدون تلاش و بدون حوصله هم نمیشود. نمیشود با یک سر و هزار سودا بیاییم و همه ایرادات را متوجه فیلمنامه کنیم و بعد برویم دنبال زندگیمان و هیچ توجه دیگری نه به فیلمنامه و نه هیچ چیز دیگر بکنیم.
اگر فیلمنامهای به لحاظ اصول فیلمنامه نویسی بد باشد، آیا یک فیلمساز میتواند از آن فیلم خوبی بسازد؟
گوهری: من یک قدم عقبتر میآیم. اگر فیلمنامه بد است چرا تهیهکننده را تحت فشار قرار نمیدهیم؟ چرا کارگردان آن را میسازد؟ فیلمساز چرا آن را ارتقا نمیدهد؟ کارگردان باید فیلمنامه نویس را به چالش بکشد و از او بخواهد فیلمنامه را بازنویسی کند. بسیاری از کارگردانها تحلیلی درستی روی عناصر فیلمنامه ندارند. اگر فیلمنامه نویس زیر بار بازنویسی نرفت باید به قراردادش مراجعه کنیم که تا چه زمان و تا چه حد تعهد دارد.
عربی: مسلما از فیلمنامه بد نمیتوان فیلم خوب ساخت. خیلی از ایدههایی که در سینمای ایران ساخته میشوند نه کشش یک فیلم بلند را دارند و نه میتوان از آن فیلم خوب ساخت. خیلی وقتها فیلمنامههایی برای ساخت انتخاب میشوند از سوی تهیهکنندهای انتخاب میشوند که هیچشناختی از موضوع فیلمنامه نویسی ندارند و به دلایل دیگری که قبلا به آن اشاره شده، انتخاب می-شوند. بحران فیلمنامه نویسی داریم ولی نه به اندازه بحران تولید و کارگردانی. مثالهایش را مطرح کردم. به نظرم این یک جور فرافکنی است که از مدیران به تهیه کنندگان و از تهیه کنندگان به کارگردانان دهان به دهان گشته است که همه مشکلات ما از فیلمنامه است. موضوع خیلی ساده است، اگر کارگردان شناخت لازم را داشته باشد باید صبر کند تا فیلمنامهای به دستش برسد که ایراد نداشته باشد.
گوهری: سالهاست به ما میگویند چرا فیلمنامههای ما قهرمان و ضدقهرمان ندارند؟ اما مگر نظام سینمایی ما اجازه میدهد قهرمان و ضدقهرمان داشته باشیم و یا آن را به درستی پرورش دهیم؟ برای ضدقهرمان چهار وضعیت داریم. یا سیستم است، یا طبیعت است، یا شخص دیگر و یا خود قهرمان. سالهاست نظام سینمایی فیلمنامهنویسان را خواسته یا ناخواسته به این سمت سوق میدهد که ضدقهرمان باید در درون قهرمان باشد. چرا؟ واضح است. چون ضدقهرمان سیستم و یا حتی بخشی از سیستم هم نمیتواند باشد اگر باشد میگویند حکومت را زیر سوال بردهایم. طبیعت هم نمیتواند باشد چرا که با آموزههای دینی ما سازگاری ندارد. ضدقهرمان شخص دیگری هم نمیتواند باشد چون اگر باشد سرمایهگذار که عموماً دولتی است میگوید دعوا و تنش میان دو نفر به چه درد من میخورد. حرف معنوی و فرهنگی بزن فیلمنامهنویس! خب حاصل چه میشود؟! با انتخاب ضد قهرمان در درون قهرمان فیلمنامههایی با کمترین سطح تنش بیرونی داریم.
عربی: دقیقا. کمتر پیش میآید که بروید در یکی از این شوراهای تصویب فیلمنامه و کسی به شما بگوید که در فیلمنامه چیزی اضافه یا کم شود که در جهت رضایت مخاطب باشد. اکثرا به دنبال مفاهیمی هستند که در نهایت روی کاغذ و برای گرفتن بودجه به درد میخورد. همین بحثی که محمدرضا دربارهٔ قهرمان و ضدقهرمان میکند را میشود ساعتها دربارهاش حرف زد. دربارهٔ اینکه قهرمان ایرانی باید چه مختصاتی داشته باشد و اساسا عمل قهرمانانه را مقابل چه کسی یا چه کسانی یا چه سیستمی انجام بدهد. این تقابل همه ش مشکل آفرین است. چون بالاخره به یک جایی برمی خورد. اما ما هیچ وقت ننشستهایم درست بررسی کنیم که چه مشکلاتی برای نوشتن فیلمنامههای قهرمان محور در سینمای ایران وجود دارد. اینکه اکثر فیلمهای ما دارد میرود به سمت مینی مالیسم با قهرمان جمعی و پایانهای باز، یک بخشیاش هم از اینجا میآید که دست فیلمنامه نویس ایرانی برای طراحی و پرداخت ضدقهرمان باز نیست.
