سرویس تجسمی هنرآنلاین: بخش اول میزگرد سومین حراج تهران مجله "تجربه" با حضور آیدین آغداشلو، لیلى گلستان و مهندس مرتضى کاظمى پیش از این از نظرتان گذشت. اینک بخش دوم پیش روی شما است.
این ۱۳ میلیاردی که در این حراجی به دست آمد، بازتاب فروش هنرهای تجسمی است یا جو فروش در این حراج موثر بود؟
مرتضی کاظمی: هر دو هست؛ یک عامل مهم دیگر هم هست که نمیتوان به آن بیتوجه بود. به نظرم اقتصاد و سرمایهگذاری در کشور به دلیل محدودیتهای ناشی از تحریمها در حال رسیدن به بلوغ عقلانی است، یعنی سرمایهگذاران به این مسأله توجه دارند که جایی سرمایهگذاری کنند که هم برایشان اعتبار و منزلت داشته باشد و هم ریسکش کمتر باشد. در حال حاضر متوجه شدهاند که پدیدهای به نام فرهنگ و هنر وجود دارد که ظرفیتهای اقتصادی دارد و امکان رقابت در آن راحتتر و ریسکش پایینتر است. ضمن آنکه یک سوی افقِ آن به سمت جهان است و میتوانند به وسیلۀ آن در بازارهای جهانی هم حضور پیدا کنند، تأکید میکنم نوعی عقلانیت در حوزه سرمایه گذاری به وجود آمده است که شاید بخشی از آن، حاصلِ همین سه- چهار سالی باشد که تحریمها و محدودیتهای اقتصادی شدت گرفت. علاوه بر آن در دولت جدید، وزیر فرهنگ و ارشادِ اسلامی، از اقتصاد فرهنگ صحبت میکند و حمایتش را بارها اعلام کرده است و از جمله در افتتاح این حراج حضور پیدا میکند؛ همین مساله نوعی اطمینان و آرامش به سرمایهگذاران میدهد و آنان را به حضورِ بیشتر در این عرصه ترغیب میکند. یک روز پیش از این حراج؛ وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی جلسهای با تعدادی از مجموعهداران داشتند که در آن مباحث گوناگون حقوقی و اجرایی مطرح شد و برخی از نگرانیهایی که آقای آغداشلو و خانم گلستان داشتند در این جلسه مطرح شد و طبیعی است که وقتی مجموعهداران ببینند دستاندرکاران دولتی نیز نسبت به این امور دغدغه دارند، اطمینانشان بیشتر میشود. اینها عواملی بودند که باعث شدند این حراج نسبت به دورۀ قبل دو برابر بفروشد، وقتی ۱۶۰ نفر متقاضی خرید هستند و رقابت برای خرید آثار فراوان است، نشانههای خوبی است که در کنار نقاط ضعف باید به آنها توجه داشت.
در دورههای نخستِ حراجی کریستی هم این اتفاق رخ داد، یعنی آثار با قیمتهای بسیار بالایی به فروش رفتند که در سالهای بعد از آن دیگر هرگز تکرار نشدند. البته دلایلِ خودشان را هم داشتند. از بالارفتنِ قیمتِ دلار گرفته تا حضور دولتِ نهم و دهم و ایران ستیزیای که در این سالها شکل گرفت. چه تضمینی وجود دارد که این اتفاق در حراجِ تهران رخ ندهد و این هیجانِ اولیه کاهش پیدا نکند.
