سرویس تئاتر هنرآنلاین: تالار وحدت این روزها بار دیگر میزبان اثری نمایشی به کارگردانی پری صابری هنرمند پیشکسوت و نام آشنای تئاتر کشورمان است. اثری با عنوان "باغ دلگشا" که سرانجام پس از دو سال تحقیق و پژوهش آماده اجرا شد و تاکنون نظر بسیاری را نیز به خود جلب کرده است. در نمایش "باغ دلگشا" که روایتی است از زندگی، احوالات و شعر و شاعری شیخ اجل سعدی شیرازی، علیرضا شجاعنوری بازیگر و تهیهکننده شناخته سینما در نخستین تجربه حرفهای خود در تئاتر ایفاگر نقش سعدی است. نقشی که به قول خودش لطف شیخ اجل بوده است.
به بهانه اجرای این نمایش چند روز پیش از این در دفتر هنرآنلاین میزبان پری صابری و علیرضا شجاعنوری بودیم و با این دو هنرمند درباره نمایش "باغ دلگشا" گفتوگویی انجام دادیم که ماحصل آن را در ادامه میخوانید. آقای شجاعنوری برای آغاز گفتوگو دوست دارم کمی از حس و حالی که از نخستین تجربه حضورتان در تئاتر به عنوان بازیگر دارید برای ما بگویید.
علیرضا شجاعنوری، بازیگر: زمانی که این کار به من پیشنهاد شد به نظرم رسید که فرصت بسیار خوبی است تا با تمام وجود در یک اثر تئاتری حاضر شوم. من برای تئاتر احترام بسیاری قائلم و شاید اگر کسی بجز خانم صابری یا بعضی استادان دیگر پیشنهاد کار در تئاتر را به من میدادند جرات نمیکردم قبول کنم. به همین دلیل تمام تلاشم را کردم و با شوق و ذوق تمرینهایم را آغاز کردم و تا این لحظه هم نتیجه خوبی داده است. در واقع من الان مثل غواصی هستم که با پریان دریایی محشور است و از دنیا فاصله گرفتهام به همین دلیل با بیرون ارتباط چندانی ندارم. البته نظرات دوستانم هم خوب بوده و از کار لذت بردهاند.
پیش از این هم ظاهرا در تئاتر تجربههایی داشتید اما هیچکدام به نتیجه نرسیدند؟
شجاعنوری: بله، کاری بود بر اساس کتاب "من او را دوست داشتم" آنا گاوالدا که خانم مونا زندی تصمیم داشتند بسازند. آقای رضا گوران نمایشنامه آن را نوشتند و مدتی هم تمرین کردیم اما به علت نداشتن سالن و پس از آن مشغله سینمایی خانم زندی به سرانجام نرسید. هرچند ممکن است روزی اتفاق بیفتد.
همکاری با خانم صابری و این غواصی که گویا از آن بسیار لذت هم میبرید آیا ممکن است باعث شود در آینده راحتتر پیشنهادهای تئاتری را قبول کنید یا منتظر میمانید مجددا اتفاق خاص دیگری پیش بیاید؟
شجاعنوری: حقیقت این است که برای پذیرش هر کاری چه فیلم و چه تئاتر باید دلم بلرزد. در واقع فرصتی میخواهم آن کار را در معرض دلم قرار دهم اگر دلم نلرزد آن کار را انتخاب نخواهم کرد.
میدانم که اصالتا اهل شیراز هستید و قاعدتا در خانواده شما هم مثل همه خانوادههای ایرانیها سعدی و حافظ از جایگاه خاصی برخوردار هستند. به طور کلی پیش از آنکه بازی در نقش سعدی به شما پیشنهاد شود رابطه شما با سعدی چطور بود؟
شجاعنوری: من دو نفر از بستگان نزدیکم از ارادتمندان سعدی هستند به همین دلیل از بچگی حرفهای آن دو را در مورد سعدی میشنیدم. در خانه ما که یک خانواده فرهنگی مذهبی بود سعدی به ویژه برای حکایتهایش جایگاه ویژهای داشت. در واقع فضای بومی فرهنگی فولکلوریک شیراز آغشته به سعدی است.
