سرویس مد و لباس هنرآنلاین: سریال "امام علی (ع)" از جمله آثاری بود که در زمان خود توانست با استفاده از کششهای داستانی در یک ژانر تاریخی جذابیت ایجاد کند. این سریال خاطرهانگیز تا سالها بعد و حتی تا امروز در خاطر بسیاری از افراد چهرهای تازه از شهامت و جسارت شیعه را به تصویر کشیده است. قطامه در این سریال شکلی کاملا متفاوت از تاثیرگذاری لباس بر شخصیت را به ترسیم میکشد تا جایی که وقتی ویشکا آسایش به عنوان بازیگر نقش دیده میشود تازه مردم اعجاز لباس و گریم را برای ترسیم او در قالب یک دختر درشت اندام عرب در مییابند. طراحی لباس سریال امام علی به حدی تاثیرگذار عمل کرد که تا مدتها سربندهای قطامه در بازار به فروش میرسید.
بعد از سالها مجید میرفخرایی طراح صحنه و لباس این سریال درباره ریسک بزرگ همکاری با این پروژه میگوید. او معتقد است که کار در پروژه "امام علی(ع)" برای تمام عوامل آن شبیه یک امتحان بزرگ و بندبازی بود که توانستند از آن سربلند خارج شوند. میرفخرایی لباس مالک اشتر را دوست دارد و اعتقاد دارد این لباس برهه بزرگی از تاریخ شیعه و اسلام را به تصویر میکشد اما ظاهرا آرشیوداری نامناسب جایگاهی برای اینگونه کارها در نظر نگرفته است. آنچه میخوانید گفت و گوی هنرآنلاین با این طراح پیشکسوت درباره آثار اوست. متاسفانه تلاش ما برای پیدا کردن عکسهای این سریال چندان نتیجه بخش نبود و عجیب اینجاست که از چنین پروژه عظیمی عکس و تصویر چندانی در دست نیست!
خاطرهسازترین لباسی که برای یک فیلم تاریخی طراحی کردید، چه بود؟
من لباس مالک اشتر را خیلی دوست داشتم و روی آن حساس بودم. این لباس برای من بسیار محترم بود اما چندی پیش همین لباس را تن یک سیاهی لشکر دیدم. سوال من این است که آیا نباید چنین لباسی در آرشیو نگهداری شود؟ این نوع لباسها باید در موزه به عنوان تاریخ سینما حفظ شود اما ظاهرا چنین اتفاقی رخ نداده است.
چرا لباس مالک اشتر را بیشتر دوست دارید؟
این لباس یک برهه تاریخی را تصویر میکشد که به نظر من نقش مهمی در تاریخ شیعه دارد. این لباس تیره در اوج جنگ صفین استفاده میشود و زمانی را ترسیم میکند که مالک به سمت چادر معاویه میرود. درست همان زمانی که امام علی(ع) مالک را دعوت به آرامش و بازگشت میکند و جنگ صفین با خدعه به پایان میرسد. این لباس یک ارادت و نگاه خاص در خود دارد که با کمک بازی خوب داریوش ارجمند به تصویر کشیده میشود. لباس قطامه هم برای من همینگونه بود.
سربند در کارهای تاریخی شما زیاد دیده میشود، مثلا قطامه در سریال "امام علی(ع)"، حمیرا در "معصومیت از دست رفته" و زلیخا در داستان "حضرت یوسف" همه به گونهای سربند داشتهاند. چرا؟
سربند نقش بسیار مهمی در زیبایی شناسی لباس و چهره بازیگر دارد. ضمن اینکه گاهی این سربند توانسته شکلی از مو را به ترسیم بکشد. البته گاهی جدای از حجاب و مسائل زیبایی شناسانه، استفاده از این سربندها ریشه تاریخی نیز داشته مثلا کلاه گیس زلیخا اینچنین است و بسیاری از مستندات تاریخی آن را باور دارند اما برخی موارد نیز تداعی کننده موی سر است تا بتواند لطافت را به همراه داشته باشد.
