سرویس سینمایی هنرآنلاین: "فرشتهها با هم میآیند" نخستین تجربه کارگردانی حامد محمدی این روزها بر پرده سینماهاست. او که پیش از این فیلمنامههایی چون "طلا و مس" و "حوض نقاشی" را نوشته، در اولین اثر خود به عنوان فیلمساز به سراغ موضوعی ساده و سرراست رفته است. مشروح گفتوگوی حامد محمدی و الهام کردا با هنرآنلاین را در زیر میخوانید:
پس از چند تجربه در عرصه فیلمنامه نویسی، "فرشتهها با هم میآیند" نخستین تجربه شما در عرصه کارگردانی است. چه شد که به کارگردانی متمایل شدید؟
حامد محمدی: حقیقتش این است که از سالها پیش این علاقه جدی نسبت به فیلمسازی در من وجود داشت. اما فرزند یک تهیهکننده شناخته شده بودن به نوعی دست و پای من را میبست. بر عکس تصور عموم که احتمالا این امر کار مرا راحت میکرد ولی اتفاقا ایشان همواره مانع جدی بودند برای فیلم ساختن من. این ترمز به خاطر کسب تجربه بیشتر و اثبات علاقمندی و توانایی بود وگرنه شاید ساختن فیلم شاید خیلی کار سختی هم نبود. البته همواره مرتبط با رشته تحصیلی هم فعالیتهایی داشتم. من حقوق خواندهام و فضای مطالعاتی این رشته به من کمک میکرد. همین امر به شکل گیری نگاهم کمک کرد. از سوی دیگر علاقه به سینما و فیلمسازی هم همواره با من بود و نمیتوانستم فراموشش کنم. همزمان به طور جدی مشغول ساخت فیلمهای مستند و تیزرهای تبلیغاتی شدم. آقای محمدی هم شاهد و مشاور این کارهای من بودند. بعد از ۸-۹ سال که چند فیلمنامه بلند هم نوشته بودم که حکم سیاه مشق داشت و ایشان همواره میگفتند هنوز زود است که وارد این عرصه بشوم. بعد موضوع فیلمنامه "طلا و مس" مطرح شد. من هم برای نگارش آن متن ابراز آمادگی کردم. بعد از فیلمنامه "طلا و مس" فکر کنم اعتماد
آقای محمدی به من بیشتر شد. من هم سعی کردم قدر این اعتماد را بدانم و به شکل جدی مشغول نوشتن فیلمنامه شدم. توصیه آقای محمدی هم این بود که اگر میخواهی وارد سینما بشوی سعی کن به تدریج و از مراتبی پائینتر از کارگردانی شروع کنی و تجربه بیاموزی. این روند بعد از نگارش چند فیلمنامه برای دوستان کارگردان، در نهایت به نوشتن فیلمنامه و کارگردانی "فرشتهها با هم میآیند" ختم شد.
همین موضوع حضور پدر شما به عنوان تهیهکننده و مشاور و همچنین حضور همایون اسعدیان به عنوان مشاور فیلم در نخستین تجربه کارگردانیتان سئوال بعدی من است. این دو نفر در شکل گیری فیلم "فرشتهها با هم میآیند" چقدر تاثیر گذاشتهاند؟
محمدی: به گواه دوستانی که جلو و پشت دوربین حضور داشتند همه فیلم از فکر و ذهن من بوده است. همان طور که میدانید طبق ضوابط ارشاد، هر فیلمساز اولی موظف است یک کارگردان شناختهشده را به عنوان مشاور در تقاضای پروانه ساخت، کنار خود داشته باشد. آقای اسعدیان هم به واسطه دوستی و لطفی که به من داشتند این سمت را پذیرفتند و در مقطع نگارش فیلمنامه بسیار از کمکهای ایشان بهره بردم. در زمان فیلمبرداری هم ایشان سه یا چهار بار مهمان ما بودند. در مرحله تدوین هم یک جلسه با ایشان داشتیم که در حذف چند پلان و جابجایی چند سکانس نظرات ارزشمندی مطرح کردند که مورد استفاده قرارگرفت. دوستان دیگری هم در طول فیلمبرداری بیشتر برای گفتن خسته نباشید، سر صحنه آمدند که این مورد در سینما خیلی عادی و میان فیلمسازان امری دوستانه است.
قطعا بخشی از این نگاهها خیلی صادقانه نیست. اینکه به این موضوع بپردازیم که چه کسی چقدر نقش داشته نقض غرض است. این حرفها به شایعات هم دامن میزند. جایی به گوش خودم شنیدم که پس از نگارش فیلمنامه "طلا و مس" کسی میگفت حامد محمدی اصلا وجود خارجی ندارد و منوچهر محمدی فیلمنامه را خودش نوشته است. اینکه دوستانی به این نتیجه برسند که حکم صادر کنند که شخصی به نام حامد محمدی اصلا وجود خارجی ندارد یقینا میتواند به حاشیههای دیگری هم برسد.