در واقع میخواهم بدانم چه چیزی شما را به پذیرش این نقش ترغیب کرد. اهمیت شخصیت سعدی یا نمایشنامه؟
شجاعنوری: همه اینها دخیل بود. در واقع تمام نقشهایی که من تا امروز بازی کردهام برای بازیگر دیگری بوده که به دلایلی نتوانسته پروژه را ادامه دهد و بعد به من پیشنهاد شده است. گویی این جزو سرنوشت کاری من است و در این کار هم به همین ترتیب بود چون قرار بود آقای حاتمی نقش سعدی را بازی کنند اما برای صداییشان مشکلی پیش آمد و مجبور شدند نقش را به من بسپارند. برای کار یکی از دوستانم با من تماس گرفت و پیشنهاد را عنوان کرد سپس متن را برایم فرستادند، متنی که بسیار زیبا بود و من واقعا از خواندن آن لذت بردم. در نهایت ملاقات با خانم صابری نیز انرژی خاصی به من داد که فهمیدم همکاری خوبی با هم خواهیم داشت.
خانم صابری چه شد که برای مهمترین نقش نمایشتان که میدانم خیلی روی آن زحمت کشیدید و زمان گذاشتید، سراغ آقای شجاعنوری رفتید؟
پری صابری، کارگردان: راستش فکر میکنم هر بار قرار بوده کاری را انجام دهم کسی که باید برای بازی آن نقش خاص میآمد، آمده است. آقای شجاعنوری هم آمدند و شاید هم خود سعدی ایشان را فرستاده است. چون همانطور که آقای شجاع نوری گفتند قرار بود بازیگر دیگری نقش را برعهده بگیرد که برای او مشکلی پیش آمد. بعد از آن خیلی فکر کردم که چه کسی قرار است این نقش را بازی کند، البته من پیش از این افتخار آشنایی با آقای شجاع نوری را نداشتم اما وقتی ایشان آمد به نظرم رسید که مناسب نقش هستند. ضمن اینکه ایشان بسیار منضبط کار میکنند و این نکته در تمام وجودشان دیده میشود.
خانم صابری درباره "باغ دلگشا" عدهای معتقدند که شما برای این کار مخاطب خاص را چندان جدی نگرفتهاید و آنقدر درگیر شخصیت سعدی بودهاید که کمتر به جنبههای تئاتری اثر پرداختهاید. خودتان این نظر قبول دارید؟
صابری: من وقتی کاری را انجام میدهم به مخاطب خاصی فکر نمیکنم و این تصور را درباره کارهایم ندارم که گروه خاصی باید کارهای مرا بفهمند یا کار برای گروه خاصی ساخته شده است. من برای همه مردم کار میکنم. این موضوع را درباره نمایش "شمس پرنده" هم شنیدم که میگفتند این نمایش را مردم عادی نمیفهمند. به نظر من دست کم گرفتن مردم از غرور میآید. مخاطب من انسان آزادهای است که کار را میبیند و حتی اگر نتواند آن را تفسیر کند حس آن اثر را درمییابد. سعدی برای من انسان بزرگی است که در زمینههای مختلف درخشان است. مثلا آیا در زمینه طنز میتوان نسبت به جایگاه سعدی بیتوجه بود؟
یکی از نکتههایی که بسیار مطرح میشود این است که شما در این کار زمان زیادی برای معرفی شخصیت سعدی صرف کردید، چراکه بعید است ایرانی باشد که به بزرگی شخصیت سعدی شک داشته باشد و او را نشناسد. البته اینکه کتابها و اشعار او را میخوانند یا نمیخوانند بحث دیگری است اما در این کار به ویژه در چند پرده نخست به نظر میرسد که انگار نمایش برای یک مخاطب خارجی ساخته شده و اول قرار است بگوید که سعدی چه کسی بوده بعد بگوید چه بر او گذشته است. درباره لزوم چند پرده نخست کمی توضیح بدهید.
