سرویس تئاتر هنرآنلاین: برتولت برشت نمایش‌نامه‌نویس محبوبی بین تئاتری‌ها در سراسر دنیا است و شاید دلیل این محبوبیت ابداع تکنیک فاصله‌گذاری در تئاتر است که تحولی شگرف در عرصه تئاتر مدرن در مواجه با تئا‌تر کلاسیک به وجود آورد و به مرور تلاش کرد اثرات نمایشی بودن صرف تئا‌تر را کم رنگ کند و به بخش واقع‌گرایی و رئالیستی تئا‌تر تاکید کند. سبکی که بعد‌ها توسط هنرمندان تئاتری مثل آگستو بوال چکش کاری شد و در غالب تئا‌تر مشارکتی سروشکل جدیدی به خودش گرفت و دیگر مخاطب صرفا تماشاگر نمایش نبود و در ساختارش مشارکت می‌کرد. اینکه مخاطب درحین دیدن اثر نمایشی به هیچ وجه باور نکند که با واقعیت روبه رو است و مدام در طول اجرای کار به او گوشزد شود که با یک اثر نمایشی روبه رو است تغیرات بنیادین در تئا‌تر به وجود آورد. در اغلب تماشاخانه‌های معروف اروپایی و امریکایی نمایش برشت روی صحنه اجرا شده‌اند. در ایران هم بزرگی مثل حمید سمندریان فقید و یا جوانتر‌ها مثل اصغر دشتی و سجاد افشاریان به سراغ نمایش‌های مطرح برشت مثل "دایره گچی قفقازی" و "ننه دلاور و فرزندان او" رفته‌اند. نمایش‌هایی که هر کدام‌شان حاوی نوآوری و قرائت‌های جدیدی از کارگردان‌های تئاتری ایرانی از کارهای برشت هستند.

برشت متاثر از جنگ

برتولت برشت جوانی و میانسالی‌اش را تحت تاثیر دو جنگ جهانی خانمان سوز و ویرانگر در قرن بیستم پشت سر گذراند و به نوعی‌زاده قرنی است که دو جنگ مهیب را در ابتدا و میانه‌اش تجربه کرد. جنگ‌های که با این عظمت و ابعاد هیچ‌گاه در قرن‌های گذشته تکرار نشده بود و کشته‌های میلیونی این دو جنگ لطمات جبران ناپذیری به انسانیت زد و برشت هم در کشوری‌ زاده شد که در هر دو جنگ مغلوب شد و این تلخ کامی و شکست به همراه تاثیرات مخرب و عواقب نابوده کننده جنگ در کار‌هایش و به خصوص در نمایش‌نامه "ننه دلاور و فرزندان او" به خوبی قابل بازخوانی است. نگاه برشت به جنگ و آدم‌هایی که با آن درگیر هستند سیاه، تلخ و گزنده است و اغلب این شخصیت‌ها علی رغم بهروری و منفعت ظاهری از جنگ در پایان مغموم و تنها از جنگ لطمه می‌بینند. اصولا در کارهای برشت (به طور برجسته زندگی گالیه) تقابل خرد و جهل و نادانی مورد توجه نویسنده به عنوان یکی از اصول اصلی شکل‌گیری درام داستان بوده است.

نگاه خاص کارگردان

زهرا صبری یک کارگردان زن است و طبیعی است درکار‌هایش زنان و شخصیت‌هایشان نقشی بنیادین دارند و اغلب عروسک‌گردان آثارش زن هستند و در یکی از اجرا‌هایش به سراغ یکی از زنانه‌ترین نمایش‌نامه‌های لورکا (خانه برنارد آلبا) رفته است. صبری را اغلب تئاتری‌ها جزو سه کارگردان برجسته و صاحب سبک تئاترعروسکی می‌دانند و نمایش‌های "زمین و چرخ"، "خانه برنارد آلبا"و "تا یک بشمار" او نمایش‌های موفق در ارتباط با مخاطب و حضور موفقعیت‌آمیز در جشنواره‌های خارجی بوده‌اند. صبری در اجرای نمایش "ننه دلاور و فرزندان او" به سراغ اجرای یک کارترکیبی عروسک - بازیگر می‌رود و تمام شخصیت‌ها اعم از افسران ارتش و پسران ننه دلاور و کشیش زن انتخاب می‌شوند و این امر شاید با روحیه مردانه‌ای که در جنگ حاکم است پارادکس ایجاد کند. هرچند به زعم عده‌ای نوآورانه باشد.

