سرویس تئاتر هنرآنلاین: فرناز بهزادی از هنرمندان باسابقه عروسکی که این روزها دست عروسکهایش را گرفته و راهی بندرانزلی شده است؛ در ادامه گفتوگو با هنرآنلاین درباره بخش دیگری از زندگی هنریاش سخن میگوید. نگارش کتاب، قصهگویی، ساخت ماسک و طراحی صحنه و لباس در حوزه سینما و تئاتر برای بزرگانی همچون ناصر تقوایی و علی رفیعی.
خب برگردیم به تاریخ؛ بعد از آن وقفه 15 ساله که به ایران برگشتید بلافاصله کار خودتان را شروع کردید؟
نه. خیلی سخت بود. در ایران با هیچکس آشنایی نداشتم. هنرمندان عروسکی را نمیشناختم. آن زمان انجمن نمایشگران عروسکی هم هنوز تاسیس نشده بود. یونیما هم نبود. آن دوره عروسکها خیلی هم زشت بودند. به هرکس میگفتم کار عروسک میکنم، فقط عروسکهای اسفنجی تلویزیون را که فک میزنند را میشناختند. برنامهها هم شامل یک مجری و یک عروسک بود.
البته کارهای خوبی هم مثل "شهر موشهای" مرضیه برومند بود که فیلم بود. کارهای روی صحنه هم انگشت شمار بودند. تا مدتها چرخ میزدم. بعد هما جدیکار مرا به جشنواره تئاتر دانشجویی برد و گفت که میتوانی جوانهای با استعداد را شناسایی کنی و با آنها کار کنی. این خیلی مهم بود که توانستم با دانشجویان عروسکی در ارتباط قرار بگیرم. بعد چون این جا ارتباطی با کسی نداشتم، سفارت فرانسه برای صدمین سالگرد مرگ "سنت اگزوپری" به من سفارش کار داد و گفتند که نمایش عروسکی "شازده کوچولو" را به تهیهکنندگی سفارت فرانسه بسازم. دو سال روی این پروژه کار کردم و نمایش خوبی هم از آب در آمد. اما وقتی در نیاوران مشغول اجرا بودیم به جریان داستان "میکونوس" برخورد کردیم. همه سفیران از جمله سفیر فرانسه از ایران رفتند و به من هم گفتند چون تهیهکنندهات رفته است نباید اجرا ادامه پیدا کند. بعد از آن همه تمرین با گروه و توقف کار بسیار احساس خستگی می کردم. موقعیتی شد که دو سال در یک روستا زندگی کردم. به نظرم آمد که حالا بنشینم و یک وصیتنامه عروسکی برای خودم بنویسم. این بود که کتاب "آفرینش و زندگی با عروسکهای صحنه" را با اضافه کردن قسمتهایی از
تجربههای خودم، ترجمه کردم. این کتاب الان به عنوان مرجع در دانشگاه تدریس میشود و عروسکسازها تکنیک ساخت عروسک را کاملا آموزش داده است.
باید کتاب مهمی بوده باشد. میتوانید تخمین بزنید به چند نفر عروسکسازی را یاد دادهاید؟
نمیدانم. دو سالی در دانشگاه سوره و علمی کاربردی تدریس کردم. یکی از شاگردانم سهیلا باجلان بود که حالا فعالترین هنرمند عروسکی است. هنوز هم با هم کار میکنیم و با این که خودش خیلی پیشرفت کرده و بیش از من عروسک ساخته است، هنوز گاهی درباره کار از من سوال میپرسد چون فکر میکند ممکن است هنوز چیزی بدانم که او هنوز نمیداند. ولی به جرات می گویم در زمینه سبک عروسک سازی در ایران موثر بودم.
درباره این سبک توضیح مفصلتری میدهید؟
وقتی من آمدم همه فقط عروسک ابری فکزن میساختند. همین بود. شروع کردم و عروسکهای با تکنیک ساختم. مثل عروسک خمیرکاغذ. عروسک باتکنیک یعنی عروسکی که یک سیستمی در بدن او کار گذاشته شده است که این سیستم به او قابلیت حرکتهایی مثل پلک زدن، فک زدن و یا حرکت پا و دست را میدهد. آن زمان کسی عروسک نخی نمیساخت. آمدم و عروسک نخی ساختم. علاوه بر این زیباییشناسی عروسکها آن زمان در ایران مساله نبود. برای همین میگویم که عروسکها زشت بودند. البته استثناهایی مثل "شهر موشها" و "خونه مادر بزرگه" وجود داشتند اما روی بیشتر عروسک ها اصلا اتود نمیشد که زیبا باشند. روی این مساله هم تاثیرگذار بودم. بیشتر هنرمندان به این فکر نمیکردند که دارند یک اثر هنری میسازند که در ضمن هنرپیشه هم هست.