در حراجهای خارج از کشور، بحثِ بحران اقتصادیِ جهان و همچنین مواضع سیاسی که برخی از خریداران سایر کشورها نسبت به هنرمندان ایرانی داشتند مؤثر بودند؛ اما در داخلِ کشور هنوز هم جای رشد قیمتِ آثار هنرمندان ایرانی وجود دارد. رکوردی که در این حراج برای اثر سهراب سپهری به دست آمد، همچنان در شانِ هنرمندی چون او نیست و از آن طرف در مقایسه با سایر حوزههای سرمایهگذاری این رقم، قابل توجه نیست. یعنی با این رقم میتوانید در تهران یک آپارتمان کوچک بخرید. بنابراین خیلی نگران این مساله نباید بود که این روند در جایی متوقف شود. مهم این است که با پیشبینی درست و مدیریت حرفهای و رسیدن به کیفیتی که خانم گلستان به آن اشاره کردند، حراج همچنان پیش رود و هر حراج نسبت به حراجِ قبل، نقاط ضعف کمتر و نقاط قوت بیشتری داشته باشد. بالطبع سرمایههای سرگردان در کشور ما زیاد است و دنبال جایی برای رسوب میگردد. اگر هنرمندان همت و دولت حمایت کنند، بخش مهمی از این سرمایههای سرگردان در حوزه هنرهای تجسمی جذب خواهد شد. مهم این است که کیفیت و استاندارد لازم منطبق بر شأن تاریخی، منزلت هنری و روند تجارت جهانی هنر تأمین شود.
لیلی گلستان: در حالِ حاضر سرمایهگذارانی که اصلا از هنر و فرهنگ سررشتهای نداشتند و با آن آشنا نبودند، متوجه شدهاند که خرید آثار هنری یعنی پسانداز و این اتفاق بسیار خوبی است. من به خاطر گالریداری با بسیاری از مردم در تماس هستم، سالِ گذشته که وضع مسکن خوب نبود، آقایی به گالری من آمد و گفت: "مظنهٔ این کار چند است؟" دقیق از واژهٔ "مظنه" استفاده کرد. من متوجه شدم که او چیزی از فرهنگ و هنر نمیداند و بازاری است. اشکالی هم نداشت. من خیلی خوشحال میشوم اگر بتوانم به این افراد کار بفروشم. من هم تکرار کردم که مظنه ی این کار ۳ میلیون تومان است. گفت فکر میکنی سال بعد این کار را چقدر برای من بفروشی؟ من هم گفتم حداقل ۴میلیون و ۵۰۰ هزارتومان برای شما میفروشم. البته شاید تا ۶ میلیون تومان هم برسد. دوازده اثر خرید. به نظرم این مهم است. من نه به چشم حقارت به آن نگاه کردم و نه مانعی برایش ایجاد کردم. اتفاقا سال بعد، آن آقا مجدد به گالری من آمد و گفت: "گفته بودی که اینها را میتوانی برایم بفروشی." گفتم چند تایشان را میخواهی بفروشی. گفت دوستشان دارم، فقط دوتا را میفروشم. این خیلی اتفاق خوبی است که از دوازده اثر، ده تای آن را در خانهاش آویزان کرده و به آنها دلبسته شده است. فکر میکنم که اینجا کار فرهنگی و کاری که دلم میخواست، انجام شد. اینجاست که من میگویم حراج تهران، باید حواسش به این ماجرا باشد که این خریداران تازه، باید ماندگار شوند وحالا که مجموعه دارشان کردهاید، مجموعهدار باقی بمانند.. نکتهٔ دیگر اینکه مهندس کاظمی به ورود دولت به حراجها اشاره کردند. مساله اینجاست: "ورود کدام دولت؟" بله، دولتِ فعلی بسیار حسن نیت دارد و همهٔ ما وزیر ارشاد را دوست داریم و ایشان دارد کارهای خوبی انجام میدهد، در حوزهٔ ادبیات اتفاقات خوبی در حال وقوع است؛ اگرچه همچنان بسیاری از کتابها از جمله کتابهایِ من که از دولتِ قبل در ارشاد مانده، توقیف است. این اتفاقات خوب در حوزههای دیگر هم در حال رخ دادن است، هر چند که باز هم بیخبر کنسرتها لغو میشود یا مسایلی از این دست. سوال اینجاست که اگر این روال بخواهد ادامه داشته باشد و خدای ناکرده، این دولت در دورهٔ بعد رای نیاورد و کسانی مثل دولتِ قبل سرکار بیایند، باز دولت باید دخالت کند؟ اگر این روال حراجی ما بشود، کمی که نه بلکه بسیار مشکلساز خواهد شد؛ چون هر کسی که حمایتی انجام میدهد، میخواهد دخالتی هم بکند و این مسالهای است که من به هیچ وجه آن را قبول ندارم.