تغییرات ننه دلاور

زهرا صبری مثل اغلب کارگردان‌های متفکر در اجرایش تغییراتی در نمایش‌نامه به وجود آورده است و مهم‌ترین تغییر بازی کردن یک بازیگر در نقش سه فرزند ننه دلاور است که هرچند باعث خلوتی صحنه می‌شود اما حضور یک بازیگر درایفای سه نقش واحد که فقط با استفاده از یک کلاه و یک کلاه گیس سعی در فاصله گذاری بین سه نقشش دارد. باعث ملال، یکنواختی و تکراری به نظر رسیدن بازی‌ها و فضای کار می‌شود. البته این الگوی بازیگری مورد استفاده خیلی از کارگردان‌های تئاتری قرارگرفته که برخی از مواقع موفق و در موارد دیگر ناموفق بوده است. حضور عروسک در نمایش به صورت جدی مورد توجه صبری بود و هنگ سربازان، بچه‌های ننه دلاور و چند کاراکتر دیگر به صورت عروسکی مورد استفاده قرار گرفته‌اند و در جاهایی به خلاقیت تصویری و ایجاد پاساژهای با ته مایه طنز برای دور شدن موقتی مخاطب از فضای تلخ کلی نمایش می‌شود. (صحنه معرفی سه بچه ننه دلاور توسط او که در پر شالش قرار دارند به سروان جنگ و یا حضور توامان زن جوان با عروسک عصاگونه شخصیت ایوت) از جمله این صحنه‌های درخشان هستند و یا استفاده صبری از تکنیک فاصله‌گذاری جایی که بازیگران تکس به دست مشغول خواندن متن‌هایش هستند. درحکم پاساژی است که به تماشاگر نهیب می‌زند که مشغول دیدن نمایش و نه زندگی واقعی است.

ننه دلاور‌شناسی

شخصیت اصلی نمایش "ننه دلاور و فرزندان او" زن میانسال عامی از ایالت باواریا به نام ننه دلاور است که بنظر می‌رسد شرایط سخت اجتماعی آن روزگار امپراتوری آلمان که درگیر جنگ جهانی اول بوده باعث شده او شخصیت خاکستری داشته باشد و برای تنازع بقا به هرکاری دست بزند و حسابگری‌اش در شرایط سخت زندگیش (مثل پرداخت پول غرامت خون پسر بزرگش که با تردید درباره دادنش باعث اعدام پسرش می‌شود) برای او گران تمام می‌شود. ننه دلاور زن اخلاق‌گرایی نیست و هرسه فرزندش نیز از مردانی مختلف هستند و حتی در مواجه با کشیش هم تلاش می‌کند نوع ارتباط عاطفیش با او را خط‌کشی کند. تنها جایی که شخصیت ننه دلاور روبه سپیدی می‌رود جایی است که در مقابل پیشنهاد مرد آشپژ مبنی بر همراهی او در جهت اداره کافه‌اش بدون دخترلالش مقاومت می‌کند و دخترش را تنها نمی‌گذارد. شاید همین رویکردهای ننه دلاور در زندگیش باعث می‌شود فرزندانش نیز معیارهای اخلاقی را رعایت نکنند و "ایوت" پسر بزرگش به جرم غارت و تجاوز به اموال مردم کشته می‌شود.

موسیقی

یکی از بخش‌های موفق نمایش کار بامداد افشار در زمینه طراحی موسیقی، کلاژ صوتی و طراحی صداست که بار عمده‌ای از انتقال و حس و حال فضای تلخ، سیاه و تراژیک نمایش را انجام می‌دهد و بامداد با استفاده از سازهای کوبه‌ای و افکت صداهای موجود در طبیعت مثل رعد و برق فضاسازی صوتی درستی انجام می‌دهد.

پایان همه چیز نمایش "ننه دلاور و فرزندان او" حرفه‌ای و درست به نظر می‌رسد اما در کلیت نمی‌تواند تا به انتها مخاطب را با خودش همراه و درگیر کند. شاید زمان طولانی نمایش، فضای سرد، ساکن و سیاه نمایش و شاید هم ریتم ناموزمون کارگردانی در خلق صحنه‌های نمایش باعث چنین وضعیتی شده است. کارگردانی که در گذشته در کارهای مثل "زمین و چرخ" جزو نقاط قوت اجراهای صبری بود. دیدن هرازگاه فاطمه معمتمد آریا درصحنه تئا‌تر در این سال‌ها یادآور خاطرات حضور موفق و تاثیرگذارش در سینما دردهه هفتاد بود که ستاره بی‌بدیل بازیگری سینمای ایران بود. هر چند که معتمد آریا در شب‌های ابتدایی اجرای نمایش در چند جای بازیش تمرکز لازم برای ادای دیالوگ‌ها و جاری کردن حس و حال در نقشش را از دست می‌داد.

انتهای پیام/

احمد محمد اسماعیلی