با عروسکهای بزرگ هم کار کردهاید؟
بله یادم نیست کدام جشنواره عروسکی ایران بود ولی با یکی از دوستان فرانسوی شیلیایی الاصلام در این زمینه کار کردیم. او یک گروه دارد که در زمینه عروسکهای غولآسا و بالای 6 متری کار میکنند. جام جهانی 2010 نیز بیش از 30 عروسک برای مراسم ویژه جام جهانی ساخته بودند. وقتی به یونیما گفتم که با این خانم نسبت دور خانوادگی دارم از من خواستند که او را دعوت کنم. او هم آمد ایران و میهمان من بود. از قبل مقدمات و ملزومات کار را فراهم کرده بودیم. برای همین وقتی آمد یک عروسک 6 متری مبارک ساختیم که در جشنواره آن سال در محوطه تئاتر شهر راه می رفت و با مردم ارتباط برقرار میکرد. این شد عروسک یونیما و آن را همه جای کشور هم بردیم. تکنیکی که خانم فلورماری فوئنتس به کار گرفته است طوری است که حتی یک دختر لاغر میتواند عروسک را بگرداند. عروسک به کمر عروسکگردان بسته میشود و با تکنیک پیشرفته و تنها دو چوب آن را میگرداند. این یک کار گروهی است.
خب این اجراها احتمالا محدود به یونیما بوده است. چقدر حضور عروسکها در خیابان میتواند به شادی روحیه عمومی مردم کمک کند؟
خیلی. عروسک استفادههای خیلی زیادی دارد اما متاسفانه از آن بهره گرفته نمیشود. تمام چیزهایی را که نمیتوان مستقیم گفت، از طریق عروسک میتوان به مردم القا کرد. مردم میتوانند بیش از این در ارتباط با عروسکها قرار بگیرند. من فقط برای کودکان کار نمیکنم. کارهایم هم حدالمقدور بی کلام است و تلاش میکنم با حرکت عروسک مفهوم را منتقل کنم. ولی خب مردم ارتباط برقرار میکنند.
قصه کارهایتان را خودتان مینویسید؟ میتوانید بگویید چقدر "قصهگویی" در کشور ما زنده است؟
قبلا بهتر بود. حالا هم چند نفر هستند که قصهگویی میکنند ولی الان دیگر کسی به این موضوع توجهی ندارد. شاید به خاطر تلویزیون و اینترنت باشد ولی بچههای ایرانی هم دیگر به قصه علاقهای ندارند. اما این مساله در کشورهای دیگر هنوز وجود دارد. قصه کارهایم را خودم می نویسم. عضو انجمن قصه گویان فرانسه هم بودم. آن جا از هر کشوری قصهگوهایی هستند که داستانهای کشور خودشان را تعریف می کنند. من بیشتر تاکیدم روی داستانهای صوفیانه و فلسفی ایرانی بود. در ایران هم ناصر تقوایی فیلمنامه "انسان کامل" را روی یکی از داستانهای من آغاز کرد که متاسفانه به سرانجام هم نرسید. چون خیلی پر هزینه بود فکر هم نمیکنم دیگر ساخته شود. داستان بیشتر نمایشنامههایم با یک صحنه آغاز میشود. صحنهای که در ذهنم میبینم و کاملا بصری است. مثل یک خواب و رویا. بعد باقی ماجرا از همان جا صحنه به صحنه پشت هم شکل می گیرند. فکر میکنم این که عروسک برود روی صحنه و شروع به حرف زدن کند حوصله مخاطب را سر میبرد. برای همین است که تلاش میکنم نمایشنامههای بدون دیالوگ و یا با دیالوگ کم بنویسم. زیرا داستانهای من بصری هستند. ولی مثلا نمایشنامه "ماهی بزرگ تنها" پر دیالوگ بود. برای همین حدود 70 عروسک ساختم که حوصله مخاطب سر نرود و تا لحظه آخر ما عروسکهای تازه به مخاطب معرفی میکردیم. سالن فردوسی هم این امکان را داشت که محیط شلوغ دریا را در چند دکور پشت سر هم آماده شود.
نویسنده مورد علاقه شما کیست؟
گابریل گارسیا مارکز و بهترین داستانی هم که خواندم "صد سال تنهایی" بود. گمان نمیکنم داستانی بهتر از آن نوشته شود. دیگر نویسندههایی که کارشان تم فلسفی دارد را هم دوست دارم. مثل پائولو کوئیلو. اما روی هم رفته تحت تاثیر هیچکس نیستم. داستانهایم متاثر از زندگی شخصیام است. متنهای سخت کهن را به دلیل دایره لغات کمی که دارم کمتر میتوانم مطالعه کنم. چون از نوجوانی با زبان فرانسه بودهام و فرصت نشده است زبان فاخر فارسی را یاد بگیرم. خودم هم روی هم رفته طرفدار سادگی در متن هستم.