مرتضی کاظمی: حمایتها را هم باید تعریف و تعیین کرد. برای مثال همینکه دولت یک محیط قانونی ایجاد کند تا این داد و ستد به راحتی و با سلامت کامل انجام بگیرد، حمایتی جدی کرده است.
آیدین آغداشلو: یک قصه قدیمی هست که میگویند دیوژن فیلسوفِ خمرهنشین، در آتن به دیواری تکیه داده بود، اسکندر بالای سرش میایستد و میگوید: "از من چیزی بخواه" او هم میگوید: "استدعا میکنم جلوی آفتاب را نگیر و سایهات را روی سر من نینداز!" یک وقتهایی ماجرا به این صورت است. بد نیست دولت باید در جاهایی مداخلهٔ خودش را به حداقل برساند. هرچند در حوزهٔ هنرهای تجسمی- و به خصوص در مورد این حراجها-، دولت قبلی هم مداخلهٔ چندانی نکرد.
لیلی گلستان: بله؛ اما حراج با ناامنی و هول برگزار شد.
آیدین آغداشلو: از سال ۲۰۰۶ میلادی تا امروز که هنرمندانِ ایرانی در حراجیهای داخلی و خارجی متعددی شرکت کردند، دولتها مداخلهٔ زیادی نکردند. البته اگر لازم است، تصحیحی روی این گفته انجام شود؛ بشود، چون من اگر هیچ صفتی برای خودم قایل نباشم، همیشه میخواهم انصاف را در گفتههایم رعایت کنم. چند نکتهٔ ناگفته مانده در این میان وجود دارد که فکر میکنم نمیشود این صحبت را بدون اشاره به آنها به نتیجه رساند، بدون آنکه بشود به آقای سمیعآذر و کار فوقالعادهای که انجام داده، اشاره نکرد که در شکلگیری حراج کریستیز در دوبی و شرکت ایران در حراجها، و هم شکلگیری حراج تهران، سهم غیر قابل انکاری دارد. او سهم عظیمی بر گردن هنرمندان معاصر ایران - چه هنرمندان تثبیت شده و چه هنرمندان ناشناخته- دارد. او وقتی مدیر موزهٔ هنرهای معاصر شد "هنر جدید" را تشویق کرد و سرمایه در اختیار جوانان با استعداد گذاشت. این اتفاق بسیار مهمی بود و من به شخصه باید این را عنوان کنم چون خودم را مدیونِ هر چیز خوبی میدانم. در طول این مدت، مجموعهداران جدیدی به وجود آمدند که سهم و حضورشان در این عرصه بسیار تعیین کننده است. حراجِ اول باید خریداران خودش را پیدا میکرد که معمولا در همهجا همینطور است؛ اگر این مجموعهداران جدید به وجود نمیآمدند، رشد مالی این حراج به این شکل انجام نمیشد، من اینجا باید باز به شخصه و به عنوان یک نقاش قدیمی از گالریداران خودمان تشکر کنم. گاهی دیدهام که برخی هنرمندانِ جوان ما، نسبت به گالریداران و سهم و نقش آنان با تندی صحبت میکنند، این درست نیست. گالریداران و واسطههای هنری، فوقالعاده در زمینهٔ رشدِ قیمت آثار هنرمندان، موثر بودند. در دنبالهٔ همین صحبت باید به هنرمندانِ جوان اشاره کنم که کارهایشان را بسیار دوست دارم. نسلِ جدیدی به وجود آمده است که مشغلهاش با مشغلهٔ رایج و رسمیِ بیست سال پیش بسیار فرق کرده و از هر نظر جای امید دارد و من کارهای آنها را بسیار دوست دارم. باید این مساله را بپذیریم که فردا مالِ آنهاست. در ضمن باید به کاتالوگ این حراج هم اشاره کنم. برای من بسیار جالب است وقتی این کاتالوگ را ورق میزنم، آینهای از آن چیزی که دارد در عرصهٔ هنرهای تجسمی ما اتفاق میافتد، است. ممکن است این آینه، آینهای تمام عیار نباشد - که نمیتواند هم باشد و هیچ حراج و هیچ کاتالوگی چنین جایگاهی ندارد- اما به هر حال یک تصویر کلی را دارد ترسیم میکند.
