سرویس تئاتر هنرآنلاین: اگر دوربین علیرضا کوشک جلالی، نمایشنامه نویس، مترجم، دراماتورژ و کارگردان پرکار و معتبر کشورمان، این روزها در نمایش "سیستم گرون هلم" که تازه اجرایش در فرهنگسرای نیاوران به پایان رسیده، مناسبات غیر انسانی جامعه مدرن و صنعتی را نشانه رفته و فاجعه بیکاری و معرکه تحصیل عواید مادی اجتماعی که فرد را تبدیل به گرگ فرد میکند نشان میداد، این بار در "پوزه چرمی" نوشته هلموت کراوزر دوربینش را به سوی جوانان آنارشیست، محصول دیگری از این جامعه زوم کرده، شرایطی را به نمایش میگذارد که هنر هوی متال و دد متال میزاید و جوانانی که دیگر الهام بخش زندگیشان نه تولستوی، دیکنز، مالر و بتهون، بلکه فیلم های ژانر وحشت، سکس و خشونت هالیودی مثل "کشتار با اره برقی در تگزاس" و "پرتقال کوکی" است. شرایطی که هنر و هنرمند و مخاطبش را شبیه خود و یا در مقابل خود میطلبد.
دو زن و مرد جوان روشنفکر امروزی، در بیغوله ای کثیف و خفه، به نام خانه زندگی مشترک دارند. قصه از آن جا آغاز میشود که مرد در غیاب زن، در حال دیدن فیلم ژانر خشونت و وحشت است و موزیک و اشعار نوع "هوی متال" گوش میدهد و با تاثیری که از آن گرفته، به هیجان آمده، برخاسته به تقلید از فیلم، اره برقیای که با پول پس انداز همسرش و پنهان از او خریده، به کار انداخته و با پیش بندی که آن را به خون خوک می آلاید، مانند کودکان، درخیال خود، تمرین کشتن دشمنان میکند. پایه صندلی منزلش را قطع می کند، یا از آدم هایی که متنفر است انتقام میگیرد و آن ها را تکه تکه میکند. اتفاقا او جوانی است که ذوق شعر دارد و کتاب میخواند، آرزویش نویسنده معروف شدن است، با زنی که دوستش دارد زندگی میکند. زنی که از سنخ خود اوست، ولی احساس مسئولیت بیشتری نسبت به زندگی مشترک شان دارد. در کافه های ارزان قیمت گار سونی میکند تا رزق و روزی این زندگی را فراهم کند و روزی نیست که از سوی مشتری ها و رهگذران مست و لایعقل، و حتی صاحب رستوران مورد اذیت و آزار قرار نگیرد و مرد که خود را محاط در این خشونت و بی عدالتی اجتماعی عظماء میبیند، به این نتیجه می رسد که برای زنده ماندن باید از وسیله که هنرمندش در فیلم نشان داده الهام گرفته و انتقام خود را از عاملان این وضعیت بگیرد. به روی پلیس و هر کس که بخواهد در حق او و همسرش اجحاف و تعدی روا دارد، اره برقی بکشد و آن ها را تکه تکه کند.
بازی خیال این کودک پیر، با ورود همسر و وحشت او از برخورد با این وضعیت روانی که به مرد دست داده، و همچنین نگرانی از تعقیب مردان هرزی که او تا منزلش تعقیب میکردند، وهنوز هم دست از سرش بر نمی دارند، بهانه ای میشود تا او مردان تعقیب کننده ی بیرون خانه را با اره برقی تهدید و فراری دهد. این تهدید غیر متعارف با صدای اره برقی، دخالت پلیس را باعث میشود. و ماجرا با دخالت پلیس و ترس از زندان و عقوبت، از شکل خیالی به شکل واقعی و جدی تغییر می یابد. پلیسی که خود محصول این شرایط، و از جنس خود مرد است و جز خشونت منطق دیگری نمی شناسد، بر اساس اطلاعات غلط، به تصور این که زن گروگان مرد است. بدون تکیه بر ادله محکم و تحقیق و وقوف بر حقیقت امر، از یک آن غفلت این کودک پیراستفاده کرده، با یک گلوله ی تک تیراندازش، کار او را یکسره، و طومار زندگی اش را در میان ضجه های مظلومانه همسرش میپیچد.