"امام علی(ع)" جزء اولینهای تاریخی در آن دوره زمانی بود که خوب درخشید، کار کردن در چنین پروژهای چه حال و هوایی برای شما داشت؟
کار با میرباقری لذت بخش است اما اولین بار که برای کار پیش ایشان رفتم، بسیار شک داشتم زیرا این نخستین تجربه تاریخی و مذهبی من بود. معمولا چنین کارهایی تنها شبهای ماه رمضان انجام میشد و چندان موفق عمل نمیکرد لذا وقتی سناریو به من پیشنهاد شد بسیاری از افراد مرا از همکاری منع کردند و گفتند سوژه بسیار بزرگی است و خوب از آب در نمیآید. اما وقتی با میرباقری صحبت کردم دیدم که بسیار به هم نزدیک شدیم و فهمیدم که از نظر سلیقه و برخورد با کار، او نمیتواند اثر ضعیفی درست کند. در نتیجه این ریسک را قبول کردم.
میرباقری به عنوان یک کارگردان جایگاه لباس را چطور میدید، آیا روی کارها حساس بود؟
صد در صد. او روی تمام نکات با دقت و حساسیت عمل میکند. اصول کار این است که کارگردان بسته به بازیگر بتواند طرح لباس را در تن او تصور کند یعنی مسائل خود را از نظر بازی مد نظر قرار دهد و طراح نیز باید مسائل زیبایی شناسی را مورد توجه قرار دهد. توافقی که در این نقطه دست میدهد بسیار مهم است، رنگ فیلم و نوع طراحی صحنه و لباس در نشان دادن بازیگر و محتوای فیلم بسیار مهم است. امام علی(ع) برای همه ما از جمله: من، میرباقری، سیروس مقدم، داریوش ارجمندو سایرین یک امتحان بزرگ بود. در واقع امام علی(ع) شبیه به یک بند بازی بود که یا باید به سلامت از آن رد میشدیم یا سقوط میکردیم و من فکر میکنم با استقبال انجام شده از سوی مردم ما به سلامت رد شدیم. این موفقیت به گونهای بود که یکی از بزرگان سینما میگفت ما از این به بعد معیارمان در فیلمهای صدر اسلام فیلم امام علی(ع) است.
با توجه به اینکه قبلا چنین کارهایی با این عظمت ودقت نظر انجام نشده بود، آیا ایدهیابی در چنین کاری برای شما سخت نبود؟
چرا خیلی کار سختی بود. به خصوص که برخی خصوصیات بازیگران با لباس منعکس میشد. مثلا در لباس قطامه ما باید جسارت و گستاخی او را نشان میدادیم. لذا برای چهارشانه نشان دادن ویشکا آسایش روی آستریهای لباس خیلی کار کردیم و با رنگ سعی کردیم کار را جلوه دهیم.
شخصیت حمیرا در "معصومیت از دست رفته" از نظر تیپ ظاهری خیلی به قطامه شبیه است، چرا؟
در "معصومیت از دست رفته"، ویشکا آسایش به عنوان طراح لباس با من کار میکرد. احتمالا پس زمینه امام علی(ع) در او موثر بوده است. کلا میتوانم بگویم که الان فیلمهای تاریخی ما مانند رستاخیز یک خط و ربطی پیدا کرده که با آن تجربیات راحتتر به نتیجه میرسد. آن موقع کار سختتر بود چرا که تجربه نداشتیم. در واقع امام علی(ع) نقطه شروع و اوج کار تاریخی به این شکل بود.