وقتی کاتالوگهای از چهارده سال پیش تا به امروز را بررسی میکنم، به این نتیجه میرسم که "هنر تزیینی" شاید سهمی بیش از آنچه حقش است، تصاحب کرده است. نمونهٔ درخشان این هنر تزیینی کارهای حسین زندهرودی است و نمونههای پیش پا افتادهاش، کارهای ورق طلا چسبانده شدهای که این روزها بسیار میبینیم؛ شاید خریدارانِ ما حوصلۀ مواجهه با کار جدی را ندارند و به همین خاطر است که فکر میکنم بهمن محصص این همه مدت نادیده مانده است. کار محصص البته هیچوقت از نظر کسانی که هنر معاصر ایران را دوست دارند و آن را دنبال میکنند، نادیده باقی نمانده؛ ولی این توجه زیادی به نقاشیخط و مجسمههای برنزی براق و درخشان و شیوهها و شگردهایی که جنبهٔ تزیینی محض دارند، درصد خیلی بیشتری از آنچه حقش است، به خود اختصاص داده و تبدیل به یک اصل شده است. وقتی از کارهایی که به قیمت خیلی بالا فروش رفته است آمار میگیرید، متوجه میشوید که چیرگی با کارهای تزیینی چون احصایی، پیلارام، تناولی و زندهرودی است. هیچکدامشان از جنسِ کارهای لوسین فروید، پیکاسو، فرانسیس بیکن و... نیستند و اغلب دارند دربارهٔ چیزهای زیبا و ظریف و چشمنواز صحبت میکنند. وقتی کاتالوگهای حراجها را نگاه میکنم به این نتیجه میرسم و کمی افسرده میشوم و فکر میکنم جلالال احمد که همیشه شکوه میکرد بغضی از هنرمندان ما دارند برای سرگرمی "دلی دلی" میکنند، پر بیراه نمیگفت و من از این اتفاق میترسم. او این حرف درست به دلایل و شواهد نادرست را در پنجاه سال پیش زده است، اما هنوز و همچنان در یک جاهایی، عدهای فقط دلی دلی میکنند تا از کنار ماجرا بگذرند. در موسیقی ایرانی، هم موسیقی شاد وجود دارد و هم موسیقیِ جدی؛ اما این اتفاق در حوزهٔ هنرهای تجسمی صورت دیگری پیدا کرده است. میترسم از اینکه به خاطر فریبندگی قیمتهای بالا از سر شکمسیری با قضیه روبهرو شویم و این جنبه غلبه پیدا کرده و الگو شود. این تعداد بیشمار نقاشی- خط که غالبا در آنها هیچ اتفاق جدیدی هم رخ نمیدهد، از کجا آمده است؟ در سالهای جوانیِ من تنها هنرمندانی چون احصایی، مافی، جلیل رسولی در این زمینه فعالیت میکردند، اما الان چه اتفاقی افتاده است که این همه هنرمند فعال در این رشته وجود دارد؟ میدانم این مساله به حراج ربطی ندارد و هدفِ عمده و اصلی حراج، فروش آثار به قیمتِ بالاست و قصد تصحیح یا فرهنگسازی را ندارد؛ اما در ادامه این اهداف را هم باید منظور کند و یا به شکل نهانی در خودش مستتر کند، وای دارد به طور غیر مستقیم فرهنگسازی میکند.
لیلی گلستان: بخشی از این ماجرا به شناخت فرهنگ تجسمی ما برمیگردد. من فکر میکنم با دلی دلی خریدن باید شروع شود تا به امر جدی برسد.