پوزه چرمی، داستان تراژیک و دردناکی است اما از آن جا که جلالی ارادت زیادی به آثار طنز دارد، و در اکثر کارهایش چاشنی طنز را میتوان یافت، در این اثر نیز جا به جا، تماشاگر را از لطافت طنز بیبهره نمیگذارد. در صحنهای که مرد به زنش میگوید حال که پلیس برای اطمینان از سلامت تو میخواهد تو را از پشت پنجره ببیند، بیا پشت پنجره ولی فقط انگشت میانیات را به پلیس نشان بده که این کار، در اوج کنش دراماتیک، خنده بر لب تماشاگر مینشاند. ولی شرم و حیای زن، که مایه از تفاوت روحی آن دو، در عین توافقشان میگیرد، مانع از آن میشود که او انگشت میانیاش را به پلیس نشان دهد.
آن چه از این داستان غمانگیز در ذهن مخاطب باقی میماند، این است که در محیط غیر انسانی، هر قدر هم که قوه قهریه قوی باشد، نمیتوان انتظار رفتار انسانی داشت؟ و این شعر سعدی را به یاد میآورد :" زمین شوره، سنبل بر نیارد/ در آن تخم عمل ضایع مگردان". باید خاک شوره زار را پالوده کرد. باید محیط و قوانین اجتماعی را انسانی کرد، تا شاهد رفتار انسانی بود. شاهد مثال هم همین برهوت بیآرمانی و پوچی و مضحکه ارزش هاست که به شکل فروش فوقالعاده فیلمهای ژانر وحشت، و سکس و خشونت، و رواج بیبندوباری در جامعه صنعتی و به اصطلاح مدرن است. جوانانی که در بستر دروغ و نابرابری اجتماعی زاده شده و رشد مییابند، میوههای تلخ ولی بیگناه همین زمین شورهزار و عفن عصر ما هستند. اینان از چه کسی جز هنرمندان خالق این آثار تقلید کنند؟ در این دنیای دیوانه دیوانه، همه چیز اتفاق میافتد و بدیهی جلوه میکند.
نکته ظریفی که میتوان به آن اشاره داشت استعاره وجود پنجرهای است که رو به بیرون این اتاق است، این پنجره، نه در سمت راست یا چپ و یا روبروی این اتاق، بلکه درست رو به تماشاگر باز میشود. از این پنجره است که جوان با پلیس و مردان آنچنانی و... درگیر است و از همین سواست که تکتیری به جانب او شلیک شده و او را از پا در میآورد. آیا این همان پنجره ای نیست که جوانی مانند او در گوشه دیگری از این جهان دیوانه، برای فرار از چنگ پلیس، با گره زدن چند ملافه، از طبقه چهارم خود را آویزان کرد و...
در این نمایش زمان بیوقفه و به سرعت و با ضربآهنگی سریع، ما را به انتهای قصه این زن و مرد میرساند. استفاده از دو نوع موسیقی و طراحی افکت به جای آرشام مودبیان، فضای قصه را رنگآمیزی به جایی میکند. نعرههای موزیک خشن، در مواقع خیالبافیها و تهدیدهای مرد، و ترنم موسیقی ملایم و خیال انگیز، هنگامی که خشونت برای لحظاتی به فراموشی سپرده میشود، انتخاب درست و تاثیرگذاری است که همراه با حس و حالی که با تمام محدویت ها دو بازیگر در صحنه می آفرینند، به تماشاگر انتقال می یابد.