صابری: شاید مخاطب ایرانی نداند سعدی دقیقا چه کسی است. ممکن است بسیاری از مخاطبان سعدی را تنها به عنوان یک شاعر بزرگ بشناسد، اما نداند او در چه مراحلی زندگی کرده یا از کجا آمده و به کجا رفته است. من تلاش کردم علاوه بر سعدی جنبه تاریخی روزگار او را نیز بازگو کنم. خود سعدی در واقع جایی وارد داستان میشود که حمله مغول آغاز شده است. برای من بخش تاریخی بسیار مهم بود، زیرا در این بخش است که مخاطب میفهمد بر سعدی چه گذشته و این سرگذشت چه تاثیری بر آثار او گذاشته است. من لازم میدانستم که این بخش باشد چون بسیاری از کسانی که من با آنها کار میکردم پس از دیدن کار، از بعضی نکات در مورد سعدی ابراز تعجب میکردند چون این نکات را نمیداستند. سعدی هم انسان بسیار بذلهگویی است، هم بسیار جدی است و هم بسیار مومن است. بعضی فکر میکنند بخشی که من در این نمایش درباره عرفان و دانش دینی سعدی صحبت کردهام نوعی خوشخدمتی است؛ به هیچوجه اینطور نیست من وظیفه خود میدانستم که همه چیز را در مورد سعدی بگویم. در این کار تقریبا به جز چند شعر از حافظ باقی اشعار همه از سعدی است.
نکته دیگری که بسیار جلب توجه میکند آغاز کار با اثر معروف بتهوون است، هدفتان از این شروع سمفونیک چه بود؟
صابری: به نظر من بتهوون در موسیقی در اوج عرفان قرار گرفته است و بسیاری معتقدند که اگر او نبود موسیقی جهان چیزی کم داشت. موسیقی او عرفان خالص و قدرت جهان است. در این کار، از بتهوون به عرفای ایرانی میرسیم و اینها با هم جایگاهی برابر دارند. کسان دیگری نیز بودند اما بتهوون بدون شک موسیقیدان خاصی است و همانطور که خود او گفته، آسمان را به زمین آورده است.
چند روز قبل سالگرد حادثه بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی بود. در نمایش شما هم به این موضوع اشاره شده است. این اشاره به حوادث اخیری که در عراق و غزه اتفاق افتاده است هم ارتباطی دارد؟
صابری: من تلاش کردهام به هیچ یک از این حوادث به شکل مستقیم در کارم اشاره نکنم. با این حال وقتی چنین بمبی منفجر شد اخلاق بشری زیر سوال رفت و به همین دلیل نمیتوان از آن صحبت نکرد. من فقط درباره بچهها صحبت کردم، من قصد طرح مسائل سیاسی نداشتم فقط بچهها برایم مهم بود و فرقی نمیکند این بچهها اهل چه کشوری هستند چون آنان مظلومترین افراد در این شرایط هستند.
درباره نوع موسیقی که در این کار استفاده کردید و از علت ترکیب موسیقی ایرانی در کنار نوعی موسیقی کوبهای و ضربی و حتی کلاسیک، بیشتر توضیح بدهید.
صابری: کسی که با من کار کردهاند میدانند موسیقی در کارهای من کارگردانی میشود. اصل کار ما نیز موسیقی سنتی ایران است، موسیقی که امروز طرفداران کمی در میان نسل جوان دارد و متاسفانه به عنوان یکی از اصول هویتی ما در حال از دست رفتن است. من این موسیقی را مقابل موسیقیهایی میگذارم که به فرهنگ ما تعلق ندارند و البته طرفداران بیشتری نیز در میان جوانان در همه جای دنیا دارند. اما باید بدانیم که دنیا پیش میرود و نمیتوان جلوی چیزی را گرفت.