خانم کردا، روش کار آقای محمدی با بازیگران چگونه بود؟ آیا فیلمنامه کاملی در اختیار داشتید؟ دورخوانی و تمرین برگزار کردید؟
الهام کردا: من آخرین نفری بودم که به گروه پیوستم و در نتیجه فرصت این دورخوانیها را نداشتم. روز اول فیلمبرداری بود که من سر صحنه رفتم. ولی ما یک فیلمنامه کامل داشتیم و تقریبا ۹۰ درصد آنچه در فیلم میبینید، حتی توالی سکانسها در فیلمنامه آمده بود. اما تمرین زیاد داشتیم. پیش از فیلمبرداری هر سکانس دورخوانی داشتیم و سکانس را تمرین میکردیم. البته پیشنهادهایی در حد یک دیالوگ یا تغییر لحنی کوچک، مابقی آنچه میبینید مطابق فیلمنامه بود.
محمدی: من شیوه عجیب و غریبی اتخاذ نکردم. اولین نکته جدی این بود که قرار بود من فیلم اولم را با تمام ویژگیها و معانی فیلم اول در سینمای ایران بسازم. فیلمی جمع و جور و ارزان. خیلی از دوستان از جمله خانم کردا افتخار دادند و با علاقه و دستمزدی کمتر از حد معمول آمدند. تقریبا همه گروه انتخابهای اول ما بودند. اولین نکتهای که به همه دوستان میگفتم این بود که قرار نیست هیچ چیزی در این فیلم دیده بشود. نمیخواهیم بازیهای برون گرا داشته باشیم یا فیلمبرداری و طراحی صحنه و موسیقی فیلم خیلی مورد توجه قرار بگیرد. تنها قرار است یک قصه ساده روایت شود و مخاطب با قصه همراه شود. در نتیجه شیوه کارگردانی اعم از میزانسن، دکوپاژ و گرفتن بازی از بازیگر با همین نیت پیش رفت. یعنی قرار بود کارگردانی به رخ کشیده نشود.
بجز تیتراژ که به شدت به چشم میآید.
محمدی: همین شکل تیتراژ دقیقا در فیلمنامه آمده بود. به هرحال نمیتوانم سابقه ساخت کلیپ و تیزر را پنهان کنم. آنها هم یک جایی تاثیرشان را در ذهنم گذاشتهاند. سکانس افتتاحیه و تیتراژ فیلم از ابتدا برایم مهم بود. آن هم برای یک فیلم اول که بتواند به مخاطب رغبت تماشای فیلم را ببخشد. در نتیجه همه چیز به سادگی برگزار شود. نه به این دلیل که دانش آن را نداشتم، به معنای آنکه این قصه چنین پرداختی را میطلبد. قرار بود چیزی توی ذوق تماشاگر نزند. دوربین از زوایای عجیب قصه را روایت نمیکند، اما نگاه من در شکل دکوپاژ و میزانسن وجود دارد. فکر میکنم سادگی ساختاری فیلم ناشی از بیتجربگی نبود و ذات قصه ایجاب میکرد که چنین روشی را انتخاب کنم.
در مورد شخصیت پردازیها صحبت کنیم. ترکیب چند شخصیت پرورده و چند تیپ (مثل نقشهای خانم بیاتی و آقای ناجی) آیا از قبل فکر شده بود؟ به نظرتان ترکیب این شخصیتها و تیپها موفق از آب درآمدهاند؟
محمدی: نگاه خودم در قصههایی که مینویسم این بوده که شخصیت اصلی برایم مهم است. شخصیتهای فرعی باید به جلوه کردن شخصیت اصلی کمک کنند. برخی شخصیتها در فیلمنامههایم اصلا دیده نمیشوند. در این فیلم به نظر خودم شخصیت آقای ناجی برای من فراتر از یک تیپ کلاسیک است. او هم به شکلی دچار تحول میشود. فکر میکنم در راستای مفاهیم فیلم و آنچه در ذهن من بوده، برکتهایی که این خانواده روحانی به خانه آوردهاند در کاراکتر او تاثیرگذار بوده است. به هرحال تلاش کردم همه کاراکترها از مرز تیپ عبور کنند و شخصیتهای عمیقی باشند. حاصل شدن یا نشدن این رویکرد به اندازه توان من بوده است.