به نظر میرسد بعد از سریال "امام علی (ع)" کار در آثار تاریخی برای شما تبدیل به یک شاخه جدی شد؟
بله. به واسطه تجربیات چنین سریالهایی من کار جدیدی به نام "باب المراد" را طی سه ماه به اتمام رساندم. باب المراد سریال 30 قسمتی با 60 بازیگر است که در سه ماه ساخته شده است. موضوع این سریال درباره مامون و دوره امام رضا (ع) است. این برنامه در حال پخش در کویت، عراق و لبنان به مناسبت ماه مبارک ماه رمضان است و ایران و سوریه در دور بعدی آن قرار دارند.
بسیاری از کارشناسان معتقدند که آنچه در جامعه میبینیم، محصول آن چیزی است که روی پرده سینما دیده میشود. یعنی سینما و تلویزیون در شکل گیری فرهنگ مردم یک جامعه بسیار تاثیرگذار است. نظر شما چیست؟
این بستگی به خیلی چیزها دارد. من برای سریال "امام علی(ع)" شاهد این تاثیر بودم. سربندهای مختلف قطامه بعد از این سریال در بازار مد شد و به فروش رسید. همچنین یک روز در بازار دیدم که سربند زلیخا را تبلیغ میکنند و مدل مصری که درست کرده بودم را میفروشند این یعنی کار تاثیر گذار بوده است اما گاهی روند بالعکس هم اتفاق میافتد. یعنی برخی مواقع این طراح است که از اجتماع الهام میگیرد و طراحی میکند. در فیلم تاریخی طراحی مستقل است لذا ممکن است کار مد شود اما در مورد فیلم زمان حال چارچوب و قوانین مختلفی وجود دارد یعنی اگر قرار است یک خانم آموزگار ترسیم شود، طراح باید محدودیتهایی که یک آموزگار یا کارمند دارد را مد نظر قرار دهد.
یعنی این چارچوبهایی که ذکر کردید، امکان ارائه خلاقیت در کار معاصر را از طراح میگیرد و الزاما طراح باید از اجتماع تاثیر بپذیرد؟
خلاقیت در هر شرایطی هست اما در چارچوب اجتماع این خلاقیت امکانپذیر است. در نتیجه نمیتوان لباس یک آموزگار را از پایه خراب کرد و شکل کاملا دگرگونی به آن بخشید. این چارچوب و خط قرمزها وجود دارد زیرا در صورت عدم رعایت این موارد، تماشاچی نقش و فضا را باور نمیکند. مثلا مخاطب میگوید: کجا کارمند بانک در کشور ما روسری خود را اینگونه میبندد که شما نشان دادهاید؟ پس باید قبول کرد که هم اجتماع روی طراح لباس تاثیرگذار است و هم طراح روی اجتماع موثر است.
یعنی معتقدید که برنامه ریزی برای تغییر پوشش جامعه از طریق سینما و تلویزیون بیراهه است؟
نه اما یک طراح سینما و تلویزیون بسته به روحیات شخصیت حاضر در فیلمنامه به طراحی لباس میپردازد لذا فشن و طراحی مد در درجه دوم اهمیت قرار دارد. در واقع اولویت نخست این است که بازیگر بداند با روحیات ترسیم شده در فیلمنامه چه لباسی باید بپوشد البته ممکن است کمی در جزئیات تغییر ایجاد شود اما در کلیت این امر امکانپذیر نیست. باید به قوانین اجتماعی و شخصیت داخل فیلمنامه احترام بگذاریم. یعنی نمیتوانیم برای یک فرد غمگین در فیلمنامه صرفا به خاطر رعایت مد شکل متفاوت طراحی و رنگهای به روز ایجاد کنیم. این به آن معناست که همه فاکتورهای شخصیتی مهم است و این که اثر مد شود یا نشود در درجه دوم اهمیت قرار دارد. کارهای ما اتفاقی شاید وارد جامعه شود اما به صورت برنامه ریزی شده نه اما قطعا امکان برنامه ریزی هست لذا اما اگر بخواهیم فراتر برویم می بینیم که بسیاری از طراحیهای ارتش در دنیا برای سر شوق آوردن جوانان انجام میشود. یعنی لباس می تواند برای یک جوان انگیزه ورود به یک رشته یا شغل باشد.