علاوه بر این تصاویر، در بخش اول تصاویری از سهراب، فروغ، نیما و بسیاری دیگر از شاعران معاصر دیده میشود. گویی شما قصد داشتید بگویید این کار ابتدا یک پروژه ملی است و در مرحله دوم به سعدی اختصاص دارد؟
صابری: سعدی برای من مرز ندارد، او تنها متعلق به امروز نیست بلکه شخصیتی بیدار است و حتی میتوان او را معاصر به حساب آورد زیرا سخنان او در قرنهایی که گذشت همواره مورد توجه مردم بوده و امروز به شعاری جهانی بدل شده است. ما از شعرای کهن به شعرای معاصر میرسیم. در طول زمان افراد بسیاری در تاریخ وجود داشتهاند اما تنها صدای ادیبان و متفکران باقی مانده است به همین دلیل تصاویری از شعرای معاصر را درنظر گرفتیم تا به نمایش گذاشته شود.
آقای شجاعنوری، شما در جایی گفتهاید که لطف شیخ اجل موجب شده که در این نقش بازی کنید. این مسئله جریان خاصی دارد؟
شجاعنوری: به عنوان کسی که سالها با آثار هنری در ارتباط بوده است باید بگویم که اثر هنری مشمول زمان نیست و از ازل بوده و تا ابد هم خواهد بود. به عنوان مثال "باغ دلگشا" مانند یک موجود زنده از ازل وجود داشته و خودش عوامل را انتخاب میکند. من این باور را دارم و نمونههای بسیاری را دیدهام که در میانه پروژههای هنری بازیگر و نویسنده تغییر کرده و نتیجه از آنچه فکر میشده بهتر از آب درآمده است. این اتفاق برای من در همه نقشهایی که بازی کردهام افتادهام. به این ترتیب همانطور که بوستان و گلستان برای سروده شدن سعدی را انتخاب کردهاند من نیز از سوی "باغ دلگشا" برای ایفای نقش سعدی انتخاب شدهام.
پس یعنی معتقدید که افت و خیز کیفی تولیدات هنری هم به نوعی به این دلیل است که افراد درست برای آن کارها انتخاب شده یا نشدهاند؟
شجاعنوری: بله دقیقا همینطور است. حال افراد و حال جامعه است که موجب بسیاری امور میشود.
خانم صابری شما هم با این نوع نگاه موافق هستید؟
صابری: من پیش از این آقای شجاعنوری را نمیشناختم و همه افکارشان را نمیدانستم، اما حس میکردم میتوانیم با هم همکاری نزدیکی داشته باشیم. به نظر من همه ما بازیگر هستیم و بازیها به ما داده میشود. من دو سال کار کردم تا توانستم خط نمایشی این کار را پیدا کنم و نمیدانم چرا آن بازیگر نتوانست ادامه دهد اما وقتی آقای شجاعنوری را دیدم متوجه شدم مشترکاتی با سعدی این نمایشنامه دارند و برای این کار مناسب هستند.