آیدین آغداشلو: مطمئن هستید که از اینجا به آنجا میرسد؟
لیلی گلستان: بله، ما وقتی ۲۰ سال پیش یک کار آبستره را در گالری نمایش میدادیم، کلی سوال میکردند که این گوشهٔ تابلو درخت است؟ یا میخواسته گل بکشد و اینطوری کشیده است؟ همیشه دنبال فیگور یا به قولِ شما دلی دلی بودند؛ چون با هنر آبستره آشنا نبودند. من برایشان توضیح میدادم که اینها لکههای رنگ کنار همدیگراند و شما یا خوشتان میآید یا نه؛ الان این سوالات کمتر شده است؛ چون با هنری که قبلا با آن آشنا نبودند، حالا کمی آشناتر شدهاند. من فکر میکنم اشکالی نداشته باشد که سالها طول بکشد تا با هنرهای جدیدتر و جدیتری هم آشنا شوند. البته باید آموزش ببینند. از کجا باید بدانند که رعنا فرنود یا محصص یا هنرمندانی از این دست چه آثار با ارزشی را خلق کردهاند؟ آنها چیزهایی میخواهند که اگر قرار است هر روز نگاهش کنند، حالشان را خوب کند، و از کلمهٔ "شاد" برای خریدی که میخواهند بکنند به وفور استفاده میکنند.!. باید به این نتیجه برسند که میتوانند آثاری بخرند که به فکرکردن وادارشان کند. من در این سالها، هر زمان در مورد خرید آثار محصص یا رعنا فرنود به کسانی مشورت دادم، میگفتند: "وای من حالم بد میشود." همهٔ اینها میخواهند، دلشان باز شود و هیچ قصد دیگری جز این ندارند. فکر هم نمیخواهند بکنند! نود در صد خریداران گالری هم از این دست هستند.
آیدین آغداشلو: خانم گلستان من اغلب با شما موافق هستم؛ اما در این مورد نه! چون فکر میکنم وقتی یک دایره باطل شروع میشود، تا انتها همین دایرهٔ باطل ادامه پیدا میکند.
لیلی گلستان: بله؛ اما آنها باید آموزش ببینند. نباید توقعمان از آنها زیاد باشد. تا وقتی که میگویند "مظنه"، نباید از آنها توقع فهم و درک در مورد اثر تجسمی داشت. باید با دلی دلی شروع شود تا آرام آرام برسد به آثار با کیفیت بهتر.
آیدین آغداشلو: بله؛ این یک قضیه فرهنگی بسیار گسترده است. اما فکر میکنم راننده تاکسی جوانی که برای شما آهنگهای مبتذل میگذارد، در هفتاد سالگی هم باز همین را خواهد گذاشت؛ مگر اینکه شما تحمل نکنید و پیاده شوید تا شاید بفهمد که نوار، نوار بدی است یا اینکه نوار دیگری به او بدهید و او البته همچنان فکر کند که این نوار هم مزخرف است!!
لیلی گلستان: شما راه چاره را در چه میبینید؟
آقای آغداشلو فکر نمیکنید که باید نوک پیکان این قضیه را به خود هنرمندان برگردانیم، برای مثال کثرت آثاری که چون آثار شما تامل برانگیز باشد؛ در آثار هنرمندان ایرانی تا چه میزان است؟
آیدین آغداشلو: طبیعی است که من نقاشیخطهای آقای احصایی را دوست دارم؛ اما وقتی میبینم نمونههای مضحک تقلید شده از او تا این اندازه زیاد است، نگران یا به قولِ این روزها "دلواپس" میشوم! بدتر آنکه راهحل بلافاصلهٔ چندانی وجود ندارد؛ چون قیمتها به صورت نجومی در حوزهٔ "هنر تزیینی" بالا میروند و همین مساله به صورت یک الگوی سرمایهگذاری درمیآید، جا میافتد و به سرعت هم ادامه و رشد پیدا میکند. پادزهر آن هم به قول خانم گلستان آموزش دادن است و در این راستا همچنان خودم حدود ۳۵ سال است که دارم نقاشی آموزش میدهم! اما بهانهٔ صحبت ما حراج تهران است و فکر میکنم این حراج میتواند با بستن درهایش بر روی نمونههایِ مبتذل و تقلیدیِ تزیینی یک "بیانیه" بدهد و بگوید که: "معیار من این است و نقاشی تزیینی نمیتواند جای نقاشی جدی را تنگ کند." خطر این این ماجرا را هم باید بپذیرد. کسی که دقیقا کار زندهرودی را تقلید کرده است، نباید کارش در حراج شرکت داده شود، ولی جز آموزش، ارادهیهنرمندان جوان ما هم مهم است. اگر بفهمند کارشان تا چه اندازهای جدی و - در مواقعی هم بسیار خوب- است، کارهای تزیینی را الگوی کار خودشان قرار نمیدهند. مطمئن هستم که این خریداران، از طریق آثار همین حراج و یا نمونههایی که خانم گلستان یا آقای تهرانی در گالریهایشان به نمایش میگذارند، آرام آرام درستتر انتخاب میکنند و فقط به دنبال "امضا" و "برند" نمیگردند و طبیعتا هنرمندی که یک عمر از دیگران تقلید کرده، نمیتواند جای مناسبی در مجموعههایشان داشته باشد.