مقدمدوست: ما هنوز به لحاظ تئوری از مفهوم مهم «سودمند بودن برای مخاطب» خیلی عقبیم. این بحث قهرمان بدون نظریهپردازی متناسب با نیاز مخاطب بیفایده است. کار مطالعاتی بومی برای شناخت قهرمان نداریم. اصلا تعریفی از قهرمان متناسب با نیازهایمان نداریم. مطمئنم که هنگام بررسی یک فیلمنامه بین فردی که بررسی میکند و کسی که کار را نوشته این بحث بارها پیش آمده که نویسنده میگوید: فیلمنامه من قهرمان دارد و فردی که بررسی میکند میگوید: نه خیر! قهرمان ندارد. به هر حال قهرمان در تعریف خود یک ذاتیات دارد که باید بر سر این ذاتها تفاهم داشت. یعنی جنس قهرمان باید مشخص باشد، حالا اینکه انواعش از هم متفاوت باشد این دیگر مرحله خلاقیت بعد از تعیین تعریف قهرمان است. اسم خالی که کار راه نمیاندازد. رسم هم باید وجود داشته باشد.
عربی: اگر بخواهیم برگردیم به سوال شما، در هالیوود با معیارهایی تشخیص میدهند که فیلمنامهای بد است یا خوب. مسلما از یک فیلمنامه بد نمیتوان فیلم خوب ساخت اما ممکن است استودیویی با اشتباه تشخیص دهد که فیلمنامهای خوب است اما در عمل نتیجهای دیگر به دست بیاید. فیلمنامه روی کاغذ خوب است اما در اجرا ضعیف از آب در میآید. یعنی همواره هم اینجور نیست که فیلمنامهای که روی کاغذ خوب است در اجرا هم تبدیل به یک فیلم موفق شود. اما در ایران مسئله این است روی کاغذ هم فیلمنامه بد است و ساخته میشود، به همان دلایلی که زیاد راجع به آن حرف زدیم.
موتمن: ما در باقی حرفههای سینما در بیست سال اخیر رشد کردیم و در فیلمنامه عقب گرد داشتیم. بازیگری و فیلمبرداری و تدوین ما رشد داشته، اما در فیلمنامهنویسی نه. فقط این نیست که مدیران فیلمنامه را سفارش میدهند. البته نسل جدید کارگردانهای ما تاثیر گذار بودهاند ولی این تلاش را در فیلمنامه نویسان نمیبینم.
عربی: ما در فیلمنامهنویسی نامزد جایزه اسکار داشتهایم که در هیچ رشته دیگری نداشتهایم. این میشود دلیل؟
گوهری: معیارهای این نتیجهگیری گنگ است. چرا این استدلال را دارید. با چه استدلال و آماری میگویید در حوزههای دیگر رشد کردهایم. در دهههای گذشته دانش سینمایی ما کمتر بود. برخورد کمتری با فیلمهای روز جهان داشتیم و این همه نشریه و برنامه تلویزیونی به سینما نمیپرداختند.
موتمن: ما یک کاراکتر درست در فیلمنامههایمان نداریم. یک دیالوگ از سینمای ایران بگوئید که به جامعه نفوذ کرده باشد. فیلمنامههای ما ایراد اساسی دارند.
گوهری: یک دیالوگ مبتذل از سریالهای تلویزیونی ورد زبان جامعه میشود. آیا نشانه آن است که فیلمنامه خوبی بوده؟
مقدمدوست: در توضیح گفتههای آخر آقای موتمن باید بگویم که "رشد تکنولوژیکی و گسترش ابزار" ما در دو دهه اخیر خوب بوده اما این رشد قابل مقایسه با مسائل نرم افزاری نیست. در بخش نرم افزار رشد ما کم و کند و سخت بوده است. اما باز هم اگر در بخش نرم افزاری رشدی در بوده قطعا فیلمنامه تاثیر گذار بوده. چون اصلیترین بخش نرمافزاری یک فیلم فیلمنامه است. محال است که در بخشهای غیرتکنولوژیک رشد داشته باشیم و آن رشد مدیون فیلمنامه نبوده باشد.
موتمن: باید چیزی در اختیار داشته باشم که آن را ارتقا دهم؟ وقتی نقاط عطف غلط هستند، وقتی توزیع اطلاعات اشتباهند و پرده بندیها به درستی تنظیم نشدهاند وقتی شخصیتپردازی معقول نیست و با واقعیت بیرونی همخوانی ندارند و دیالوگها باور پذیر نیستند از چه صحبت میکنیم؟
ادامه دارد/