یکی از سوالاتی که شاید برای بسیاری در ایران مطرح باشد به ویژه درباره کارهایی زندگی نامهای این است که در کشورهای غربی ساختن آثاری در زمینه مشاهیر، هنرمندان و نویسندگان امری عادی است. آثاری که آنان درباره این بزرگان میسازند صرفا معرفی هنرمندان و بزرگانشان نیست بلکه روایتی جزیی از زندگی، کارها و زوایای مختلف شخصیتی آنان است. اما در ایران نمونه قابل ذکر در این مورد تنها شاید سریال "شهریار" بود که البته بحثهای زیادی هم داشت. در اینکه رفتن به سراغ شخصیتهای بزرگ ادبی ایران جسارت میخواهد تردیدی نیست، اما سوال اینجاست که چرا ما به صورت جزیی به سراغ این شخصیتها نمیرویم؟ آیا این موضوع میتواند به دلیل ضعف در درامنویسی ما باشد یا دلیل دیگری دارد؟
صابری: اصولا بسیاری از ما به این شخصیتها اعتقاد نداریم. وقتی سراغ این این بزرگان میرویم بسیاری مخالف هستند. از سوی دیگر سعدی به اندازه همه مردم ایران مدعی دارد و باید در این کار بسیار دقیق بود. این بسیار خوب است که مثلا پنج کارگردان در مورد سعدی کار کنند و ما این بزرگان را از پنج زاویه دید مختلف ببینیم. من برای کار سعدی بسیار مطالعه کردم و ابتدا قصد داشتم که آن را به صورت یک سریال تلویزیونی بسازم اما پس از مدت کوتاهی متوجه شدم در مقابل ساخت سریال سد عظیمی وجود دارد که به راحتی نمیتوان از آن گذشت به همین دلیل تصمیم گرفتم سعدی را روی صحبه ببرم. واقعا متاسفم که این امکان وجود ندارد که فرهنگ ما نمیتواند در یک سطح گسترده مطرح کنیم. یک نکته اینکه من کار مستند نمیکنم چون اگر میخواستم برخورد مستند با سعدی داشته باشم باید همه چیز از لباس گرفته تا دیگر موارد را مستند کار میکردم. تلاش من در این نمایش این بود که از سعدی با وجود ابعاد گوناگون شخصیتی و آثارش تصویر درستی ارائه کنم. از طرف دیگر من اهل شعار نیستم و تلاش کردهام که اهل شعار نباشم.
شجاعنوری: این یک نکته فرهنگی و قومی است. ما اصولا در فرهنگ خودمان یک پرده با خودمان داریم و همیشه چیزهایی را به دیگران نشان نمیدهیم. نوع هنر ما با اشاره همراه است و این موجب میشود که هر کسی در اثر ادبی ایرانی شریک شده و برداشت خود را داشته باشد. امروزه در کشورهایی که تاریخ چندانی ندارند پردهدری نیز برایشان اهمیتی ندارد. این میزان از پوشیدگی به دلیل ارزشمند بودن آن مسئله است. فرهنگ ما اجازه نمیدهد همانطور که آنها به مشاهیر نگاه میکنند نگاه کنیم. بر خلاف گذشته امروز پردهدری ارزش شده است و بسیاری موجبات آبروریزی دیگران را فراهم میکنند یا به اسرار دیگران سرک کشیده و آن را برملا میکنند. حافظ و سعدی کسانی هستند که میتوانند به ما کمک کنند تا آن فرهنگ از دست رفته را بازیابیم. به علاوه اصلا چه نیازی وجود دارد که ما مثلا همه چیز را درباره شهریار بدانیم؟ دانستن این نکات چه فایدهای برای ما دارد؟ اگر فیلمی ساخته شود که حالی از شهریار را به نشان دهد کار مهمی کردهایم. در "باغ دلگشا" نیز ما سعی کردهایم درباره حال سعدی صحبت کنیم تا مخاطب به خواندن آثار سعدی علاقهمند شوند.