مرتضی کاظمی: باید دو نکته را برای کاهش نگرانیهای جنابعالی ذکر کنم. اول اینکه همانطور که خودتان گفتید حراج در جهان، عمری حداقل ۲۰۰ ساله دارد و هنر ایران تنها هفت سال است که به این عرصه وارد شده است. این نسبت سنی نشان میدهد که چندان نباید نگران نقاط ضعفی از این دست بود. علاوه بر آن، همانطور که خودتان اشاره کردید نسلِ جوان، چندان به دنبالِ کارهای تزیینی نیستند. از خانم گلستان میپرسم به نظر شما در طولِ سال اثر هنری خرید و فروش میشود؟
لیلی گلستان: ما به طور میانگین ۳۵ نمایشگاه در طول سال برگزار میکنیم و در هر نمایشگاه حداقل پنج کار میفروشیم. به اضافهٔ صد اثر که فروش عجیب و غریبی دارد و ممکن است ۶۰ کار در آن به فروش رود. کارهای متفرقه هم وجود دارد.
مرتضی کاظمی: این دو نکته نشان میدهد که نسبت موجود بین آثار تزئینی با سایر آثار، قابل قبول است. در سایر هنرها نیز همینطور است. در تئاتر و موسیقی هم از سطحی تا آثار وزین وجود دارد. اگر آن نسبت و توازن بر هم بخورد، جای نگرانی است؛ در دنیا هم همینطور است .
در اینجا یک حلقۀ مفقوده داریم که تا زمانی که شکل نگیرد نه برای حراج و نه برای گالریها اتفاقی نخواهد افتاد و آن هم نبود بنگاههای اقتصادی و حضور پررنگ بانکها و موسسات مالی است. اگر در ترکیه یا دبی شاهد رشد اقتصاد هنر هستیم، به خاطر حضور همین موسسات است که در ایران این اتفاق نیفتاده؛ البته بخش خصوصی کارهایی را انجام میدهد؛ اما این اتفاق به شکل گسترده رخ نداده است.
مرتضی کاظمی: ابتدا بگویم اگر وضع موجود را به نسبت ده سال گذشته بسنجیم، خواهیم دید که رشد خوب و سریعی داشته است. اما نکتهای هم که شما میگویید درست است، یعنی بازار سرمایه باید متناسب با ظرفیت هنر تجسمی کشور رشد کند. چارۀ کار این است که بخش خصوصی وارد شود؛ تا حدودی این روند را بعد از حراج سال ۲۰۰۶ دبی شاهد هستیم؛ شاید یک زمانی تعداد مجموعهداران را میشد شمرد؛ اما الان تعدادشان زیاد شده است. به خصوص مجموعهداران جوان. علاوه بر آن تعدادی از بانکهای خصوصی هم وارد شدهاند. البته مشاوران صاحب صلاحیتی نیز باید در کنار بانکها قرار گیرند تا هوشمندانه و مطمئن حضور پیدا کنند. در اینجا تأکید میکنم بر نقشی که گالریها به عنوان رکن اصلی ایفا میکنند و در تثبیت و تقویت و سلامت جریان داد و ستد آثار هنری اثر بخشی بسزایی دارند و جا دارد که هم دستگاه اجرایی مرتبط و هم هنرمندان و هم مجموعهداران به این نقش توجه داشته و از آن حمایت کنند.
انتهای پیام/
سما بابایی