اصلا چطور شد که وارد رشته طراحی لباس شدید؟
من به معماری علاقه داشتم و قرار بود کنکور بدهم. در این زمان یکی از دوستانم مرا پس از سالها دید و به من گفت که دانشکده هنرهای دراماتیک رشتهای به نام طراحی صحنه دارد که نزدیک به معماری ولی در خدمت تئاتر و سینما است. آنجا امتحان دادم و قبول شدم. واقعیت این است که آن موقع من خودم به سینما علاقه داشتم به همین خاطر این رشته را انتخاب کردم و جزء نفرات اول هم شدم. ابتدا در تئاتر با خورشیدی و ملک جهان خزاعی به عنوان اساتید کار کردم. این رشته را تا لیسانس در ایران تمام کردم. بعد از اینکه تز "مکبث" من مورد توجه قرار گرفت به لندن رفتم و طراحی صحنه را دنبال کردم. بعد به ایران بازگشتم و بعد از انقلاب با دستیاری در کنار خورشیدی در سریال "سر به داران" وارد تلویزیون و سپس سینما شدم. ایرج رامین فر از دوستان قدیمی من بود که کار را با او شروع کردم.
با توجه به علاقه شما به معماری، چطور با مساله طراحی لباس کنار آمدید؟
این دو رشته در تمام دنیا هیچ ربطی به یکدیگر ندارند. طراحی صحنه همان معماری است در حالیکه طراحی لباس همان مد و فشن است. همانطور که در دنیای امروز این دو زیاد به هم ربطی ندارند، از نظر حرفهای نیز جداگانه عمل میکنند اما در ایران به دلیل کمبود بودجه این دو رشته ادغام شد. یعنی کمبود بودجه باعث شد که این دو رشته مجزا به عنوان یک حرفه شناخته شوند البته مسائل دیگری هم در این اتفاق دخیل بود مثلا اینکه اگر طراح صحنه و لباس را یک نفر انجام دهد از نظر رنگبندی و موارد دیگر کار هماهنگ است. اما من برای نیازی که به طراحی لباس داشتم یک دوره تخصص نزد خانم فرسایی و خانم گلستانی کار کردم در نتیجه کمی نگاه تخصصی به این عرصه پیدا کردم و با این حرفه هم آشنا شدم و ادامه دادم بعد به جایی رسید که بتوانم هر دو را همزمان انجام دهم.
اگر مشکل سینما برای ادغام این دو رشته بودجه است، چرا در پروژههای میلیاردی هم شاهد همین ماجرا هستیم؟
این مساله در دنیا حتی برای پروژههای کوچک نیز تعریف شده است یعنی طراحی حدود 15 حرفه زیرمجموعه را شامل میشود. این مساله ادغام در مورد گرافیک صحنه، اکسسوار، آرایش صحنه و ... نیز هست. در ایران متاسفانه چون این رشته نوپا بود و ما جزء اولین فارغ التحصیلان این رشته بودیم، کار به اینگونه ارجاع داده شد و پیش رفت البته الان کمی صورت مساله فرق کرده است. اما در همه جای دنیا یک مدیر هنری مسئول این بخشهاست مدیری که به این رشتهها تسلط دارد و طراحان مختلف زیر نظر او کار میکنند. در واقع مدیر با کارگردان در تماس است البته گاهی این اتفاق در ایران هم رخ میدهد اما به خاطر مشکلات مالی تنها پروژههای بزرگ چنین امکاناتی دارند مثلا من در پروژههای بزرگ اینچنین عمل کردم و طراح صحنه و لباس زیر نظر من کار میکردند یعنی تصمیم نهایی با من بود. متاسفانه علاوه بر مساله بودجه کمی زمان و آشفتگی زمانی نیز هست به همین خاطر طراح مجبور است کار را در کمترین زمان ممکن جمع کند لذا امکان تخصصی شدن کار نیست.