کردا: شخصیت میتواند بدون تحول و تخت باشد و در شرایط مختلف رویکردی متفاوت از ذهنیت تماشاگر داشته باشد. به نظر من شاید لهجه آقای ناجی است که او را در نگاه شما تبدیل به تیپ میکند. حتی این شخصیت متحول میشود. خوبی این فیلم به آن است که آدمهایش دچار تحولات عجیب نمیشوند. ماهیت وجودی آن شخصیت تغییر نمیکند اما عملکردهایی نامتعارف دارد. این امر در مورد شخصیتهای دیگر هم هست. میبینیم که همسر روحانی از اینکه شوهرش به جای اینکه برای او هدیه بخرد برای نوزاد در راه هدیه گرفته، عصبانی میشود و این برخلاف کلیشههای شخصیتی است.
با توجه به سوابق تئاتری شما، شیوهتان برای ورود به نقش دختر صاحبخانه چه بود؟
کردا: آدمی بود که در اطراف خود زیاد میبینیم. وقتی کسی به لحاظ ظاهری با تو تفاوت دارد نخستین برخوردتان گرم و صمیمی نخواهد بود. در فیلم هم همین طور بود. خودم از اتفاقاتی که از تجربیات و احساسات برآمده استفاده کردم. ممکن است از کسی خوشمان نیاید و بعد در مدت کوتاهی نظرمان کاملا تغییر کند. این اتفاق هم خیلی احساسی است. این آدمها به تدریج به هم نزدیک میشوند.
شما برای این نقش پیشنهادی به آقای محمدی دادید؟
کردا: ما به دلیل تمرینها خیلی حرف میزدیم. من آدمی نیستم که پیشنهادی نداشته باشم، اما آقای محمدی میدانست از هر شخصیت چه میخواهد و تغییرها اندک است. مثلا جایی من پیشنهاد دادم با پدرم بعضی دیالوگها را به زبان آذری حرف بزنم. تغییرها در همین حد بود.
آقای محمدی به نظر میرسد این رویکرد مینی مالیستی شما در به چشم نیامدن همه عوامل منجر به عدم توازن ریتم شده است. نظر خودتان چیست؟
محمدی: ذات فیلمنامه میطلبید که قصه به این شکل روایت شود. وقتی فیلمنامه را نوشتم تا فیلم کلید خورد حدود یکماه به طول انجامید و وقتی فیلمنامه تمام شد فقط ۴-۵ روز وقت داشتم که به شیوه کارگردانی قصهای که نوشتهام فکر کنم. اتفاق اصلی زمانی بود که میخواستم فیلمبرداری کنم. در واقع هر سکانس و نوع نوشته شدنش به من میگفت که چگونه باید باشد.گاه حتی شکل فیلمبرداری را تغییر دادم که زمان کمتر شود. اما ذات قصه و همین طور حضور سه قلوها به فیلم نوعی ایستایی بخشیده و این ممکن است در آنچه شما دربارهاش حرف میزنید موثر باشد. خط اصلی یک قصه خلوت و کم پرسوناژ و کم لوکیشن هم در این کندی ریتم تاثیر گذار است. البته از جایی به بعد لازمه شخصیتپردازی من این بود که روند گسترش داستان کمی کند باشد. این بابت توقعاتی است که مخاطب دارد. من باید در قدم اول موقعیتها و شخصیتها را قابل باور میکردم.
وقتی قصه اصلی فیلم نزدیک شدن به یک خانواده و درک لحظات خلوت آنهاست، فیلم فاقد گرماست. نظر خودتان چیست؟
محمدی: اتمسفر فیلم "فرشتهها با هم میآیند" و محدودیت فضا و بازیگران کار را برای گرما بخشیدن به فضا سخت میکند. من کوشیدم به درونیات شخصیتها نزدیک شوم. شکل دیگری برایم متصور نبود. کما اینکه گرمای بیشتر از این چیزی که در فیلم نشان دادم، ممکن بود آتش سوزی هم درست کند.
کردا: ذات شخصیت زن اصلی داستان این گونه است. او آدم گرم و صمیمیای نیست. زیاد حرف نمیزند و خجالتی و درونگراست. این به دلیل نوع شخصیتپردازی زن اصلی است که شاید شما گرمای مورد نظرتان را نمیگیرید. گرما را هنگامی که سه قلوها به دنیا آمدهاند بیشتر شاهدیم.
محمدی: این دختر و پسر شهرستانی تازه ازدواج کردهاند و تازه به تهران آمدهاند. من با نظر شما در مورد اینکه فیلم گرما ندارد مخالفم. برخورد و ابراز علاقه و نوع روابط این زوج همین قدر متفاوت است. جنس روابط و دیالوگهای آدمها اینجا متفاوت بوده است.
ادامه دارد...
مازیار فکری ارشاد