مخاطب امروز گرایش چندانی به کارهای بلند و صرف زمان زیاد برای خواندن یا دیدن یک کار هنری ندارند. شما در ساخت "باغ دلگشا" چه تدبیری اندیشیدهاید که تماشاگر تا پایان این نمایش طولانی روی صندلی باقی بماند؟
صابری: زمانی در روزگار قدیم نمایشها بسیار طولانی بود. امروز شرایط ما به آن شکل نیست اما فکر نمیکنم دو ساعت زمان زیادی برای شناخت سعدی باشد. این مسئله در مورد هزینه کردن برای هنر نیز وجود دارد. هنوز آن فرهنگ وجود ندارد که مردم کار فرهنگی را در سبد هزینههای ماهیانه خود قرار دهند. ضمن اینکه تئاتر فرهنگ فقیری است و بسیاری از هنرمندان این حوزه برای آنکه تامین شوند به سینما و تلویزیون رو میآورند. تئاتر نشان میدهد که یک مردم چگونه فرهنگی دارد. تئاتر دنیا در درجات مختلف وجود دارد و همه دولتها تئاتر ملی را حمایت میکنند. حتی سطح تالار وحدت بسیار تنزل پیدا کرده است و هر کسی میتواند در آنجا کار کند. این کار باعث میشود که سطحی برای فرهنگ باقی نماند.
آقای شجاعنوری با توجه به اینکه شما سالها در خارج از ایران زندگی و کار کردهاید و به ویژه اینکه برای معرفی سینمای ایران به دیگر کشورها زحمات زیادی کشیدید. فکر میکنید تئاتر امروز ایران چقدر قابلیت عرضه در دیگر کشورها را دارد؟
شجاع نوری: من سال 62 شروع به معرفی سینمای ایران در خارج از کشور کردم. همان زمان این سوال درباره سینما از ما میشد. من همان زمان پاسخی دادم که فکر میکنم امروز در زمینه تئاتر نیز میتواند مصداق داشته باشد. در پاسخ به آن سوال که از سوی خبرنگار مجله فیلم مطرح شده بود گفتم؛ اگر سینمای ما با فرهنگمان پیوند خورد، محکوم به جاودانگی در جهان است. این موضوع آن زمان دور از دسترس به نظر میرسید اما اگر ما از فرهنگمان جدا نشویم دنیا تشنه فرهنگ ما خواهد بود. اصلا بعید نیست که ما در دنیای دیگر به خاطر معرفی نکردن فرهنگ ایرانی مواخذه شویم زیرا اگر همین سعدی متعلق به مثلا فرانسه بود همه جهان اکنون سعدی را میشناختند. در مورد تئاتر کافی است کمی به روز باشیم و زبان روز دنیا را بدانیم. توجه به این زبان بسیار مهم است زیرا باید با مخاطب کشورهای دیگر ارتباط برقرار کرد.
و اکنون چقدر با این فضا فاصله داریم؟
شجاعنوری: ببینید چه اندازه از فرهنگ ایرانی فاصله داریم تا میزان ارتباط تئاتر ما با مخاطب خارجی را به دست آورید.
صابری: شاید بد نباشد بدانید که وقتی ما این نمایشها را به خارج از ایران میبریم به شکل شگفتانگیزی مورد توجه مخاطبان قرار میگیرد. تشنگی نسبت به فرهنگ ایرانی در مخاطبان خارجی وجود دارد فقط راهی باید برای عرضه وجود داشته باشد. من این برخورد را در ایتالیا، هند و فرانسه بسیار دیدهام و واقعا این مسئله برای من تشویق بسیار خوبی بود. اما این تشویق را ما از کشور خودمان نیاز داریم.
به عنوان آخرین سوال، به نظر شما چگونه میتوان توجه به فرهنگ را سیستماتیک کرد؟
صابری: من در ایران زندگی میکنم و فکر میکنم که این آب و خاک به من چیزهای بسیاری داده است و من به آن مدیونم. اینکه فرهنگ ما لگدمال میشود چیز دیگری است. این فرهنگ ارثیهای است که رایگان به من داده شده است. میتوان به این فرهنگ توجه کرد. چرا نمایشهای خوب ما نباید در عرصههای جهانی و در جشنوارهها شرکت کرده و مورد ارزیابی قرار گیرد؟ تئاتر ما هم مثل سینما میتواند جایگاه جهانی پیدا میکند.
انتهای پیام/
حسین سینجلی - سمیرا افتخاری