ایدهیابی و شروع طراحی لباس در آثار شما چطور اتفاق میافتد؟
در این موارد دو نوع برخورد وجود دارد اولین برخوردی که باید با طراحی داشت، بعد پژوهشی و تحقیقی آن است. به این معنا که باید طراحی لباس فیلم با یک پشتوانه درست و بر مبنای اصول ایجاد شود سپس از روحیات کاراکتر فیلم گرفته تا زمان مورد نظر درجه بندی میشوند و اهمیت پیدا میکنند. مواردی از این دست مانند رنگ، تاریخ، جنسیت و غیره در حد پایه کار هستند در مرحله بعد و بر اساس زیربنای تاریخ لباس خلاقیت ایجاد می شود و طراحی اجرا میشود. مگر اینکه فیلم فانتزی باشد اما اگر اثر متعلق به زمان معاصر باشد الفبایی هست که باید رعایت شود. سپس بر اساس آن تازه خلاقیت گل میکند.
در برخی از کارهای تاریخی مستندات کاملی موجود است اما در باقی موارد نظیر سریال حضرت یوسف قطعا طراحی و تطبیق با فرهنگ ایرانی کار سختتری بوده، این ایرانیزه کردن چطور انجام میگیرد؟
دقیقا همینطور است مثلا در سریال مردان آنجلس دیدم که نمیتوانم یک رومی را بدون در نظر گرفتن برهنگی او نشان بدهم. این موضوع ذهن مرا درگیر کرده بود و به دنبال بهانهای برای رعایت حجاب بودم. قبل از شروع فیلمبرداری سفری به ترکیه داشتم و در شهر افسوس نقش برجستههای خاصی را مربوط به روم شرقی دیدم که لباسهای پوشیده در آن موجود بود. این نقش برجسته لباسهای پوشیده داشت که با روم غربی کاملا متفاوت است. نوع پوشش این افراد با روم ایتالیا فرق داشت در نتیجه این بهانهای به دست من داد که منطقی بود و اجازه استفاده از حجاب در سریال را ایجاد میکرد. متعاقب این مساله در ترکیه رئیس یکی از شبکهها به من گفت این لباسها استناد تاریخی نداشتهاند. من نیز به این قصرها و اسناد تاریخی استناد کردم.
در کارنامه کاری شما آثار تاریخی زیادی دیده میشود، و ظاهرا در این ژانر موفقتر عمل کردهاید. آیا این ژانر را بیشتر دوست دارید یا تحت تاثیر شرایط کاری در آن بیشتر دیده شدهاید؟
من نزدیک به 40 فیلم سینمایی و 15 فیلم فاخر کار کردم که هر کدام حال و هوای خاص خود را داشته است. آثاری مانند "در چشم باد" دورانهای مختلف و معاصر را به تصویر میکشد. فیلم "پنهان" که این اواخر کار کردم نیز برای زمان حال است اما هر کدام از این ژانرها سختیهای خاص خود را دارد. در حقیقت فیلم تاریخی بسیار پر کار است اما از نظر اینکه دوخت و دوز لباس انجام میشود اعصاب من راحتتر است و این مشکل که باید لباسها را از مجموعه بازیگران انتخاب کرد، وجود ندارد و تهیه کننده مجبور به پذیرش دوخت است. در حالیکه برای فیلمهای زمان حال تهیه کننده به دلیل وقت و هزینه حاضر به اجرای کار نیست. مثلا میگویند با همین کت و مانتوهای روز برای بازیگران لباس طراحی کنید و نیازی به دوخت و دوز نیست زیرا اغلب موارد کمبود وقت و بودجه وجود دارد.
انتهای پیام/
گفتوگو از سمیه باقری