به جز کار عروسکی، کارهای دیگری هم انجام دادهاید.
بله رشتهام معماری داخلی بود و قبل از انقلاب با خواهرم در این زمینه کارهایی میکردیم. به عنوان طراح لباس با آزاده انصاری کار میکنم. طراح لباس و عروسک "ماکاندو" را کاملا انجام دادم. با تقوایی هم در فیلم "رومی و زنگی" که متاسفانه نیمهکاره ماند به عنوان طراح لباس کار کردم. با دکتر علی رفیعی هم در یکی دو نمایش طراحی کردم و ماسک هم ساختم.
درباره ماسک هم توضیح بدهید.
ماسک هم یک جور بازیگر است. حالا هم داریم برای جشنواره عروسکی امسال ماسک کار میکنیم.
در هنر مبحثی مطرح است که به ماندگاری یک کاراکتر داستانی در زندگی مردم میپردازد. این که مثلا با این که آنا کارنینا و دون کیشوت ساخته ذهن نویسنده هستند ولی مردم آنها را باور میکنند و انگار گمان میکنند که زنده است. در عروسکهای تلویزیونی ما نمونههایی مثل "کلاه قرمزی" را داریم که به این مرحله رسیدهاند. ولی لااقل حافظه من یاری نمیکند در زمینه تئاتر عروسکی میان تئاتربینها همچین شخصیتی شکل گرفته باشد. شما با چنین عروسکی برخورد کردهاید؟
نه. دلیل آن هم این است که تئاتر عروسکی در کشور ما بسیار جوان است. مبارک که مربوط گذشتهها است. الان شاید سی چهل سال بیشتر نباشد که دانشگاههای ما یک تعدادی هنرمند عروسکی تربیت کردهاند. حالا خیلی زود است که همچین شخصیتی در نمایش عروسکی داشته باشیم. من می خواستم "شازده کوچولو" را که صاحب خصوصیاتی است که شما گفتید برای مردم زنده کنم.
اصلا یک عروسک باید دارای چه خصوصیاتی باشد که مردم آن را به عنوان یک شخصیت مستقل باور کنند؟
هرچیزی اگر درست ارایه شود مردم با آن ارتباط برقرار میکنند. اگر یک دستمال معمولی و یا یک کره ساده را بیاورید و درست با آن بازی کنید مخاطب آن را به عنوان یک شخصیت میپذیرد. تکنیک عروسکگردان امکان می دهد که بهتر کار کند. یک عروسکگردان ماهر نمیتواند با یک عروسک بد بازی قابل قبولی ارایه دهد. مثل یک ساز میماند. اگر یک ساز خوب را به یک فرد ناشی بدهید نمیتواند خوب بنوازد. یک استاد نوازندگی هم با یک سه تار معیوب نمیتواند خوب کار کند.
کارهای عروسکی را میبینید؟
بله هروقت میشنوم که کاری روی صحنه رفته است می روم بلیت میخرم و میبینم. اعتقادی به این ندارم که چون پیشکسوت هستم باید منتظر دعوت بمانم و بدون بلیت بروم. خیلی کارها ضعیف است و برخی هم قوی است. اما مشکل اصلی عروسکیهای ما، متن است. متنهای خوبی در اختیار ندارند. در درجه دوم عروسکگردانها هم مشکلاتی دارند. مثلا نمیدانند عروسک وقتی روی صحنه میرود قبل از هر کاری باید نفس بکشد تا زنده باشد و مخاطب زنده بودن آن را باور کند. مساله دیگری هم که وجود دارد این است که گویا گاهی اوقات تئاتر عروسکی، "تئاتر" به حساب نمیآید. عروسکی هم یک نوع بیان تئاتری است. مثل پانتومیم، تئاتر درام، کلاسیک و سایر ژانرهای تئاتری. برای همین بیتوجهی است که گاهی میبینم میزانسنهای دقیقی در کار وجود ندارد و برداشت تئاتری بین برخی هنرمندان نیست. آنهایی که جنبه تئاتری کارشان را جدی میگیرند بیشتر توجهام را جلب میکنند.
تعداد اجرا ها هم که کم است.
خیلی کم است. این مقدار اصلا کفاف شهر چند میلیونی تهران را نمیدهد. ما اصلا باید سالن تئاتر عروسکی داشته باشیم. به جز بهروز غریب پور که نوع خاص اجرایی را روی صحنه میبرد ما اصلا چیزی به نام تئاتر عروسکی مستقل نداریم. حتی یک دکه نداریم که بگوییم این دکه مخصوص مبارک است و مبارک همیشه آن جا اجرا میشود. کار عروسکی یک پیش تولید طولانی میخواهد که نیازمند امکانات زیادی است که متاسفانه در کشور ما وجود ندارد.
انتهای پیام/
گفت و گو: الناز اسکندری