جلالی در این اثر، سعی میکند کمی از خشونت صحنه ها کم کرده و از باور واقعی تماشاگر بکاهد و برای اجرای این منظور، چند جا از تکنیک فاصلهگذاری بهره جسته و نمی گذارد تماشاگر خیلی غرق در نمایش شود. مثلا بازی با نور متحرکی که در لحظاتی مانده به انتهای نمایش از سقف پایین میآید و بر تماشاگر و دیوارهای کبود میچرخد و میتابد و یا علی رغم این که "بهار کاتوزی" غرق در باور حس رئالیستی صحنه است، محمد ولیزادگان به اتاق فرمان دستور میدهد "موزیک". و بلافاصله موزیک پخش می شود. در واقع تکانهای است که به تماشاگر وارد میسازد که خیلی غرق نشو، این خود واقعیت نیست بلکه نمایش واقعیت است.
نمی توان ندید گرفت و ناگفته گذاشت که "پوزه چرمی" از معدود نمایش هایی است که در آن نورپرداز، بابک شاهعلیزادگان سلیقه و ذوق خود را خرج کرده و به درستی سعی میکند با زبان نور با تماشاگر سخن بگوید.
درباره بازیها باید گفت که این دو بازیگر، انتخابهای بالنسبه خوبی برای این نقش ها هستند. آنها به طور قابل قبولی از عهده وظیفهای که به ایشان سپرده شده برمیآیند و به همراه تمهیدات دیگر، قصه را به خوبی انتقال میدهند. بهار کاتوزی را که قبلا در نمایش "هملت ماشین" دیده بودیم، با درک و باور لحظات نمایش و شرایط پیشنهادی متفاوت و رنگارنگی که از ابتدای ورودش تا انتهای نمایش پیش میآید، هم در برخوردش با وضعیت ناهنجار شوهر، و بقیه اتفاقات، با انعطاف و نرمش، شخصیتی ساده، بیپناه، احساساتی و اسیر مخدر ولی سخاوتمند را به طرز باورپذیری به نمایش میگذارد.
ولیزادگان را نیز در نمایش قبلی جلالی "راهزنان" دیدیم. او نیز با اندام و صدای خوبی که دارد، انتخاب بالنسبه خوبی برای این نقش است و بیشک با سن کمی که دارد، آینده درخشانی در انتظار اوست، اما سختی کار او در چند بعدی بودن شخصیتی است که او باید بیافریند که وی به بعد خشونت این شخصیت دست یافته و آن را نشان میدهد اما بعد روشنفکری، فلسفی، و شاعرانگی این شخصیت که به احتمال قریب به یقین، این ویژگی است که دختر را مجذوب او کرده، گم است. حتی موقع عشقورزی هم او را خشن میبینیم. پیشنهاد میکنم که ولیزادگان بیاندیشد که عمل خشن، نه فقط از خود رفتار فیزیکی، بلکه از اتفاقی که در درون بازیگر رخ میدهد نشات میگیرد و به صورت حرکت و کلام و گفتار بروز مییابد. ابعاد یادشده دیگر این شخصیت را همراه با رفتار جسمیاش، در میان الفاظ و کلماتی که بیان میکند و به عمل در میآورد جستجو کند و بیابد. در این جا شناخت ارزش و بار عاطفی هر کلمه به یاری او خواهد آمد؛ کافی است این "بار عاطفی"، با رنگ ادای هر کلام و درک تفاوت این رنگها احساس شود و به عمل در آید، روشنترین حاصلش این است که کلمات و جملات حتی آنهایی که مفاهیم مشابه دارند، شبیه به هم ادا نمیشوند.
با این همه، چیزی از ارزش زحمات این بازیگر برای ارائه این شخصیت کم نمیکند. به همین خاطر و به لحاظ محتوای فکری این اثر هنری و اجتماعی است که دیدن آن را به همه دوستاران هنر اجتماعی تئاتر توصیه میکنم.
منبع: http://www.kazemhajirazad.net
انتهای پیام/